Licja - Polski Serwis Naukowy

Licja

Licja, Likia (łac. Lycia, z gr. Λυκία Lykía) – kraina znajdująca się w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej w dzisiejszej Turcji, na południowo-zachodnich terenach prowincji Antalya. Licja jest otoczona przez trzy duże łańcuchy górskie: dwa należące do gór Taurus i jeden, największy o nazwie Bey Daglari. Licja to głównie górskie doliny oraz równiny przy wybrzeżach. W starożytności centrum Licji stanowiła szeroka dolina rzeki Ksantos (dawniej Sibris), gdzie powstały główne miasta Ksantos, Tlos, Patara, Pinara.

Persowie – lud pochodzenia irańskiego zamieszkujący od początków I tysiąclecia p.n.e. tereny obecnego zachodniego Iranu. W 550 p.n.e. Persowie zajęli Medię i utworzyli na jej terenach rozległe imperium perskie. W V w. p.n.e. próbowali podbić i zniszczyć Grecję (wojny perskie). W latach 334-327 p.n.e. ulegli potędze Aleksandra Macedońskiego. Zapoczątkowało to okres dominacji nad Persami, początkowo grecko-macedońskiej, a później partyjskiej. Niezależność przywrócili Persom w pierwszej połowie III w. n.e. władcy z dynastii Sasanidów. Zmarnowali jednak oni siły państwa w bezustannych wojnach z Imperium Rzymskim i Cesarstwem Bizantyjskim. W połowie VII w. Persowie zostali podbici przez Arabów i stopniowo przeszli na islam.

Akropol (gr. ἀκρόπολις akropolis, od ἄκρος akros - "najwyższy" i πόλις polis - "miasto") – w starożytnej Grecji osiedle, miasto lub jego część znajdująca się na wysokim wzgórzu, cytadela z pałacami i świątyniami.

Historia

Pierwsze wzmianki o obywatelach Licji znajdują się w pismach egipskich i hetyckich z XV w. przed naszą erą. Wtedy to Licyjczycy byli zaangażowani w akty piractwa na Cyprze. Jest o nich mowa, gdy w 1295 r. p.n.e. walczyli w szeregach Hetytów przeciwko Egipcjanom. Według Homera Licyjczycy pierwsi pojawili się jako sprzymierzeńcy Troi w wojnach trojańskich. Wówczas na ich czele stali legendarni herosi Sarpedon i Glaukos.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Pierwsza okupacja Licji przyszła ze strony Persów, w 546 roku przed naszą erą. Wtedy to wojsko Cyrusa II Wielkiego zaatakowało ówczesną stolicę Licji, Ksantos. Wówczas to obywatele Ksantos stoczyli heroiczną walkę z Persami. Mając bardzo niewielu żołnierzy dzielnie stawili czoło potężnej armii achemenidzkiej. Przed walką rozpalili na akropolu ogień i nakazali swym żonom i dzieciom popełnić samobójstwo, sami wrzucili do ognia cały swój dobytek i wystąpili do walki przeciwko Persom, walcząc do ostatniej kropli krwi, ale nie mieli szans z armią Cyrusa, Achemenidzi zdobyli miasto, lecz zastali je puste. Do legendy przeszedł heroizm Licyjczyków.

Pont – kraina historyczna w północno-wschodniej Azji Mniejszej, nadmorska część Kapadocji, w starożytności niezależne królestwo, a następnie prowincja rzymska.

Chimera (gr. Χίμαιρα - Chimajra) – w mitologii greckiej ziejący ogniem potwór, dziecko Tyfona i Echidny. Przyjmuje się najczęściej, że miała głowę lwa, ciało kozy i ogon węża.

Za panowania Persów w Ksantos osiedlono około 80 rodzin. Achemenidzka okupacja Licji była łagodna, od Licyjczyków żądano tylko regularnej daniny, a rządzić pozwolono dotychczasowym licyjskim władzom. Podczas perskiego okresu panowania rozkwit przeżyła licyjska gospodarka, wykuto pierwsze groby w skałach oraz do powszechnego użycia wszedł licyjski alfabet.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Ptolemeusze (albo Lagidzi) - dynastia pochodzenia macedońskiego panująca w starożytnym Egipcie w latach 304- 30 p.n.e., w południowej Syrii, Libanie i Palestynie w latach 301 - 200 p.n.e., na Cyprze do 58 p.n.e. i w latach 48 - 30 p.n.e. oraz w Cyrenajce do 96 p.n.e.. Przejściowo do państwa Ptolemeuszy należały także południowe i południowo-zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej i wyspy Morza Egejskiego. Nazwa dynastii pochodzi od imienia założyciela i kolejnych królów dynastii, zaś nazwa alternatywna, Lagidzi, od ojca Ptolomeusza I - Lagosa.

Podczas wojen greko-perskich, wojennej wyprawy Kserksesa, króla Persów Licyjczycy przysłali Persom około 50 statków bojowych.

Po pokonaniu Persów, w następnym wieku Ateńczycy podejmowali liczne próby skolonizowania korzystnie położonej Licji, ale udało im się utworzyć tylko jedno miasto – Phaselis. Licja należała do Ateńskiego Związku Morskiego.

Okres hellenistyczny

Amisodarus (zwany też Amisodar) - Trojanin, król Licji, który, wiedziony przez Erynie, "straszną Chimerę niegdyś na zło ludzi wielu wykarmił i wyhodował" (Iliada 16,328-329).

Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Ok. roku 362 p.n.e. Licja została opanowana przez Mauzolosa, władcę Karii, a następnie w roku 334 pne przez Aleksandra Wielkiego co rozpoczęło w Licji okres hellenistyczny. Później kontrolę nad Licją przejęli Ptolemeusze. Okres hellenistyczny był dla Licyjczyków bardzo trudny. Oficjalnym językiem stał się grecki, wpływy greckie były widoczne w kulturze i sztuce. Słynne grobowce w skałach zastąpiono greckimi sarkofagami. W tym czasie utworzyła się ostateczna forma Federacji Licyjskiej.

Antalya - prowincja w Turcji, w południowej części kraju nad Zatoką Antalya (Morze Śródziemne) ze stolicą w mieście Antalya. Graniczy z prowincjami: Mersin na wschodzie, Konya i Karaman na północnym wschodzie, Isparta i Burdur na północy oraz Muğla na zachodzie. Zajmuje powierzchnię 20 591 km², mieszka tu ponad 2 mln ludzi (stan z roku 2005). Tereny prowincji Antalya wraz z sąsiednią prowincją Muğla ze względu na swoje walory przyrodnicze i bogactwo zabytków kultury określane są mianem Riwiery Tureckiej. Prowincja Antalya obejmuje krainy historyczne: Licję, Pamfilię i Pizydię.

Antioch III Wielki (ur. około 242, zm. 187 p.n.e.) – hellenistyczny władca (w latach: 223-187 p.n.e.) największego państwa powstałego na gruzach imperium Aleksandra Wielkiego – państwa Seleucydów (Seleukidów) rozciągającego się na Bliskim Wschodzie.

Federacja Licyjska to pierwsza znana demokratyczna organizacja w dziejach. Na początku była to wspólnota miast z regionu, a później, w okresie hellenistycznym, osiągnęła ostateczną formę. Wówczas Unia składała się z 23 miast, które wchodziły w skład rady. Ksantos, Patara, Pinara, Tlos, Myra i Olympos – sześć największych miast Licji – miały po 3 głosy w radzie. Mniejsze miasta miały po dwa albo jeden głos. Im więcej głosów, tym wyższe były podatki i obciążenia publiczne dla obywateli miasta. Każdej jesieni rada zbierała się w innym mieście i obradowała, wybierając radę o nazwie Licjarch oraz zespół sędziów. Każdy urzędnik był wybierany z każdego miasta, proporcjonalnie do liczby głosów miasta. Głównym zadaniem rady było decydowanie o wojnie, pokoju, czy o przymierzach.

Patara – starożytne miasto portowe w Licji (południowo-zachodnia Anatolia), na przylądku o tej samej nazwie, na południowy wschód od ujścia rzeki Ksantos.

Bellerofont (także Bellerofon, Bellerofontes, gr. Βελλεροφόντης Bellerophontēs, łac. Bellerophont) – heros w mitologii greckiej oraz mit grecki wg Iliady Homera.

Na krótko, w 197 roku p.n.e., panowanie nad Licją przejął Antioch III Wielki, jednak niedługo po tym został pokonany przez Rzymian pod Magnezją.

W sferze wpływów Rzymu

Po bitwie pod Magnezją Licja została przyłączona do Rodos, które było sprzymierzeńcem Rzymu. W 167 roku p.n.e. Rzym po części zaakceptował częściową suwerenność Federacji Licyjskiej.

W 88 roku p.n.e. król Pontu Mitrydates VI Eupator najechał i przejął kontrolę nad zachodnią częścią Azji Mniejszej. Większość miast witała go i jego wojska jako wyzwoliciela spod ciężkiej rzymskiej okupacji. Jednak Licyjczycy nie chcieli poddać się królowi Pontu. Ten, niezadowolony rozpoczął oblężenie, jednak w 84 r. p.n.e. został pokonany przez rzymskie wojska i był zmuszony do wycofania się z Licji.

Olympos – miejscowość wypoczynkowa na Riwierze Tureckiej, nad Morzem Śródziemnym, około 130 km na południowy zachód od Antalyi. Znajdują się tu ruiny starożytnego miasta. Olimpos graniczy z miejscowością Çıralı (jedyna droga wiedzie przez starożytne ruiny i około półkilometrowy odcinek plaży).

Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.), król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć militarnych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.

Podczas wojen o władzę w Republice Rzymskiej, w 42 roku kontrolę nad miastem Ksantos spróbował przejąć Marek Juniusz Brutus, jednak i tym razem, tak jak ponad 500 lat wcześniej, mieszkańcy woleli popełnić masowe samobójstwo, niż oddać się w ręce Brutusa. Następnie Brutus został pokonany przez rzymskie wojsko Marka Antoniusza, który pozwolił Licyjczykom na niepodległość.

Hetyci (biblijni חתי lub HTY) – lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim, który około XVII w. p.n.e. stworzył potężne państwo z centrum w Hattusa (dzisiejsze Boğazkale) w Anatolii. Potęga państwa opierała się na znakomicie, jak na owe czasy, uzbrojonej armii (broń z żelaza, zbroje, doskonałe rydwany bojowe). W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Państwo Hetytów upadło około 1200 p.n.e. prawdopodobnie pod naporem Ludów Morza, chociaż nieliczne hetyckie miasta-państwa w północnej Syrii przetrwały do roku 708 p.n.e.

Taurus – góry w południowej Turcji, graniczą z Wyżyną Anatolijską. Ciągną się na długości ok. 1500 km i szerokości do ok. 200 km. Składają się z szeregu, często równoległych, pasm górskich i płaskowyży stromo opadających do M. Śródziemnego i ku wąskim nizinom nadmorskim.

Licja była wówczas jedynym regionem Azji Mniejszej, który utrzymał niepodległość. Następni cesarze nie próbowali zagarnąć Licji, aż do Klaudiusza, który w 43 roku n.e. uczynił z niej prowincję Cesarstwa Rzymskiego i połączył Licję z Pamfilią. W tym czasie Licja została zromanizowana, spadło znaczenie Federacji Licyjskiej, ale czasy rzymskie to również czas bogactwa wielu mieszkańców. Wówczas powstała zdecydowana większość licyjskich zabytków.

Epoka hellenistyczna – nazwana hellenizmem, okres trzech stuleci w historii regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, którego początek wyznacza zgon Aleksandra Macedońskiego w 323 roku p.n.e., a koniec podbicie Egiptu przez Rzymian w 30 roku p.n.e..

Apollo (gr. Ἀπόλλων Apóllōn, zwany też Φοῖβος Phoibos "Jaśniejący", łac. Apollo) – w mitologii greckiej syn Zeusa i Leto. Urodził się na wyspie Delos. Był bliźniaczym bratem Artemidy. Uważany za boga piękna, światła, życia, śmierci, muzyki, wróżb, prawdy, prawa, porządku, patrona sztuki i poezji, przewodnika muz (Ἀπόλλων Μουσηγέτης Apóllōn Mousēgétēs). Przebywał na Parnasie, skąd zsyłał natchnienie.

W Cesarstwie Bizantyjskim

W pierwszych wiekach naszej ery na kulturę licyjską duży wpływ wywarło chrześcijaństwo, budowano wiele kościołów, później głównie w stylu bizantyjskim. Kultura licyjska przetrwała do ok. VIII wieku, do pierwszej fali najazdów Arabów.

Obyczaje pogrzebowe

Licyjczycy wierzyli, że po śmierci ich dusza jest przenoszona do świata pozaziemskiego przez demona w postaci ptaka, dlatego swoje groby umieszczali często na szczytach wysokich klifów. Licyjczycy doprowadzili do perfekcji budowanie grobów: złożonych z filarów, budowanych przede wszystkim dla licyjskich elit, sarkofagów, przeznaczonych dla mniej zamożnych ludzi i powstawały głównie w czasach romańskich, i najsłynniejszych – grobów wykutych w skałach, najczęściej przypominających domy. Wszystkie groby miały rozmaite płaskorzeźby, na których były przedstawiane głównie sceny z ceremonii pogrzebu.

Zeus (także Dzeus, gr. Ζεύς, nowogr. Δίας Dias, łac. Jupiter) – najwyższy z bogów w mitologii greckiej. Syn Kronosa i Rei. Grecki bóg Nieba i Ziemi. Bóg pogody; władca błyskawic. Uosobienie najwyższej zasady rządzącej Wszechświatem. Władca wszystkich bogów i ludzi. Strzegł prawa i porządku na świecie, bezlitośnie karząc przestępców, a zwłaszcza morderców, krzywoprzysięzców i zdrajców. Jego atrybutami były złote pioruny, orzeł i tarcza zwana egidą. Wychowała go nimfa Amalteja o koziej postaci.

Arabowie (arab.: عرب `Arab, w pierwotnym znaczeniu: "koczownicy") – grupa ludów pochodzenia semickiego zamieszkująca od czasów starożytnych Półwysep Arabski. Większość Arabów to ludzie biali, choć w Afryce spotkać też można Arabów o negroidalnym wyglądzie.

Wierzenia

Głównym bóstwem Licji była Leto, mityczna bogini, matka Apollina i Artemidy. Wierzono, że Leto była kochanką Zeusa i gdy dowiedziała się o tym zazdrosna Hera, zaczęła prześladować patronkę Licji. Wówczas Leto udała się do licyjskiego miasta, Patary, i tam zrodziła dwójkę swych dzieci – Apolla i Artemidę.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

Karia (gr. Καρία, Karía; łac. Caria) – kraina w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej na wybrzeżu Morza Egejskiego na północ od Rodos, granicząca z Jonią, Lidią, Pizydią i Likią. Przez Karię przepływała rzeka Meander (dziś Menderes) i jej dopływy: Harpasos, Marsyas i Indus.

Licyjczycy mieli też swoich herosów. Najważniejszym jest legendarny Sarpedon, syn Zeusa i Leodamii, założyciel i przywódca Licji. Homer wspomina o nim, jako o dzielnym i odważnym liderze Licyjczyków w wojnie trojańskiej. Wierzono, że został pochowany w Ksantos, dlatego właśnie w Ksantos wybudowano duży kompleks czczący kult Sarpedona. Następnymi ważnymi bohaterami licyjskim byli Glaukos, kuzyn Sarpedona, dzielny wojownik spod Troi oraz Pandaros, łucznik który pod Troją ranił Menelaosa, króla Sparty, oraz Bellerofont, kolejny mityczny założyciel Licji.

Sarpedon był synem Zeusa i Europy. Został adoptowany przez króla Krety Asteriosa. Sarpedon rywalizował o tron państwa ze swym bratem Minosem, po czym uszedł do Azji Mniejszej, gdzie założył greckie miasto Milet. Powiadano, że Zeus pozwolił mu dożyć bardzo podeszłego wieku.

Ksantos – starożytna stolica Licji, rozbudowana w okresie hellenistyczno-rzymskim, obecnie stanowisko archeologiczne w rejonie miasta Kınık w południowo-zachodniej Turcji, od 1988 roku wraz z pobliskim Letoon wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Z kolei Amisodarus, król Licji, chował mityczną bestię Chimerę.