Lech Bądkowski (ur. 24 stycznia 1920 r. w Toruniu, zm. 24 lutego 1984 r. w Gdańsku) – żołnierz, pisarz, dziennikarz, tłumacz oraz kaszubski działacz polityczny, kulturalny i społeczny.

Życiorys

Młodość

Lech Bądkowski (właśc. Leszek Mieczysław Zygmunt Buntkowski) urodził się 24 stycznia 1920 r. w Toruniu jako syn Kazimierza Buntkowskiego i Zofii z d. Faustmann. Miał brata Tadeusza i siostrę Aleksandrę. Uczęszczał tam do szkoły powszechnej i Gimnazjum Klasycznego im. M. Kopernika, które ukończył w 1938 r. Pod wpływem ojca, który był m.in. przewodnikiem wycieczek, zainteresował się historią i geografią Pomorza. 21 września 1938 r. został przyjęty na wydział prawa Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, a 28 września urlopowany celem odbycia czynnej służby wojskowej, którą odbył jako elew w Szkole Podchorążych w Brodnicy.

Wojna

Uczestniczył w kampanii wrześniowej w 1939 r., dowodził plutonem piechoty i m.in. walczył w bitwie nad Bzurą, którą potem opisał w książce Żołnierze znad Bzury. W 1940 r. przedostał się do Francji, a potem Anglii i zaciągnął do Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Walczył pod Narwikiem, gdzie wykazał się męstwem. 19 lipca 1941 r. został zaliczony w Poczet Kawalerów Orderu Wojennego Virtuti Militari i otrzymał odznaki Krzyża Srebrnego tego orderu. 21 lipca 1941 r. w miejscowości Douglas w Szkocji został odznaczony przez gen. W. Sikorskiego Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, a 20 listopada 1941 r. jako aspirant Lech Buntkowski otrzymał legitymację kawalera Orderu Wojennego Virtuti Militari kl. V. (leg. nr 8810). Jego oddział stacjonował też w St Andrews. Potem był w 1 kompanii ppanc 1 Polskiej Brygady Strzelców, Polskiej Marynarce Wojennej i w jednostce spadochroniarzy w Szkocji. Odbył przeszkolenie dla cichociemnych i miał zostać zrzucony na teren okupowany, do czego nie doszło. Dosłużył się stopnia podporucznika. W Anglii działał w Związku Pomorskim i napisał broszurę Pomorska myśl polityczna (1945), będącą szkicem historyczno-ideologicznym.

Lata stalinowskie

W 1946 r. wrócił do Polski i zamieszkał w Gdyni. W 1947 r. ożenił się z Zofią Janiszewską. 30 czerwca 1947 r. w Sądzie Grodzkim w Toruniu uzyskał błyskawicznie sprostowanie metryki urodzenia powołując się na brzmienie nazwiska dziadka, które zostało zniemczone podczas zaboru pruskiego. Już jako Lech Bądkowski 20 października 1949 r. otrzymał (z oceną dobry) dyplom Wyższego Studium Administracyjno-Gospodarczego przy Wyższej Szkole Handlu Morskiego w Gdyni z siedzibą w Sopocie. W 1951 r. zamieszkał w Gdańsku przy ul. Długiej 79/80 m. 5. Pod koniec roku ukończył (zaocznie) nauki polityczne na Wydziale Prawa Uniwersytetu Łódzkiego. Związał się z wybrzeżową prasą – od 1952 r. pisał w Dzienniku Bałtyckim, a od 1953 r. w tygodniku Rybak Morski. Na początku 1952 r. ukazała się jego pierwsza powieść Kuter na strądzie, napisana w estetyce socrealistycznej, do której pisarz nabrał potem dystansu. W 1953 r. doczekał się córki Sławiny, zam. Kosmulskiej. Od końca lipca 1953 r. działał w Związku Literatów Polskich. Z powodu wojennej przeszłości nie zdobył jednak pełnego zaufania ówczesnych władz i został odsunięty od pracy w prasie codziennej. W latach 1954-56 był kierownikiem Teatru Lalki i Aktora Miniatura. W 1956 r. wystawił w nim jedną bajkę dla dzieci, a trzy lata później następną. W 1956 r. był krótko zastępcą redaktora naczelnego tygodnika Ziemia i Morze, którym kierowała Maria Boniecka.

Po Październiku

Gdańsk Targ Rybny - w tym domu (w latach 1960-1984) mieszkał i tworzył Lech Bądkowski

Gdańsk Targ Rybny - w tym domu (w latach 1960-1984) mieszkał i tworzył Lech Bądkowski

 

W 1956 r. Lech Bądkowski współtworzył Zrzeszenie Kaszubskie (późniejsze Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie) i jego program ideowy, mimo że nie był Kaszubą i nie mówił po kaszubsku. We władzach ZKP był od początku. Miał legitymację nr 11. Opracował zarys historii literatury kaszubskiej, wydany później jako druk powielany. Przygotował dogłębną analizę pierwszych lat działalności tej organizacji i poszerzenie jej profilu oraz nazwy, co nastąpiło w 1964 r. W l. 1957-66 był prezesem oddziału gdańskiego ZLP. Napisał też wtedy swe najpopularniejsze książki: Wesoło w tropikach i Bitwa trwa, która miała kilka wydań. 22 lipca 1960 r. otrzymał odznakę honorową Za zasługi dla Gdańska (legitymacja nr 180), uzyskał też dla siebie lokal na pracownię literacką przy ul. Targ Rybny 6c/7. W tych latach przetłumaczył z języka kaszubskiego na polski arcydzieło prozatorskie literatury kaszubskiej – powieść Żëcé i przigodë Remusa (Życie i przygody Remusa) Aleksandra Majkowskiego. Wzbudziło ono wielkie zainteresowanie oraz kontrowersje ze strony niektórych działaczy i naukowców-polonistów, głównie prof. Andrzeja Bukowskiego, który do końca zwalczał pisarza i jego tłumaczenie. Książka się jednak obroniła i szybko została wznowiona. 10 maja 1965 r. Bądkowski otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, a 27 listopada 1965 r. jako prezes Oddziału Gdańskiego ZLP na XX-lecie pracy publicystycznej i literackiej otrzymał od Wydziału Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku nagrodę pieniężną w kwocie 5000 zł. W tym samym roku wystawiono w Gdańsku jego sceniczne Intermedium. Ponownie wiele pisał do prasy codziennej, m.in. do Głosu Wybrzeża, oraz do czasopism, takich jak Biuletyn ZKP i Pomerania. Kilka tekstów Bądkowskiego przedstawiono jako słuchowiska w Polskim Radiu Gdańsk (zachowały się też jego wywiady radiowe z późniejszych lat). Pisał i wydawał mniej więcej jedną książkę rocznie, a niektóre z nich uzyskiwały kolejne wydania. (Ale jego gotowa powieść Huśtawka mogła się ukazać dopiero po śmierci autora, w innej rzeczywistości politycznej.) Powoli narastał w nim jednak sprzeciw wobec systemu rządów w PRL-u i w 1968 r. – wraz z dwoma pisarzami Wybrzeża Różą Ostrowską i Franciszkiem Fenikowskim – oficjalnie zaprotestował wobec wydarzeń marcowych.

Epoka gierkowska

Od początku lat 70. tempo pracy twórczej L. Bądkowskiego nieco spadło. Jednym z powodów były trudności czynione przez władze i cenzurę, drugim – styl życia, nałogi i problemy zdrowotne pisarza. Niewątpliwie wielostronność zainteresowań i działalności, jaką prowadził, musiała spowodować rozproszenie jego artystycznej energii i sił, a trzeba dodać, że w swej pracy starał się być drobiazgowy i dokładny. Studia nad niektórymi zagadnieniami pochłaniały mu mnóstwo czasu, podobnie życie towarzyskie, korespondencja z licznymi znajomymi, jak np. z Maciejem Słomczyńskim i różne prace redakcyjne. W tych latach Bądkowski znalazł czas na opracowanie i napisanie wstępów do dwóch książek Augustyna Necla Z deszczu pod rynnę i Rewianie oraz pracy J. Pobłockiego Na Kaszubach przed 100 laty. Tematem jego własnej twórczości literackiej było m.in. Pomorze Nadwiślańskie i jego historia. W połowie lat 70. Bądkowski zaplanował sześcioczęściowy cykl powieści o początkach państwowości na Pomorzu, z którego ukończył tylko dwa tomy: Młody książę i Chmury. Za twórczość i działalność na rzecz Pomorza otrzymał Medal Stolema (1978). Od marca 1979 r. był członkiem Polskiego Klubu Literackiego P.E.N. Łącznie napisał ok. 1000 artykułów oraz 30 książek i broszur. Stał się obiektem zainteresowania Służby Bezpieczeństwa, założono mu podsłuchy w mieszkaniu i w pracowni, a w aktach otrzymał pseudonim Inspirator. Pod koniec lat 70. włączył się w działalność opozycyjną środowiska gdańskiego; wśród młodych liberałów i konserwatystów, m.in. związanych z Ruchem Młodej Polski, miał wielu znajomych i przyjaciół. W 1978 r. w tzw. drugim obiegu opublikował dla nich szkic polityczny Kaszubsko-pomorskie drogi, który wcześniej zakwestionowała cenzura. Pod koniec życia doczekał się narodzin swego pierwszego wnuka Barnima. (Wnuczka Miłosława urodziła się już po śmierci L. Bądkowskiego.)

Lata osiemdziesiąte

W sierpniu 1980 r. L. Bądkowski jako przedstawiciel literatów Wybrzeża poparł strajkujących stoczniowców. Od 21 sierpnia 1980 r. był członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, jego rzecznikiem prasowym, a także członkiem grupy negocjującej Porozumienia Gdańskie, w której odpowiadał za postanowienia dotyczące wolności słowa w Polsce. (Na taśmie filmowej zachował się fragment jego wystąpienia, wykorzystany potem w filmie o nim.) Założył Klub Myśli Politycznej im. Konstytucji 3 Maja. W 1980 r. został redaktorem rubryki Samorządność, która ukazywała się w Dzienniku Bałtyckim. 1 sierpnia 1981 r. otrzymał Nagrodę Prezydenta Miasta Gdańska Jerzego Młynarczyka za zasługi w upowszechnianiu kultury, sztuki i wiedzy o Gdańsku. 17 sierpnia 1981 r. otrzymał pełnomocnictwo Lecha Wałęsy do utworzenia i wydawania tygodnika na bazie rubryki Samorządność i pod tą samą nazwą. 11 września 1981 r. cenzura, czyli Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wydała zgodę na tę inicjatywę. Tygodnik Samorządność ukazał się w końcu listopada 1981 r. i zdążył wydać 3 numery. Zawieszono go w stanie wojennym, choć oficjalnie Bądkowski był jego redaktorem naczelnym do końca 1982 r. Otrzymał wtedy wynagrodzenie w kwocie 6100 zł. Po 13 grudnia L. Bądkowski publikował w pismach Bratniak i Własne Zdanie. Przygotował czwarty numer Samorządności, który nie trafił do normalnej dystrybucji. Skupiał wtedy wokół siebie młodych działaczy regionalnych i solidarnościowych. Za długoletnią działalność na rzecz Pomorza otrzymał Pieczęć Świętopełka Wielkiego klasy złotej (1982).

Od końca lat 70. L. Bądkowski chorował na raka i zmarł 24 lutego 1984 r. w swym domu w Gdańsku. Został pochowany na Srebrzysku w Gdańsku. Jego pogrzeb, w którym uczestniczyli m.in. Zbigniew Herbert, Bronisław Geremek, Donald Tusk i ok. 5000 mieszkańców Pomorza, stał się manifestacją opozycji przeciw rządowi. Później na jego mogile stanęła rzeźba kaszubskiego Gryfa z napisem Lech Bądkowski – pisarz, żołnierz, obywatel.