Ligatura - pismo - Polski Serwis Naukowy

Ligatura – czcionka lub font, w których oczko (obraz) zawiera dwie (co najmniej) połączone litery w postaci jednego wspólnego, nowego znaku, np. w połączeniu liter "fi", gdy kropka z litery "i" stanowi jednocześnie kulkę na końcu litery "f". Innym przykładem tak zbudowanego znaku są litery "f" i "l" stojące na wspólnym szeryfie (w tym wypadku stopce).

Enklawy stosowano głównie w majuskule epigraficznej w celu oszczędzenia miejsca. Tworząc enklawy wprowadzano pomniejszoną literę do wnętrza litery poprzedzającej. Łatwo zauważyć, że tą literą poprzedzająca musiała być litera okrągła – np. O lub C – literą zaś implantowaną litera złożona z prostych, wertykalnych lasek. W piśmie paleograficznym, gdzie litery były znacznie mniejszych rozmiarów niż w napisach kutych na monumentach, enklawy spotykamy znacznie rzadziej niż w epigrafice. Najczęstszym miejscem ich występowania były inicjały zdań: z litery inicjalnej, powiększonej w stosunku do pozostałych, łatwo było stworzyć enklawę.
Paleografia – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem rozwoju pisma w procesie historycznym. Paleografia zajmuje się także badaniem środowiska, w jakim żył i tworzył dany pisarz jak również rozpoznawaniem skrótów (brachygrafia) i "rozszyfrowywaniem" (odczytywaniem) dawnego pisma np. tekstura, bastarda, antykwa. Jest jedną z najwcześniejszych i najważniejszych dziedzin nauk "dających poznawać historię" (Lelewel). Bez znajomości tej nauki badanie źródeł pisanych jest praktycznie niemożliwe. Najważniejsze polskie podręczniki paleografii napisali Władysław Semkowicz oraz Aleksander Gieysztor.

Ligatury są specjalnie tworzonymi znakami pisarskimi dla najczęściej występujących w wyrazach grup liter, które zawierają znaki o kolidującym ze sobą rysunku. Każdy język ma inne pary znaków, które występują najczęściej, dlatego ligatury są elementem charakterystycznym każdego z języków. W ogólnodostępnych fontach normą są ligatury języka angielskiego "fi", "fl", "ff". Mimo graficznego podobieństwa bardzo rzadko spotyka się natomiast ligaturę "fj". Prawdopodobnie dlatego, że występuje w języku angielskim jedynie w jednym i to obcym wyrazie ("fjord"). Niektóre polskie fonty mają ligatury "łł" w postaci wspólnego łuku nad obiema literami. Ligaturą jest również znak "&", który powstał przez połączenie liter słowa et (łac. i).

Minuskuła karolińska, zwana również karoliną — rodzaj bardzo wyraźnego średniowiecznego pisma wypracowany w IX w. przez kancelarię cesarską Karola Wielkiego we współpracy ze słynną akwizgrańską szkołą pałacową.
Farmacja (nauki farmaceutyczne) – nauka o lekach, także ogólna nazwa wszystkich kierunków studiów farmaceutycznych. Nazwa pochodzi ze starożytnego egipskiego: ph-ar-maki znaczącego kto zapewnia bezpieczeństwo .

Historia

Typowe ligatury alfabetu łacińskiego

Ligatury mają w piśmiennictwie wielowiekową tradycję i powszechnie były stosowane w książkach przepisywanych ręcznie.

Wraz z zapoczątkowaniem ery druku w Europie nastąpiło stopniowo odchodzenie od ligatur, aczkolwiek w czasach Gutenberga stosowane były jeszcze licznie. Największa popularność stosowania ligatur utrzymała się w języku angielskim z powodu częstego występowania pewnych par znaków, które źle wyglądałyby stojąc osobno zbyt blisko siebie. Ponadto w niektórych językach stosowanie ligatur wymagane jest ich ortografią. Generalnie jednak obecnie dość rzadko spotyka się ligatury stosowane specjalnie zamiast grup pojedynczych znaków, aby znaki te wyglądały lepiej wizualnie.

DTP (. W tym znaczeniu termin ten dotyczy nie tylko fazy projektowej, czyli tworzenia w programach komputerowych obrazu (oraz kształtu) stron publikacji, ale także zarządzania pracą grupową, a nawet odnosi się do komputerowego sterowania urządzeniami wykorzystywanymi w tym procesie, a więc np. naświetlarkami czy maszynami drukarskimi.
Maszyna do pisania to mechaniczne, elektromechaniczne lub elektroniczne urządzenie posiadające klawisze, które naciskane powodują wydrukowanie określonych znaków (zwykle na papierze).

W Polsce w czasach "ery ołowiu", czyli do końca lat 80. XIX w. nie było zbyt dużej praktyki w stosowaniu ligatur, a po II wojnie światowej tradycja ta właściwie w ogóle zanikła.

Rzadko spotykana ligatura liter ct w książce z I poł. XVIII w.

Również w czasach komputerowego składu ligatury nie były przez długi czas popularne, z powodu tego, że w standardowych zestawach 256 znaków na font nie było dla nich zbyt wiele miejsca. Praktycznie w ogóle nie stosuje się ligatur w biurowych programach do składu tekstu, jak również w poczcie elektronicznej czy na stronach WWW. Natomiast profesjonalne oprogramowanie DTP zawsze dobrze sobie radziło z ligaturami, aczkolwiek przez długi czas nie były one zbyt dostępne w większej różnorodności. Obecnie jednak coraz częściej stosowanie ligatur jest w tego typu oprogramowaniu wartością domyślną, na co ma olbrzymi wpływ upowszechnienie się standardu Unicode, który zapewnia wystarczającą ilość miejsca dla wszystkich znaków.

Unicode (zwany czasem po polsku Unikod) – komputerowy zestaw znaków mający w zamierzeniu obejmować wszystkie pisma używane na świecie. Definiują go dwa standardy – Unicode oraz ISO 10646. Znaki obu standardów są identyczne. Standardy te różnią się w drobnych kwestiach, m.in. Unicode określa sposób składu.
Dyftong, dwugłoska (gr. δίφθογγος diphthongos – "dwubrzmiący") – pojedyncza samogłoska (na ogół długa) o zmiennym przebiegu artykulacji, co sprawia, że ucho ludzkie słyszy dwa dźwięki, mimo że są one zespolone niejako w jeden i mają właściwości pojedynczej samogłoski.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)