Okładka Lewiatana

Lewiatan, czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckiego, albo po prostu Lewiatan - traktat filozoficzny napisany przez Thomasa Hobbesa i opublikowany w 1651 roku.

Tytuł pochodzi od biblijnego Lewiatana. Dzieło to dotyczy struktury społeczeństwa i usankcjonowanego rządu i jest uznawana za jeden z najwcześniejszych i najbardziej wpływowych przykładów teorii umowy społecznej. Wydawcą był Andrew Crooke, partner w spółce Andrew Crooke and William Cooke.

Thomas Hobbes opowiada się za umową społeczną oraz władzą absolutnego suwerena. Stwierdził, że chaosowi czy wojnie domowej – sytuacjom utożsamianym ze stanem natury i słynnym mottem "Bellum omnium contra omnes" („wojna wszystkich przeciw wszystkim)” – można zapobiec tylko za pomocą silnej władzy centralnej. W ten sposób odmawia prawa do sprzeciwu w stosunku do umowy społecznej. Prawo to zostało dodane później przez Johna Locke’a i potwierdzone przez Jean-Jacques’a Rousseau.

Dzieło podzielone jest na cztery części, które traktują:

Część I: O człowieku

Hobbes analizuje społeczeństwo od jego podstaw, zaczynając od "Człowieka" i "Zmysłów". Rozwija to przez szereg definicji (np. Wyobraźnia jest „niczym innym niż wrażeniem, które zanika” i jest tym samym co Pamięć). Podkreśla konieczność takiego definiowania, które wskazuje na zaksjomatyzowanie człowieczeństwa zgodnie z metodą geometryczną. Definiuje różne namiętności:

Dalej następuje cały szereg takich definicji. Rozdział XIII jest wykładem o "Naturalnym Stanie Człowieczeństwa, jak to się tyczy ich Szczęścia i Niedoli" i zawiera znany cytat opisujący życie w stanie wojny każdego z każdym:

Hobbes odkrywa trzy podstawowe przyczyny konfliktu w tym stanie natury:

Jego zdaniem pierwszym prawem natury jest to, „że każdy człowiek stara się utrzymać pokój, jak dalece tylko ma nadzieję go osiągnąć, a gdy go osiągnąć nie może, wolno mu szukać wszelkich środków i rzeczy dlań korzystnych w wojnie i ich używać". W stanie natury „każdy człowiek ma uprawnienie do każdej rzeczy, nawet do ciała drugiego człowieka”. Lecz drugie prawo jest takie, że po to, aby zapewnić korzyści płynące z pokoju, „człowiek winien być gotów, jeśli inni ludzie są gotowi, zrezygnować z tego uprawnienia do wszelkich rzeczy, jak dalece będzie to uważał za konieczne dla pokoju i dla obrony własnej; i winien zadowolić się taką miarą wolności w stosunku do innych ludzi, jaką gotów jest przyznać innym ludziom w stosunku do samego siebie.” To jest początek umów/przymierzy; przestrzeganie ich jest trzecim prawem natury. Bezprawie jest więc niedopełnieniem umowy społecznej; wszystko inne jest sprawiedliwe.