Literatura chińska - tradycja literacka licząca ponad 2,5 tys. lat i obejmująca krąg cywilizacji chińskiej. Jest jedną z największych na świecie, zarówno jeśli chodzi o długotrwałość, jak i o rozmiary pozostawionej spuścizny. Tradycja ta kształtowała się w okresie Wschodniej Dynastii Zhou (1046-256 p.n.e.), kiedy to spisane zostały pierwsze wielkie dzieła chińskiego piśmiennictwa - poezja anonimowa oraz proza historyczna (kroniki). Kolejnymi ważnymi wydarzeniami w jej rozwoju było ujednolicenie pisma i zniszczenie wielu klasycznych ksiąg w okresie dynastii Qin (III w. p.n.e.), a następnie rekonstrukcja klasycznego dziedzictwa i powstanie nowej, imperialnej kultury w okresie dynastii Han (II w. p.n.e - II w. n.e.). W epoce Tang (VII-X w.) nastąpił złoty wiek chińskiej poezji, w epoce Yuan (XII-XIV w. ) rozwinął się teatr, a w epoce Ming (XIV-XVII w.) - powieść. W epoce Qing i w XX wieku nastąpiła okcydentalizacja chińskiej literatury, a także odejście od języka klasycznego, który przez ponad 2 tys. lat był językiem literackim.

Kwiaty śliwy w złotym wazonie (chin. 金瓶梅, Jīn Píng Méi) – chińska powieść z XVI wieku, określana jako pierwsza chińska realistyczna powieść obyczajowa i uważana za klasykę literatury chińskiej. Dzieło nieznanego autora powstało u schyłku dynastii Ming w odmianie języka chińskiego nazywanej baihua. Akcja utworu rozgrywa się w czasach dynastii Song, a jego treścią jest opis hulaszczego i rozpustnego życia Ximen Qinga (西門慶, Si-men Cing), kupca, a potem urzędnika z prowincji Szantung. Kluczowymi dla utworu postaciami są kobiety – żony i kochanki Ximena; od imion trzech z nich pochodzi tytuł powieści.
Daodejing, pełna nazwa Laozi Daodejing, w skrócie Laozi (typowa starochińska maniera nazywania dzieła nazwiskiem autora), najczęściej tłumaczona jako Księga Drogi i Cnoty, uznawana niekiedy za pierwszą filozoficzną księgę w języku chińskim. Jest częścią podstawowego kanonu taoizmu, systemu religijno-filozoficznego, który narodził się w Chinach za panowania dynastii Zhou.

Literatura chińska odcisnęła silne piętno na literaturze krajów sąsiednich, m.in. japońskiej, koreańskiej i wietnamskiej. Na Zachodzie przez wieki pozostawała kompletnie nieznana, zaczęto się nią interesować wraz z powstaniem i rozwojem sinologii w okresie wielkich odkryć geograficznych i z postępami misji jezuickiej w Chinach w XVII wieku. W wiekach XIX i XX zaczęto na dużą skalę tłumaczyć na języki europejskie chińską klasykę, a następnie współczesną literaturę. Ukoronowaniem tego zainteresowania stała się w 2000 roku pierwsza Literacka Nagroda Nobla przyznana Chińczykowi, którą otrzymał Gao Xingjian.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Trzynastoksiąg konfucjański (chin. upr.: 十三经; chin. trad.: 十三經; pinyin: Shísān jīng) – kanon klasycznej literatury chińskiej wyróżniony w okresie Dynastii Song. Obejmuje niektóre dzieła Pięcioksięgu, m.in.:

Początki piśmiennictwa chińskiego i literati

Osobny artykuł: Powstanie pisma chińskiego.

Osobny artykuł: Napisy na kościach wróżebnych.

Osobny artykuł: Napisy na brązach.

Pismo w Chinach wynaleziono niezależnie od innych ognisk cywilizacyjnych najpóźniej 4,5 tys. lat temu, choć nowe znaleziska archeologiczne sugerują, że mogło to nastąpić znacznie wcześniej. Było już ono powszechnie stosowane w okresie dynastii Shang (ok. 1600-1045 r. p.n.e.), z którego zachowały się tzw. napisy na kościach wróżebnych i na brązach.

Cao Yu (ur. 24 września 1910, zm. 13 grudnia 1996), urodzony jako Wan Jiabao (萬家寶) – chiński dramaturg, ojciec nowoczesnego chińskiego teatru, nazywany chińskim Szekspirem.
Stopa tonalna – stosowana w poezji pisanej w językach tonalnych, np. w językach chińskich, nieco podobna do stopy metrycznej w poezji łacińskiej, greckiej itd. W chińskiej tradycji stopa tonalna składa się z tonów równych (平) lub nierównych (仄). W języku archaicznym istniały cztery tony, choć nie udało się ich zrekonstruować. Pierwszy był równy i nosił nazwę píng (平), pozostałe trzy - 上、去 i 入 - uznawano za nierówne. System tonalny we współczesnym języku chińskim (putonghua) różni się od klasycznego, dlatego stare wiersze czytane we współczesnej lekcji mogą mieć zakłóconą stopę tonalną. Niektóre dialekty (języki) chińskie zachowały większą zgodność z klasycznym systemem, np. kantoński. Uważa się, że stara poezja lepiej w brzmi odczytana w tych dialektach.

Od zamierzchłych czasów znajomość pisma była domeną nielicznej grupy ludzi skupionych wokół dworów władców pełniących rolę wróżbitów, archiwistów, kronikarzy cesarskich, dokonujących zwięzłych zapisów wydarzeń, wydanych edyktów, umów zawartych pomiędzy książętami lennymi. W połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. pojawiły się traktaty filozoficzne o charakterze historyczno-kronikarskim. Stosunkowo wcześnie spisano utwory poetyckie, które dotychczas powstawały anonimowo i krążyły w tradycji ustnej. Na początku naszej ery język piśmiennictwa chińskiego skostniał stając się wzorcem klasycznego języka chińskiego, w odróżnieniu od języka mówionego ulegającemu dość zasadniczym zmianom. Ponieważ znajomość pisma ograniczała się do warstw uprzywilejowanych, utworów spisanych pismem innym niż klasyczne nie zaliczano do literatury - pomijano wszelkie powieści przekazywane ustnie.

Lu – państwo w Chinach starożytnych. Założone w X w.p.n.e. w następstwie ekspansji zachodniej dynastii Zhou, zajmowało środkową i południowo-zachodnią część dzisiejszej prowincji Shandong.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Księgi kanoniczne

Zakres pojęcia "literatury"

Chińscy literati mieli przez wieki decydujący wpływ na postrzeganie piśmiennictwa. To oni decydowali o tym, które księgi uznawano za klasyki, a także które gatunki piśmiennictwa są godne uwagi. Ten wpływ uwidocznił się za czasów dynastii Han, kiedy do głosu ii do wpływu na państwową administrację doszli konfucjaniści. Uważali oni za godne uwagi piśmiennictwo historyczne i filozoficzne, i to właśnie one - szczególnie dzieła kanoniczne - były w Chinach uznawane za "literaturę". Szanowali poezję, ale nie darzyli jej taką estymą, jak antyczna Europa. To dlatego inne gatunki literackie w Chianch rozwinęły się dopiero wieki później.

Dynastia Yuan – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.
Sen czerwonego pawilonu (chin. upr.: 红楼梦; chin. trad.: 紅樓夢; pinyin: Hónglóu Mèng) znana też jako Opowieść kamienia (chin. upr.: 石头记; chin. trad.: 石頭記; pinyin: Shítóu jì) – XVIII-wieczna powieść chińska autorstwa Cao Xueqina, jedna z czterech klasycznych powieści chińskich. Poza Chinami powieść znana była tylko z pośrednich lub fragmentarycznych przekazów. Upowszechnił ją dopiero pierwszy wartościowy przekład dokonany przez D. Hawkesa i J. Minforda wydany w pięciu tomach przez Penguin Books z tytułem The Story of the Stone.

Jing, czyli księgi klasyczne

Osobny artykuł: Pięcioksiąg konfucjański.

Osobny artykuł: Klasyka chińska.

W antycznych Chinach księgi klasyczne nazywane były jìng (經). Termin ten oznaczał pierwotnie osnowę i wyrażał przekonanie, iż księgi te stanowią fundament kultury. Konfucjaniści wyróżniali tzw. pięcioksiąg (chin. 五經; Wǔjīng), do którego zaliczały się:

Dynastia Qin (wym. ćśin lub ćchin) - pierwsza dynastia w historii Cesarstwa Chińskiego, założona w 221 r. p.n.e. przez Pierwszego Cesarza. Obalona na skutek ludowego powstania w roku 206 p.n.e..
Chuci (chiń. trad. 楚辭, upr. 楚辞, pinyin: Chǔcí, po polsku znane jako Pieśni z Chu) – antologia chińskiej poezji autorstwa Qu Yuana i Song Yu żyjących w epoce Walczących Królestw w państwie Chu, oraz późniejszych naśladowców ich stylu. W skład Chuci wchodzi 58 krótkich i 6 długich utworów poetyckich. Jest to drugi (po Księdze pieśni) zachowany zbiór chińskiej poezji, a pierwszy, którego autorzy są nieanonimowi.

Shujing - Księga Dokumentów

Shijing - Księga Pieśni

Yijing - Księga Przemian

Liji - Księga Rytuałów

Chunqiu - Wiosny i jesienie, Kronika wiosen i jesieni, Roczniki

Pod wpływem konfucjanistów cesarze dynastii Han ustanowili stanowiska erudytów, specjalizujących się w poszczególnych dziełach pięcioksięgu. Dokonywali oni interpretacji tekstów (których treść stała się niezrozumiała na skutek ewolucji języka i za sprawą zniszczenia ksiąg). Miana jìng doczekały się wówczas również inne klasyczne teksty, wychodzące poza konfucjański kanon, np. Daodejing - Księga Drogi i Cnoty, zaliczana do tekstów taoistycznych.

Pismo chińskie powstało najpóźniej 4,5-3,5 tys. lat temu. Proces ten jest trudny do prześledzenia ze względu na brak znalezisk archeologicznych. Wiadomo, że przebiegał on niezależnie od innych ognisk cywilizacyjnych.
Dynastia Liang (chiń. 梁朝; Hanyu pinyin Liáng cháo) – dynastia panująca w południowych Chinach w Okresie Dynastii Południowych i Północnych (420 - 589) w latach 502 - 556.

Poszerzenie kanonu w czasach dynastii Song

Osobny artykuł: Czteroksiąg konfucjański.

Osobny artykuł: Trzynastoksiąg konfucjański.

W czasach dynastii Song w XII wieku, w okresie renesansu neokonfucjańskiego Zhu Xi poszerzył kanon o Czteroksiąg. Jednocześnie wyróżniono Trzynastoksiąg.

Komentatorstwo i krytyka literacka

Ze względu na ewolucję języka mówionego jeden z typów krytyki literackiej w Chinach miał na celu tworzenie komentarzy do ksiąg klasycznych, często wyjaśniając znaczenia niejasnych znaków lub stwierdzeń. Zdarzało się często, że wraz z upływem czasu pojawiała się potrzeba objaśniania samych komentarzy. Prace tego typu miały charakter historyczny i filologiczny, także filozoficzny. Jednym z najwybitniejszych komentatorów był neokonfucjanista Zhu Xi.

Shi - forma poezji chińskiej zbliżona do ody, przeważnie składa się z czterech lub ośmiu wierszy (czasami więcej), pojedyncza linia zawiera 5 lub 7 wyrazów/sylab.
Sima Xiangru (179–117 p.n.e), znany także jako Zhangqing – chiński poeta i eseista z czasów Zachodniej dynastii Han, której był pomniejszym urzędnikiem, najznakomitszy twórca ballad fu.

Drugi nurt krytyki literackiej zajmował się regułami tworzenia i oceny nowych dzieł literackich. Do tego nurtu należą m.in. Cao Pi i Liu Xie.

Kronikarstwo chińskie

Osobny artykuł: Zapiski historyka.

Osobny artykuł: 24 historie.

Od czasów najdawniejszych chińscy władcy starali się upamiętniać swoje czyny. W pierwszym tysiącleciu p.n.e. zaczęto prowadzić kroniki historyczne, do których chińscy literati - a szczególnie konfucjaniści - przykładali wielką wagę, gdyż wierzyli, że doświadczenie historyczne może mieć wartość umoralniającą. Dość powiedzieć, że Kroniki Wiosen i Jesieni z państwa Lu przypisywano samemu Konfucjuszowi.

Wang Wei (ur. 699 lub 701 w Puzhou, dzis. Fenyang, prow. Shanxi, zm. 759 lub 761) – chiński malarz, poeta, polityk, muzyk, kaligraf i teoretyk sztuki. Używał też buddyjskiego imienia Mouzhi.
Tetrastych (kwarten, quatrain czyli czterowiersz lub czterowers) – najpopularniejszy typ strofy, zwłaszcza w poezji lirycznej. Składa się z czterech wersów, najczęściej izosylabicznych i połączonych rymami (parzystymi, okalającymi lub krzyżowymi). Typowy dla tetrastychu jest ośmio-, jedenasto- lub trzynastozgłoskowiec. Strofa tego typu jest często elementem składowym całych układów stroficznych. Tetrastych bardzo często pojawia się w liryce polskiej, na przykład:

Za największego chińskiego historyka uważany był Sima Qian, autor Zapisków historyka, żyjący w czasach dynastii Han, który opisał dzieje Chin od czasów legendarnych do sobie współczesnych. Uważa się, że biografie zawarte w Zapiskach stały się w wiekach późniejszych punktem wyjściowym dla nowego gatunku - powieści.

Cao Xueqin (ur. 1715 lub 1724 w Nankinie – zm. 1763 lub 1764) w Pekinie – chiński poeta, malarz i pisarz z czasów dynastii Qing, autor Honglou Meng (Sen Czerwonego Pawilonu), najsłynniejszej chińskiej powieści społeczno-obyczajowej, jednej z czterech klasycznych chińskich powieści. Jego imię mleczne to Cao Zhan (曹霑), a imię publiczne – Mengruan (夢阮; 梦阮; dosłownie sen o Ruan (Ji)", od poety z III w.).
Qu (曲) - rodzaj poezji chińskiej; stał się powszechny w okresie Południowej Dynastii Song, a największą popularnością cieszył się okresie Yuan, stąd gatunek nazywa się czasem Yuan qu (元曲).

Poezja klasyczna

Najstarsze zabytki

Najstarsze chińskie utwory poetyckie zachowały się w dwóch zbiorach zbiorach:

Shijing (詩經), czyli Księga Pieśni - zestaw 305 anonimowych utworów z XI-VII w. p.n.e., powstałych na północ od Rzeki Żółtej, w czterosylabowych wierszach, przeznaczonych do śpiewania

Chuci (楚辭), czyli Pieśni z Chu - kompilacja z okresu Walczących Królestw, przygotowana przez Qu Yuana i Song Yu; utwory były napisane w dialekcie państwa Chu i pisane w wierszach o zróżnicowanej długości od 4 do 9 sylab

Epokę poezji anonimowej kończy Qu Yuan (340-278 p.n.e.), pierwzy poeta chiński znany z imienia.

Liu Xie (wym. lju sie; ur. 465, zm. 522) – chiński krytyk literacki i bibliotekarz z czasów dynastii Liang. Pracował wpierw w bibliotece jednej z głównych świątyń stolicy, następnie w bibliotece cesarskiej. Buddysta, pod koniec życia wycofał się do klasztoru, zostając mnichem. Jego biografia zawarta jest w Liangshu.
Dynastia Zhou lub Czou (chiń.: 周; pinyin: zhōu; pol.: czou) – dynastia rządząca Chinami w latach od ok. 1045 do 256 r. p.n.e., po okresie Shang, a przed powstaniem cesarstwa Qin. Była to najdłużej panująca dynastia w historii Chin, aczkolwiek realną władzę sprawowała tylko w pierwszym okresie tzw. Zachodniej Dynastii Zhou, tj. do 770 r. p.n.e.. W drugim okresie, tzw. Wschodniej dynastii Zhou, jej rządy cechowała rosnąca rola feudałów, którzy w Okresie Wiosen i Jesieni doprowadzili do rozbicia dzielnicowego na ponad 100 małych państewek. W końcowych latach panowania Zhou nasiliły się tendencje unifikacyjne, które doprowadziły do zjednoczenia Chin na drodze podboju przez państwo Qin.

Gatunki i formy

Chińska poezja klasyczna jest na ogół nazywana shi (詩). Istnieje w wielu odmianach i toku ewolucji przeszła wiele zmian. Ogólnie poezję klasyczną dzieli się na dawną (gutishi) i nową (jintishi):

Poezja dawna

Gutishi (古體詩) - dawna poezja, nazywana czasem skrótowo gushi (古詩). Mogą to być zarówno utwory z Księgi pieśni, jak i późniejsze, nawiązujące do nich formą. Gushi nie stawiała sobie większych ograniczeń poza długością wersów i rymami (co drugi wers).

fu (賦) - poemat opisowy, który rozwinął się między IV a II w. p.n.e.

Shi - poemat liryczny

Yuefu - forma poezji przejściowa pomiędzy gutishi i jintishi, wywodząca się z ludowej pieśni. Pojawiła się w czasach dynastii Han i rozkwitła za Tangów. Yuefu liczy zwykle pięć sylab. Utwory tego typu przeznaczone są do śpiewania.

Poezja nowa

Jintishi (近體詩) - poezja nowa, które narzucała sobie większe ograniczenia niż w poprzednich epokach, m.in. określona wersyfikacja (5 lub 7-sylabowa, choć zdarzała się 6-sylabowa), rym (tworzono słowniki rymów) czy stopa tonalna. Pojawiła się w V wieku i rozkwitła w epoce Tang oraz Song.

Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania.
Neokonfucjanizm – filozofia dominująca od XI wieku w Chinach. Neokonfucjaniści do myśli Konfucjusza dołączyli spekulacje metafizyczne, inspirowane pewnymi ideami zapożyczonymi z taoizmu oraz buddyzmu. Za prekursorów neokonfucjanizmu uważani są Zhou Dunyi, Zhang Zai, Shao Yong, Cheng Hao i Cheng Yi. Jego właściwym twórcą jest jednak Zhu Xi.

Jueju (絕句, Juéjù) - rodzaj tetrastychu popularnego w epoce Tang. Wyróżniano jueju pięciosylabowe (五絕, wŭjué) i siedmiosylabowe (七絕, qījué). W wersie powinna być pauza - po drugiej sylabie w wujue i po trzciej sylabiec w qijue. Jueju uznaje się za najtrudniejszą formę jintishi. Mimo jej niewielkich rozmiarów autorzy potrafili poruszać poważne tematy, co nazywano zasadą "widzenia dużego w małym" (小中見大; pinyin: Xiăozhōng jiàndà).

Lüshi (律詩) - rodzaj oktostychu o wersach pięcio- lub siedmiosylabowych, czyli wulü (五律) i qilü (七律). Drugi i trzeci dwuwiersz musiały w nim być paralelne i zawierać identyczną strukturę gramatyczną.

Pailü (排律) - odmiana lüshi o nieograniczonej długości

Ci - forma poezji lirycznej, która pojawiła się za czasów dynastii Liang], rozwinęła za Tangów i przeżyła najwyższy rozkwit Songów. Podobnie jak yuefu, ci wywodzi się z pieśni ludowych, także środkowoazjatyckich. Gatunek ten dzielono na formy krótkie i szybkie xiǎolìng (小令) oraz długie i powolne màncí (慢詞). Ci były dopasowane do wzorów wersyfikacyjnych, nawiązujących do określonych znanych melodii. Wzory te nazywano cípái (詞牌). Było ich około 800.

Qu - rodzaj poezji śpiewanej, który pojawił się w czasach Południowej Dynastii Song i rozkwitł w czasach Dynastii Yuan, dlatego czasem nazywany jest równiez yuanqu (元曲). Dzielił się na dwie odmiany:

Sanqu (散曲) - odmiana poezji śpiewanej, spisana językiem bardziej kolowialnym niż ci, a także dopuszczająca wtręty objaśniające treść, tzw. chenzi (襯字). Dzieli się na xiaoling (小令), obejmujące jedną linie melodyczną oraz santao (散套), które może się składać z kilku utworów muzycznych

Zaju (雜劇) - odmiana chińskiego teatru, która rozkwitła za czasów dynastii Yuan

Fu (chin.: 賦; pinyin: fù) – gatunek chińskiego poematu opisowego, ukształtowanego w okresie od IV w. p.n.e. do połowy II p.n.e. i przeżywającego swój rozkwit w okresie panowania dynastii Han w II w n.e.
Okres Walczących Królestw - trwał w Chinach między początkiem V w. p.n.e., a 221 r. p.n.e. Okres Walczących Królestw trwał nieco dłużej, niż Dynastia Zhou, która upadła w 256 r. p.n.e. Władcy nie mieli już jednak władzy nad całym krajem. Nazwa okresu wywodzi się od Kroniki Walczących Królestw (战国策).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)