Lista Wildsteina – nazwa nadana spisowi imion, nazwisk i pewnych sygnatur, będącemu indeksem katalogowym archiwalnych zasobów akt Instytutu Pamięci Narodowej, po jego wyniesieniu na zewnątrz IPN przez Bronisława Wildsteina, publicystę „Rzeczpospolitej” i rozpowszechnieniu spisu w środowisku mediów, a potem upublicznieniu w internecie na początku 2005 r.

Początkowo podawano, że lista zawiera około 240 tysięcy nazwisk z imionami, ostatecznie doliczono się ich 162 617 (w tym nie powtarzało się około 120 tys.), z czego 80 458 miało być tzw. osobowymi źródłami informacji służb bezpieczeństwa PRL – świadomych i faktycznych jak i fikcyjnych (lub jak to inaczej określono – nieświadomych). Wydarzenie to, umotywowane przez Wildsteina koniecznością odblokowania lustracji, wywołało wielki wstrząs społeczny i wrzawę medialną, natomiast praktycznie nie wzruszyło sceny politycznej, oprócz wykorzystywania do ataków z różnych stron na IPN i jej byłego prezesa, prof. Leona Kieresa.

Inną listą o podobnym charakterze znaną z historii III Rzeczypospolitej była tzw. Lista Macierewicza, która jednak nie była tak masowa – zawierała wykaz kilkudziesięciu nazwisk.

Pochodzenia danych z listy

Zgodnie z ustawą IPN przejął zasoby archiwalne i katalog Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, byłego ministerstwa spraw wewnętrznych z czasów PRL, a także zasoby Wojskowych Organów Bezpieczeństwa Państwa użyczone przez instytucje i archiwa wojskowe, oraz właściwe akta z Archiwum Państwowego, sądów, prokuratur i więzień. Zgromadzone w ten sposób zasoby IPN nie były kompletne, gdyż duża ilość materiałów została zniszczona przez służby PRL (około 50-60%, w Gdańsku nawet 80%), a pewna część teczek została zawłaszczona i wywieziona do Rosji (oświadczenie takie prezes IPN złożył w wywiadzie dla „Polityki” przeprowadzonym przez Jacka Żakowskiego).

Po przejęciu zbiorów katalogi zostały zmodyfikowane przez nadanie nowych sygnatur i scalenie dwóch kategorii – funkcjonariuszy z cywilami, czyli tajnymi współpracownikami (TW) oraz kandydatami na TW, przy czym najczęściej były to osoby, które nie wiedziały, że zostały tak zakwalifikowane. Według prof. Andrzeja Friszkego z kolegium IPN było to działanie świadome – aby nikogo nie można było oskarżyć bez bezpośredniej weryfikacji jego teczki. W czasie wydarzeń stwierdził, że najlepiej byłoby, gdyby utworzono katalog wyłącznie alfabetyczny.

Odmiennie były katalogowane zasoby przekazane przez instytucje wojskowe i zaklasyfikowane do tzw. zbioru zastrzeżonego, do którego dostęp mieli mieć wyłącznie prezes IPN i minister obrony narodowej. Zbiór zastrzeżony zawierał akta czynnych pracowników wywiadu wojskowego oraz tych, którzy winni byli pozostać anonimowi.

Plik katalogu zbioru niezastrzeżonego w nomenklaturze IPN nazywany bazą danych „Akta osobowe” jako pomoc archiwalna Biura Udostępniania i Archiwizacji Danych (BUiAD) IPN w Warszawie był dostępny do wglądu w warszawskiej czytelni IPN od listopada 2004 r. Został stworzony zgodnie ze stanowiskiem kolegium IPN z 29 października 2004 r. Dostęp nie był powszechny, gdyż zgodnie z ustawą o IPN wymagał złożenia wniosku umotywowanego celami naukowo-badawczymi i otrzymania zezwolenia. Według pewnych informacji kolegium IPN rozszerzyło rozumienie tych celów również na cele dziennikarskie.

Katalog dotyczył tylko części teczek – zgromadzonych w warszawskim biurze IPN, czyli ok. 35% zasobów całego Instytutu. Jednocześnie wysocy funkcjonariusze IPN, łącznie z prezesem oceniali, że docelowo, po ukończeniu przejmowania i inwentaryzowania zasobów, katalog miał zawierać do 1,5 mln pozycji – później prof. Andrzej Paczkowski uściślił, że liczba ta dotyczyła łącznie zasobów teczkowych i kartotekowych, dla których teczki nie zachowały się.

Oryginalny plik, jak ustaliła wewnętrzna komisja IPN, był dostępny w różnych miejscach: na komputerze niepodłączonym do sieci i służącym do jego sporządzenia, w sieci BUiAD, na komputerze czytelni IPN (nie jest jasne, czy komputer ten nie był włączony w sieć BUiAD) oraz na komputerach Biura Edukacji Publicznej do użytku służbowego.

Interpretacja danych

Katalog był opracowany w postaci pliku arkusza kalkulacyjnego Microsoft Excel, czyli w formacie XLS. Jak wynika z ujawnianych podczas wydarzeń informacji, zawierał proste zestawienie pozycji (wierszy), dla których określono cztery informacje (kolumny) charakteryzujące daną teczkę:

Dwukrotna obecność jednej osoby na liście mogła wynikać z tego, że zewidencjonowano dwie osoby o takich samych danych personalnych, lub że jedna osoba miała założone dwie sprawy – np. rozpracowanie i śledztwo, ale również rozpracowanie, a potem współpraca. Nieobecność na liście oznaczała, że w posiadaniu IPN nie znajdowała się teczka dotycząca danej osoby – teczki nie było lub została zniszczona, albo nie została jeszcze zewidencjonowana.

W katalogu dostępnym w czytelni IPN były widoczne tylko dwie pierwsze kolumny. Pozostałe dwie były ukryte za pomocą standardowego mechanizmu arkusza, co zapewne było uznawane za ochronę danych w nich zawartych. Ochrona taka była oczywiście iluzoryczna i łatwa do ominięcia.

Dane z kolumn „odkrytych”

Dane te były dostępne od początku rozpowszechniania listy w internecie, natomiast nie wiadomo czy dostępne przedtem dane w plikach PDF zawierały tylko te dane, czy również dane z kolumn „zakrytych”.

Sygnatura

Ujawnione dane ze względu na wyjątkową szczupłość informacji i brak oficjalnych interpretacji IPN nastręczały istotne trudności w ich właściwej interpretacji. Przez pewien czas jedyną dostępną wskazówką była sygnatura, zbudowana wg poniższej struktury:

IPN BU oznaczenie nr1 / nr2

IPN BU oznaczało Biuro Udostępniania (i Archiwizacji Danych) IPN. Elementy nr1 i nr2 były wyłącznie porządkowe i nie budziły zainteresowania. Natomiast w pierwszym okresie rozpowszechniania listy za kluczowy dla prawdopodobnego rozróżnienia roli hipotetycznie wskazanych osób był uważany element oznaczenie. Niestety jego interpretacja była niejasna, gdyż informacje podawane w internecie nie odwoływały się do jakiejkolwiek podstawy, a publiczne wypowiedzi przedstawicieli IPN były sprzeczne jak podano w poniższej tabeli (wypowiedź prof. Friszkego z 31 stycznia 2005 r. była też kolportowana w internecie, natomiast prof. Paczkowski podał swoją opinię 9 lutego 2005 r. wraz z sugestią, że prof. Friszke się myli). W tabeli podane są też inne interpretacje pojawiające się w internecie bez podania źródła.

Ostatnia wartość elementu oznaczenie – wskazana tylko dla porządku – była podawana w internecie, pomimo tego że ciąg trzech zer wiodących w dostępnych danych nie występował. Ponadto według innych informacji teczki TW i kandydatów na TW oznaczano ówczesną klauzulą tajne specjalnego znaczenia.

Znajomość ww. danych nie uprawniała zatem do wyrokowania, czy dana teczka dotyczy agenta, niemniej wypadki takie miały miejsce.

Nazwisko i imię

W większości przypadków podawano tylko jedno imię i nazwisko, dla części przypadków podwójne nazwisko, niekiedy też wskazane były kobiece nazwiska panieńskie. Oznaczało to, że przypisanie ich konkretnej osobie w skrajnych przypadkach masowego rzeczywistego występowania połączenia nazwiska i imienia było nieuprawnione. Jednocześnie drugim skrajnym przypadkiem była możliwość jednoznacznej identyfikacji osób noszących rzadkie lub bardzo rzadkie połączenia nazwiska i imienia.

Dane z kolumn „zakrytych”

Dane te stały się powszechnie dostępne po opublikowaniu listy (poszerzonej) w serwisie internetowym „Tygodnika Katolicko-Narodowego Głos”. Podana tam interpretacja danych z ostatniej kolumny, w powiązaniu z sygnaturą pozwalała na zidentyfikowanie przypadków, gdy wskazana teczka była przez ówczesne służby bezpieczeństwa założona nie dla pracownika – na liście było 80 458 takich pozycji. Interpretację, że jednoznacznie wskazuje to akta TW (lub kandydata na TW) zdecydowanie podważał w Sejmie prof. Kieres.

Jednocześnie kolportowana w internecie informacja, że kolumny te zawierały oryginalne, tzw. „ubeckie” sygnatury była niewiarygodna, gdyż IPN nie mógł przejąć katalogu byłych służb bezpieczeństwa w postaci pliku XLS.

Jednostka

Dane z tej kolumny były porządkowe, nie miały znaczenia dla różnicowania pozycji, i miały poniższe wartości:

Nazwa bazy

Te dane stały się kolejnymi kluczowymi dla w miarę prawdopodobnej klasyfikacji pozycji. Występowały w zasadzie trzy wartości (jedna pozycja nie miała podanej nazwy bazy):

Pierwsza wartość wskazywała teczkę pracownika służb specjalnych – oficerów, funkcjonariuszy i osób cywilnych, oraz żołnierzy Nadwiślańskiej Jednostki Wojskowej, a więc nie agentów. Natomiast słowo jedynki było opisowe i wskazywało, że na zestawie dokumentów jego oryginalny numer był łamany przez jedynkę rzymską dla teczki papierowej lub arabską dla mikrofilmu. Ponieważ taka konwencja była niejednoznaczna, to dodawano kolejne słowo opisowe – akta dla teczki papierowej i MKF dla mikrofilmu. Numery akt byłych służb bezpieczeństwa łamano przez cyfrę I lub 1 w przypadku:

Powyższy fakt podważał możliwość ostatecznego kwalifikowania pozycji na poszerzonej liście jako wskazującej bądź nie agenta.