Lidzbark Welski - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta Lidzbark. Zapoznaj się również z: Lidzbark Warmiński oraz Nadleśnictwo Lidzbark.

Znak turystyczny przed wjazdem do miasta

Święty Jan Nepomucen na moście w Lidzbarku

Plac Hallera

Kościół pw. św. Wojciecha

Lidzbark (pot. Lidzbark Welski, niem. Lautenburg, prus. Welliskas Lēcbargs) – miasto położone w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie działdowskim nad rzeką Wel i Jeziorem Lidzbarskim, na pograniczu Garbu Lubawskiego i Równiny Urszulewskiej. Siedziba gminy graniczącej z dwoma innymi województwami: kujawsko-pomorskim i mazowieckim. Zamieszkane przez 9351 osób (dane z 2004 r.). W pobliżu znajdują się dwa parki krajobrazowe: Górznieńsko-Lidzbarski i Welski. Od 1997 r. patronem miasta jest św. Wojciech. Mieszkańcy miasta to lidzbarzacy lub lidzbarczanie (obie formy są poprawne).

Zbór to określenie stosowane m.in. w Polsce, Czechach (czes. Sbor) i na Białorusi (biał. Збор) w odniesieniu do lokalnej wspólnoty wiernych Kościołów protestanckich (gmina, zgromadzenie, kongregacja) oraz niektórych ugrupowań nieprotestanckich, historycznie wywodzących się z protestantyzmu, np. świadków Jehowy.
Lidzbark Warmiński (niem. Heilsberg, prus. Lēcbargs) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Aktualnie stolica powiatu, gminy miejskiej i gminy wiejskiej.

Miasto posiada status miasta turystycznego, ma rozwiniętą bazę noclegową i gastronomiczną.

Historia

Lidzbark założono na prawie niemieckim już w 1301 roku. Po nadaniu ziemi chełmińsko-michałowskiej Krzyżakom w 1303 roku zbudowano zamek i ufortyfikowane miasto. Krzyżacy po zajęciu Lidzbarka rozpoczęli na nowo i po swojemu budować miasto. Zakonowi zależało na szybkiej jego budowie, ze względu na sąsiedztwo z Mazowszem. Budując go nadano mu charakter obronny. W tym okresie wybudowano m.in. kościół św. Wojciecha, zamek, młyn i ratusz. Prawa miejskie Lidzbark uzyskał na początku XIV wieku (ok. 1325). Mieszkańcy przystąpili do Związku Pruskiego w 1454 r. Po zawarciu II pokoju toruńskiego z Zakonem w 1466 roku miasto znalazło się w granicach Polski. Rozpoczął się wtedy szybki rozwój "grodu nad Welem", który uzyskał liczne przywileje królewskie. W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 miasto znajdowało się w granicach Prus, z wyjątkiem lat 1807-1815, kiedy to stanowiło część Księstwa Warszawskiego. W 1887 przez miasto przeprowadzono trasę kolejową z Działdowa do Brodnicy. Do Polski miasto powróciło dopiero 18 stycznia 1920 roku. W 1932 roku miasto wyłączono z powiatu brodnickiego do działdowskiego, a w 1939 wraz z tym drugim przeniesiono z województwa pomorskiego do województwa warszawskiego. W czasie II wojny światowej wielu mieszkańców poniosło śmierć, a miasto zostało zniszczone w trzech czwartych. Po wojnie Lidzbark budowano praktycznie od podstaw.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie (315.1) znajduje się w północnej części Polski, charakteryzuje się monotonnym krajobrazem. Charakterystyczne jeziora dla tego pojezierza to: Jezioro Chełmżyńskie i Bachotek. Najwyższym szczytem na terenie pojezierzy Chełmińsko-Dobrzyńskich jest Dylewska Góra 312 m n.p.m. Występuje tam łagodny klimat przejściowy pomiędzy morskim a kontynentalnym. Opady tam są zazwyczaj mniejsze niż średnia opadów w Polsce. W tym regionie bardzo dobrze rozwinięte jest rolnictwo. Największe miasto w tej okolicy to Toruń.

Jeśli chodzi o prawa miejskie, to Lidzbark mógł je otrzymać nie wcześniej niż w XIV wieku. Świadczyć mogłyby o tym pierwsze przywileje miejskie pochodzące z 1410 i 1414 roku. Wiele współczesnych nazw ulic wskazuje na to, że pochodzą one z dość odległych czasów. Takie ulice jak: Zamkowa, Podzamcze, Kościelna, Piaski, Stare Miasto, Sądowa czy też Słomiany Rynek mają pochodzenie historyczne.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.
Sierpc – miasto w województwie mazowieckim, siedziba władz powiatu sierpeckiego, położone nad rzeką Sierpienicą przy jej ujściu do Skrwy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa płockiego. Według danych z 30 czerwca 2009 miasto miało 18 653 mieszkańców 36.

Nazwa miasta

Charakterystyczna dla średniowiecznych źródeł jest zmienność nazw w poszczególnych dokumentach. Formy zapisu nazwy dzisiejszego Lidzbarka ewoluowały w następujący sposób: Liczburg, Ludbarc, Luterber, Ludbarz, Liantenberg, Lutterberg, Lutembergk, Luterburg, Litteberg, Lutinberg, Luthbork, Lautenberg, Lautemberg, Lautemburg, Ludberg i Lautenburg.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.
Krzysztof Kamil Baczyński (ps. Jan Bugaj, Emil, Jan Krzyski, Krzysztof, Piotr Smugosz, Krzysztof Zieliński, Krzyś; ur. 22 stycznia 1921 w Warszawie, zm. 4 sierpnia 1944 w Warszawie) – polski poeta czasu wojny, podchorąży, żołnierz Armii Krajowej, podharcmistrz Szarych Szeregów, jeden z przedstawicieli pokolenia kolumbów. Zginął w czasie powstania warszawskiego jako żołnierz batalionu "Parasol" Armii Krajowej.

Językoznawcy przyjmują, że nazwa miasta pochodzi od XIV-wiecznego komtura chełmskiego Otto von Lutterberga, któremu Lidzbark zawdzięczać miał otrzymanie praw miejskich. Wyewoluowała z niej ostateczna forma niemiecka Lautenburg, zaś już w XVII w. notowane jest równolegle spolszczenie fonetyczne do postaci Lidzbark.

Herb miasta

Z założeniem Lidzbarka wiążą się sprawy związane z jego herbem. Z braku wiarygodnych dokumentów trudno jest ustalić, czy herb miasta pochodzi z okresu rządów krzyżackich, czy też został ustanowiony dopiero po pokoju toruńskim, czyli po 1466 roku. Najstarszy dokument, który przetrwał z herbem Lidzbarka pochodzi dopiero z 1571 roku. Była nim wtedy głowa jednorożca, czyli głowa konia z rogiem na czole. Taki herb znajduje się na pieczęci miejskiej. Należy podkreślić, że pierwszym historykiem niemieckim, który stwierdzał, że herbem miasta Lidzbark jest głowa jednorożca, był F.A. Wossberg. W XVII wieku sporządzono nową pieczęć miasta również z głową jednorożca w tarczy z napisem "Sigillum Civitatis Lautenburgensis". Pieczęć ta przetrwała blisko 200 lat, aż do czasów rozbiorowych.

Chojnice (kaszb. Chònice lub Chòjnice; niem. Konitz) – gmina miejska na Pomorzu, w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim. Chojnice są położone w południowej części Kaszub w Borach Tucholskich, przy drodze krajowej nr 22 z Gorzowa Wlkp..
Kościół Chrystusowy w Rzeczpospolitej Polskiej (poprzednie nazwy): Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP, Kościół Zborów Chrystusowych) – chrześcijański wolny kościół protestancki nurtu ewangelicznego, wywodzący się z tradycji Kościołów Chrystusowych (tzw. campbellitów od nazwiska Thomasa Campbella), które głosiły powrót do nauki Biblii, zgodnie z przyjętą maksymą: Gdzie Biblia mówi – my mówimy. Gdzie Biblia milczy – my milczymy, oraz zasadą reformacji: sola scriptura. Kościół posiada 5 tysięcy wiernych. Zorganizowany jest według modelu kongregacjonalnego. Organ prasowy wspólnoty stanowi kwartalnik Słowo i Życie. Kościół Chrystusowy w RP jest członkiem–założycielem Aliansu Ewangelicznego w RP. Wpisany jest do rejestru Kościołów i związków wyznaniowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w dziale A, pod nr 24. Siedziba władz Kościoła znajduje się w Warszawie. Prezbiterem Naczelnym Kościoła jest pastor W. Andrzej Bajeński.

W okresie rządów pruskich miasto miało herb przedstawiający orła pruskiego. W 1886 roku mieszkańcy postanowili przywrócić miastu dawny herb i zwrócili się w tej sprawie do Archiwum w Berlinie, z prośbą o potwierdzenie jego autentyczności. Na podstawie orzeczenia archiwum wydało orzeczenie, że herbem Lidzbarka jest głowa jednorożca z rogiem na czole. Władze Lidzbarka kazały jednak sprawić miastu pieczęć z całą figurą jednorożca. Stało się to dlatego, że Beckherrn w swojej monografii o herbach miast pruskich mylnie twierdził, że Lidzbark ma herb przedstawiający całego jednorożca. Wykorzystując opinie Beckherrna władze miasta, nie zezwoliły na używanie dawnego herbu.

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.
Klub Sportowy Wel Lidzbark - sportowy klub powstały w 1958 roku w Lidzbarku, z połączenia klubów: K.S. "Start" i LZS Lidzbark. Obecnie działają w nim trzy sekcje: kajakowa, piłki nożnej, siatkówki dziewcząt.

W okresie międzywojennym, jak również zaraz po II wojnie światowej, używano herbu przedstawiającego całą figurę jednorożca. Mieszkańcy po powrocie do macierzy w 1920 roku, na skutek dawnej propagandy pruskiej, byli skłonni wierzyć w słuszność takiego herbu. Szkoda, że nikt nie podjął się wtedy ustalenia prawdziwości herbu.

Paweł Baraszkiewicz (ur. 20 maja w 1977 w Działdowie) – polski kajakarz, wychowanek klubu Wel Lidzbark, olimpijczyk z Atlanty 1996, Sydney 2000, Aten 2004, Pekinu 2008
Garb Lubawski (315.15) - mezoregion fizycznogeograficzny stanowiący północno-wschodnią część Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego, między Doliną Drwęcy (Pojezierze Iławskie) na północnym zachodzie i Pojezierzem Olsztyńskim na północnym wschodzie a Równiną Urszulewską na południu.

Od czego natomiast pochodzi herb miasta nie daje się w ogóle ustalić, po prostu z braku jakichkolwiek przesłanek. Jeśli chodzi o pierwotny kolor tarczy i głowy jednorożca to przypuszcza się, że tarcza była błękitnego, zaś głowa żółtego. Taki właśnie herb dla Lidzbarka zatwierdziło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Rzeczypospolitej Polskiej.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.
Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy – park krajobrazowy utworzony w 1990 na pograniczu trzech województw: warmińsko-mazurskiego, kujawsko-pomorskiego i mazowieckiego.

Architektura

Zabytki

Kościół św. Wojciecha

Resztki gotyckiej baszty zamkowej z XIV wieku

Kościół ewangelicko-augsburski z 1829 r. wraz z domem kancelaryjnym

Założenie urbanistyczne Starego Miasta z lat 1320-1331

Budynki: Szkoły Podstawowej, Urzędu Miasta, byłej garbarni, rzeźni, gazowni, dworca kolejowego oraz kamieniczki secesyjne z przełomu XIX i XX w.

Figurka św. Jana Nepomucena nad rzeką Wel z 1802 r.

Spichlerz Zbożowy z końca XIX w.

Dwie wieże wodociągowe z 1909 r.

Gospodarka

Przemysł

Główne zakłady przemysłowe: fabryka mebli "Wolność" , fabryka betonu komórkowego "H+H Polska", fabryka tkanin "SE-DA". Ponadto przetwórstwo skór "Skórpol" i drewna.

Władysław Rozwadowski (ur. 27 marca 1933 w Lidzbarku Welskim) – prawnik, profesor zwyczajny, doktor habilitowany nauk prawnych, specjalista prawa rzymskiego.
Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Komunikacja

Kolej

Przez Lidzbark przebiega linia kolejowa nr 208 Działdowo-Chojnice, obsługująca zarówno transport pasażerski jak i towarowy. Należy ona do linii o państwowym znaczeniu (jednotorowa). Na terenie miasta przy linii kolejowej usytuowane są dwie stacje kolejowe. 1 lutego 2007 roku kolejowy ruch pasażerski został wstrzymany z powodu braku dofinansowania ze strony Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie. Obecnie przez Lidzbark jeżdżą tylko pociągi towarowe.

Mława – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie mławskim. Miasto powiatowe leżące na Mazowszu, na Wzniesieniach Mławskich, w pobliżu rz. Mławki, tuż przy granicy z województwem warmińsko-mazurskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego. Wg danych z 26 czerwca 2009 miasto posiadało 30 423 mieszkańców.
Piaseczno – osada nad jeziorem Piaseczno położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim, w gminie Lidzbark. Wieś usytuowana jest przy drodze 544 z Lidzbarka do Brodnicy, 6 km od Lidzbarka.

Drogi

Lidzbark położony jest przy drogach:

544 Brodnica – Lidzbark – Działdowo – Mława – Przasnysz

541 Lubawa – Lidzbark – Żuromin – Sierpc – Dobrzyń nad Wisłą

Drogi wojewódzkie na terenie miasta:

Główny Dworzec

Działdowska

Nowy Rynek

Zieluńska

Piaski

Lubawska

Chopina

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)