Literatura białoruska – literatura w języku białoruskim, która powstała na ziemiach współczesnej Białorusi, jak i poza jej granicami. Jej geneza sięga czasów Rusi Kijowskiej, gdy rozpoczęło się kształtowanie piśmiennictwa staroruskiego. Wyodrębnienie się literatury białoruskiej nastąpiło na przełomie XIV–XV wieku, a jej rozkwit przypadł na XVI–XVII wiek.

Język starobiałoruski był oficjalnym językiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym języku został spisany Statut Litewski oraz powstawały dzieła polemiczne i religijne. W 1517 roku Franciszek Skaryna w Pradze wydał pierwszą książkę w języku starobiałoruskim. W XVII wieku – w czasach działalności Symeona Połockiego – nastąpił rozwój sylabicznej poezji barokowej i dramatu szkolnego. W XVIII wieku białoruskie piśmiennictwo upadło, odrodziło się na początku XIX wieku – w epoce romantyzmu. W pierwszej połowie XIX wieku powstał poemat parodystyczny anonimowego autora Taras na Parnasie, na terenach białoruskich działali romantycy Jan Barszczewski, Jan Czeczot, Wincenty Dunin-Marcinkiewicz, Aleksandr Rypiński. W drugiej połowie XIX wieku w literaturze białoruskiej rozpoczął się okres realizmu. Do przedstawicieli tego nurtu należeli Franciszak Bahuszewicz, Adam Hurynowicz i Janka Łuczyna. Po rewolucji 1905–1907 roku w Wilnie wydawano pierwsze białoruskie gazety. „Nasza Dola” ukazywała się w 1906 roku, „Nasza Niwa” wychodziła w latach 1906–1915. Wokół tych wydawnictw zaczęło się kształtowanie pierwszego środowiska literatów o sprecyzowanych poglądach przynależności do narodu białoruskiego. Wśród nich znaleźli się Maksim Bahdanowicz, Janka Kupała, Jakub Kołas, Zmitrok Biadula, Maksim Harecki, Aleś Harun, Ałaiza Paszkiewicz. Literatura białoruska przed I wojną światową łączyła w sobie cechy romantyczne, realistyczne i modernistyczne. Przed utworzeniem Białoruskiej Republiki Ludowej w 1918 roku dzieła literackie poświęcane były przede wszystkim problematyce społecznej i nosiły charakter patriotyczny.

W 1919 roku powstała Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka. W 1922 roku rozpoczęto wydawania czasopisma „Połymia”. W latach 1923–1928 ukazywał się periodyk „Maładniak”, w latach 1926–1931 – „Uzwyszsza”, wokół których koncentrowała się działalność pisarzy białoruskich, zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. Należeli do nich poeci Michaś Czarot, Uładzimir Dubouka, Andrej Aleksandrowicz, Aleś Dudar, prozaicy Maksim Harecki, Ciszka Hartny, Kuźma Czorny, dramatopisarze Jeuscihniej Mirowicz, Michajła Hramyka. Poza granicami BSRR literatura białoruska rozwijała się w Kownie, Wilnie i Pradze. W tych miastach tworzyli Michaś Maszara, Pilip Piestrak, Kazimir Swajak, Maksim Tank. W 1932 roku założono wydawnictwo Litaratura i mastactwa. W 1934 roku utworzono Związek Pisarzy Białoruskiej SRR. W twórczości literatów zapanował socrealizm. Głównymi przedstawicielami tego nurtu byli Piatro Hlebka i Piatruś Brouka. Inne organizacje literackie uległy delegalizacji, a ich członków oskarżono o nacjonalizm i zastosowano wobec nich represje.

Literatura białoruska po II wojnie światowej przesiąknięta była tematyką wojenną i motywami budowy socjalizmu. W tym czasie ukazały się powieści Janki Bryla, Iwana Mieleża, Pilipa Piestraka, Iwana Szamiakina. W połowie lat sześćdziesiątych XX wieku literatura białoruska nawiązywała do tematów narodowych, społecznych, historycznych, moralnych. Pojawiła się tendencja do uzyskania przez literatów swobody wyrazu. W tym okresie tworzyli Wasil Bykau, Janka Bryl, Uładzimir Karatkiewicz, Andrej Makajonak, Iwan Ptasznikau, Aleś Razanau. Współcześnie literatura białoruska na nowo odkrywa twórczość pisarzy, działających na emigracji, jak Natalla Arsienniewa, Masiej Siadniou, Aleś Saławiej.

Geneza literatury białoruskiej

Literatura białoruska kształtowała się na gruncie piśmiennictwa staroruskiego, które należy do wspólnego dziedzictwa literatury białoruskiej, rosyjskiej i ukraińskiej. Geneza piśmiennictwa staroruskiego sięga X wieku, gdy w 988 roku Ruś Kijowska przyjęła chrześcijaństwo, a wraz z nim bizantyjskie wzory kulturowe. Na ziemiach białoruskich istniały epoce Rusi Kijowskiej gatunki, zapożyczone ze starożytności. Treść utworów literackich wyróżniała się powagą treści i tematyki. Przeważały utwory o charakterze religijnym.

Początkowo na Rusi wykorzystywano teksty sakralne i świeckie, tłumaczone na terenie Bułgarii z języka greckiego na staro-cerkiewno-słowiański na potrzeby Cerkwi i dworu wielkoksiążęcego. Z czasem, gdy z Południowej Słowiańszczyzny zapożyczono alfabet cyrylicki, mnisi ruscy zaczęli sami tłumaczyć z greki bizantyjskiej na staro-cerkiewno-słowiański apokryfy, dzieła hagiograficzne, teksty patrystyczne, kompilacje kronik bizantyjskich, encyklopedie przyrodnicze i opowieści fantastyczne, tworząc tym samym ruskie redakcje tych tekstów. Gdy na Rusi zaczęły powstawać dzieła oryginalne, piśmiennictwo coraz bardziej przybierało cechy fonetyczne, syntaktyczne, leksykalne i morfologiczne lokalnego języka, uwzględniało także miejscowe realia. Są to zabytki piśmiennictwa staroruskiego, którego rozkwit przypadł na XI–XIII wiek.

Na terenach, gdzie współcześnie leży Białoruś, literatura pojawiła się wraz z chrześcijaństwem. Piśmiennictwo średniowieczne rozwijało się w stolicach księstw połockiego, turowskiego i smoleńskiego. W monasterach połockich przepisywano teksty religijne, prowadzono latopis, zachowały się dokumenty oficjalne i teksty użytkowe, w XII wieku został spisany żywot świętej Eufrozyny Połockiej. W Turowie działał Cyryl Turowski, autor homilii, mów, listów, przypowieści i modlitw.