Literatura niemiecka - Polski Serwis Naukowy

Pod pojęciem literatura niemieckojęzyczna należy rozumieć dzieła literackie, które zostały napisane w języku niemieckim. Należą więc do niej literatury narodowe Niemiec, Austrii, Szwajcarii oraz innych obszarów niemieckojęzycznych. Do literatury zalicza się również dzieła literaturoznawcze, historiograficzne, socjologiczne, filozoficzne jak i dzienniki oraz korespondencję listowną.

Nowela (wł. novella – nowość) – utwór niewielkich rozmiarów, pisany prozą, charakteryzujący się wyraźnie zarysowaną i sprawnie skrojoną akcją główną, mocno udramatyzowaną, która zmierza do punktu kulminacyjnego, a następnie do puenty. Fabuła noweli jest zazwyczaj jednowątkowa, pozbawiona epizodów pobocznych, rozbudowanych opisów przyrody oraz szczegółowej charakterystyki postaci. Jej treść dotyczy pewnego zdarzenia, opartego na wyrazistym motywie, z pozoru nieistotnym (np. kamizelka, sokół), ale często nabierającym znaczeń symbolicznych. Niemiecki pisarz Paul Heyse określił ów motyw mianem "sokoła". Stworzył on tzw. teorię sokoła, opartą na wnikliwej analizie noweli Giovanniego Boccaccia pt. Sokół.
Literacka Nagroda Nobla uważana jest za najbardziej prestiżową międzynarodową nagrodą literacką na świecie. Ustanowiona razem z czterema innymi nagrodami przez Alfreda Nobla w testamencie z 1895, jest przyznawana od 1901.

Początek i koniec każdej epoki literackiej są trudne do uchwycenia. Epoki zostały tutaj uporządkowane (w miarę możliwości) według ich początku. W ten sposób bardziej uwypuklone zostają zależności między poszczególnymi epokami.

Historia

Wczesne średniowiecze (około 750–1100)

Pieśń o Hildebrandzie

Literatura we wczesnym średniowieczu była przekazywana ustnie, dlatego do dzisiejszych czasów dotrwała jedynie jej bardzo niewielka część. Przelanie wiedzy na papier oznaczało wówczas równocześnie tłumaczenie na łacinę (np. praw plemiennych). Istniała tradycja arystokratycznego przekazu historycznego: pieśni bohaterskie (niem. Heldenlieder), pieśni-opowiadania (niem. Erzähllieder), nagrody książęce (niem. Fürstenpreis), folklor poetyczny (pieśni taneczne, miłosne, żałobne, zaklęcia). Tylko przypadkowi zawdzięcza się fakt, że środowiska klasztorne spisały część utworów tej kultury. Przykładem są Zaklęcia Merseburskie (spisane w X wieku), dwie germańskie formuły zaklęcia, które uważane są jednocześnie za jedyne pisemne świadectwo religijności pogańskiej na obszarach niemieckojęzycznych. Wartościowym świadectwem germańskiej literatury bohaterskiej jest Pieśń o Hildebrandzie (IX wiek).

Jakob Michael Reinhold Lenz (ur. 12 stycznia 1751 w Cēsvaine, Łotwa; zm. 24 maja 1792 w Moskwie) – pisarz niemiecki okresu Sturm und Drang, prekursor romantyzmu. Z pochodzenia Niemiec bałtycki.
Moses (Mojżesz) Mendelssohn (ur. 6 września 1729 w Dessau, zm. 4 stycznia 1786 w Berlinie), filozof żydowski i niemiecki, znany i ceniony pisarz, językoznawca, pierwszy propagator zrównania praw Żydów z ludnością nieżydowską w krajach niemieckich, przyjaciel Gottholda Ephraima Lessinga. Prekursor i przedstawiciel ruchu oświecenia żydowskiego w Europie (haskali). Dla jednych był trzecim Mojżeszem w historii (po Mojżeszu biblijnym i Mojżeszu Majmonidesie) od którego miała się otworzyć nowa epoka w historii Żydów. Inni widzieli w nim tego, który doprowadził do asymilacji Żydów i stracenia przez nich tożsamości, a także zatracenia tradycyjnych wartości judaizmu. Był dziadkiem Felixa Medelssohna-Bartholdyego.

Najstarsze staro-wysoko-niemieckie świadectwa piśmiennne pochodzą z VIII wieku i należy je traktować pod całkowicie innym kątem kulturoznawczym: chodzi głównie o wykorzystanie języka ludowego jako narzędzia misyjnego i pomoc w zrozumieniu tekstów łacińskich (np. glos). Literacka samoświadomość wytworzyła się na gruncie łacińskiej literatury epickiej także w obrębie literatury klasztornej spisywanej w języku ludowym. Dobrymi przykładami są dwie epopeje biblijne z IX wieku: starosaksoński i aliteracyjny Heliand (IX wiek) i napisany za pomocą rymów końcowych Ewangeliarz (około 870 roku) Otfrieda von Weißenburg (około 800 - około 870). Około roku 1000 Notker III (około 950-1022) przełożył na język staro-wysoko-niemiecki filozoficzne teksty antyczne, opatrując je komentarzem. Uważa się go za pierwszego wielkiego prozaika niemieckiego.

Narodowy socjalizm (z pewnymi elementami wewnętrznej polityki . Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945. Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf) oraz Alfred Rosenberg i Joseph Goebbels.
Arno Holz (ur. 26 kwietnia 1863 w Rastenburgu, w Prusach Wschodnich; obec. Kętrzyn; zm. 26 października 1929 w Berlinie) – niemiecki poeta i dramaturg naturalista. Jego najbardziej znanym dziełem jest cykl wierszy "Phantasus" (1898)

W XI wieku powstawały przede wszystkim rymowane teksty religijne mające najczęściej charakter budujący i pouczający zapisane we wczesnej postaci języka średnio-wysoko-niemieckiego. Przedstawienia zbawienia np. Ezzolied (Pieśń Ezzo, około 1077), epika biblijna Starego i Nowego Testamentu (Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, żywot Jezusa Chrystusa), dogmatyczne przedstawienia, poezja eschatologiczna i maryjna ukształtowały pierwszy okres literatury duchownej, która charakteryzowała się naukami skierowanymi do osób świeckich, wywodzących się ze szlacheckich środowisk.

Hans Theodor Woldsen Storm (ur. 14 września 1817 w Husum; zm. 4 lipca 1888 w Hanerau-Hademarschen) – pisarz niemiecki. Autor wierszy, największą sławę przyniosły mu jednak jego nowele.
Christian Thomasius (ur. 1 stycznia 1655, zm. 23 września 1728) – filozof niemiecki "ojciec niemieckiego oświecenia", związany przez większość życia z Uniwersytetem w Halle.

Dojrzałe średniowiecze (około 1100–1250)

Wolfram von Eschenbach

Około połowy XII wieku doszło do pod wieloma względami głębokich zmian w kulturze obszaru niemieckojęzycznego. Tematy i formy literackie stały się bardziej różnorodne – popularyzacja pisemnej literatury spowodowała, że objęła ona tematykę, która była wcześniej uznawana za niegodną spisania (poezja dworska, zabawne opowiadania). Także literatura religijna wykazywała zainteresowanie jednostką ludzką i jej życiorysem, np. w legendach takich jak powstały w drugiej połowie XII wieku Tundalus mnicha Albera czy napisany przed rokiem 1170 Servatius Heinricha von Veldeke).

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Tradycja – przekazywane z pokolenia na pokolenie treści kultury (takie jak: obyczaje, poglądy, wierzenia, sposoby myślenia i zachowania, normy społeczne), uznane przez zbiorowość za społecznie doniosłe dla jej współczesności i przyszłości.

W połowie XII wieku nabrała też znaczenia, uważana za literaturę mającą bardziej świecki charakter, proza historyczna. Najważniejszym dziełem tego nurtu w tym czasie była powstała przed rokiem 1150 Kronika cesarska, która liczyła około 17 000 wersów i która w epizodach opowiada historię cesarstwa rzymskiego od założenia Rzymu do czasów panowania Konrada III. Z kolei przeniesiona na grunt języka niemieckiego przez klechę Konrada między rokiem 1075 a 1110 Pieśń o Rolandzie opowiada o walce Karola Wielkiego z Saracenami w Hiszpanii oraz o śmierci Rolanda na skutek zdrady. Pieśń o Rolandzie jest jednym z pierwszych utworów napisanych pod wyraźnym wpływem literatury francuskiej i jej form; literatura ta odegra jeszcze ważną rolę w literaturze niemieckiej następnych stuleci.

Hugo Laurenz August Hofmann, Edler von Hofmannsthal, zwany Hugo von Hofmannsthal (ur. 1 stycznia 1874 w Wiedniu; zm. 15 lipca 1929 w Rodaun koło Wiednia) – austriacki pisarz, poeta i dramaturg epoki modernizmu. Przedstawiciel symbolizmu i secesji w literaturze niemieckojęzycznej.
Awangarda (franc. avant garde – "straż przednia") – zespół tendencji i trendów w sztuce XX wieku odrzucający dotychczasowe style, kreujący własny świat, nie naśladujący rzeczywistości, szukający odrębnego języka wyrazu. Twórcy awangardy odrzucali dorobek kulturowy i poszukiwali nowych, oryginalnych rozwiązań ideowo-artystycznych. Zjawisko pojawiło się ok. 1910 roku i wiązało się z powstaniem nowych kierunków w sztuce takich jak:

W dziesięcioleciach po roku 1150 nastąpił okres rozkwitu literatury w niemieckim obszarze kulturowym. Na pojedynczych dworach arystokracji feudalnej zaczęto uprawiać tzw. monodię świecką. Do jej najważniejszych przedstawicieli należeli Heinrich von Morungen (przełom XII i XIII wieku), Reinmar (przełom XII i XIII wieku) i Walther von der Vogelweide (około 1170 - około 1230). Dziełem, które zapoczątkowało dworską epikę, była Powieść o Eneaszu (skończona 1187/89) Heinricha von Veldeke, który ukończył swoje dzieło około roku 1185. Później powstawały liczne, pisane na wzór francuski epopeje dworskie w języku średniowysokoniemieckim. Do najbardziej znanych należą Erec (powstała między rokiem 1185 a 1205) i Iwein (powstała około roku 1200) Hartmanna von Aue (ur. ok. 1170 - zm. po 1210), Tristan i Izolda (powstała około roku 1210) Gottfrieda von Straßburg (zm. ok. 1215) oraz Parzival (powstała w pierwszej połowie XIII wieku) Wolframa von Eschenbach (ok. 1160/80 - zm. ok. 1220). Do tej tradycji natomiast nie wpisuje się anonimowa epopeja bohaterska z przełomu XII i XIII wieku – Pieśń o Nibelungach.

Johann Ludwig Tieck (ur. 31 maja 1773 r. w Berlinie; zm. 28 kwietnia 1853 r. w Berlinie) – poeta, dramaturg, powieściopisarz, nowelista, bajkopisarz, tłumacz i krytyk, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli wczesnego romantyzmu w Niemczech. Był także wydawcą i doradcą teatralnym w Berlinie i Dreźnie. Publikował również pod pseudonimem Peter Lebrecht i Gottlieb Färber. Pionier romantyzmu w teatrze, głównie poprzez poświęcone jemu prace Friedricha Schlegla, teoretyka wczesnego romantyzmu, wywarł wpływ na całą tę epokę. W późniejszym okresie swojej twórczości zbliżył się do realizmu.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Późne średniowiecze (około 1250–1500)

Wynalazienie pod koniec średniowiecza druku za pomocą ruchomych czcionek przez Johannesa Gutenberga było wydarzeniem rewolucyjnym. Wreszcie można było zastąpić pergamin tańszym papierem. Na przełomie średniowiecza i nowożytności w niemieckiej literaturze powstało dzieło Johannesa von Tepla (ok. 1350-1414) pod tytułem Rolnik z Bohemii (ok. 1401).

Anton Praetorius (ur. 1560 w Lippstadt, zm. 6 grudnia 1613 w Laudenbach), niemiecki pastor i teolog kalwiński, pisarz. Był przeciwnikiem procesów o czary i stosowania tortur, a także rzecznikiem demokratyzacji ustroju państwa.
Konwencja literacka - istniejący w praktyce literackiej i świadomości literackiej epoki zespół norm, zwyczajów, regulujących określoną dziedzinę wypowiedzi, dobór składników dzieła oraz ich układ, zespół zasad określających charakter i funkcję poszczególnych elementów dzieła oraz sposób ich zorganizowania w większą autonomiczną całość.

Wczesna nowożytność (humanizm i reformacja; około 1450–1600)

Hans Sachs

Na terenach niemieckich w szybkim tempie rozpowszechnił się w pochodzący z Włoch humanizm – renesansowy kierunek myśli filozoficznej, kulturowej i moralnej. Skupiono się głównie na osiągnięciach antyku. Wybitnymi przedstawicielami humanizmu byli Erazm z Rotterdamu (1469-1536) i Johannes Reuchlin (1455-1522), piszący jednak w łacinie i nie mający większego wpływu na współczesny im świat uczonych. Bardziej znani byli wówczas np. autor buntowniczych wierszy Ulrich von Hutten (1488-1523) czy autor niezwykle popularnego jak na swoje czasy dzieła Narrenschiff (1494, Statek błaznów) Sebastian Brant (1458-1521).

Czarownica – w niektórych wierzeniach ludowych: kobieta zajmująca się czarną magią, kojarzona z siłami nieczystymi - często z szatanem. Męskim odpowiednikiem jest czarownik. W folklorze pojawiają się także dobre czarownice, które zajmują się czystą i dobrą magią.
Albert Ehrenstein (ur. 1886 w Wiedniu, zm. 1950 w Nowym Jorku) - niemiecki poeta i pisarz. Był ekspresjonistą, odrzucał mieszczańskie wartości i fascynował się Orientem, a zwłaszcza Chinami.

Najbardziej wymiernym w skutkach okazał się ruch religijny i społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra (1483-1546) zwany reformacją. Luter wiedział, jak rozpowszechniać swoje myśli za pomocą języka ludowego. Najważniejszym wydarzeniem w niemieckim obiegu książek w XVI wieku było z pewnością wydanie przekładu Biblii na język niemiecki w latach 1522 i 1534. Ten przekład wniósł ogromny wkład w rozwój współczesnego języka niemieckiego tamtych czasów.

Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.
Bertolt Brecht, właśc. Eugeniusz Berthold Friedrich Brecht (ur. 10 lutego 1898 w Augsburgu, zm. 14 sierpnia 1956 w Berlinie) – niemiecki pisarz, dramaturg, teoretyk teatru, inscenizator, poeta.

Obok humanizmu i reformacji godne wspomnienia są również meistersang, facecja i sztuki karnawałowe, reprezentowane przez Hansa Sachsa (1494-1576) i Jörga Wickrama (ok. 1505 – przed 1562). Kolejnym wielkim autorem XVI wieku jest Johann Fischart (1546-1590). Jego główne dzieło to Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung (1575, tytuł nieprzetłumaczalny).

Heinrich von Kleist (ur. 18 października 1777 we Frankfurcie nad Odrą, zm. 21 listopada 1811 w Wannsee pod Berlinem) – pisarz, dramaturg, poeta i publicysta niemiecki.
Ekspresjonizm (łac. expressio – wyraz, wyrażenie) – awangardowy prąd literacki, który pojawił się około 1910 roku w Niemczech i trwał do końca lat 20. XX wieku. Miał liczne odpowiedniki w literaturach narodowych Europy, ale nigdzie nie uzyskał takiego stopnia zaawansowania jak na niemieckim obszarze językowym[1].

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych gatunków literackich tamtego okresu była książka ludowa. Powstawała w sposób anonimowy i była bardzo popularna ze względu na swoją tematykę. Do najważniejszych książek ludowych zalicza się dzieło Historia von D. Johann Fausten (1587) i opowiadania krążące wokół obszaru tematycznego związanego z Dylem Sowizdrzałem (Tillem Eulenspieglem).

Parsifal (niem. Parzival) – jest to epos rycerski pisany wierszem autorstwa Wolframa von Eschenbacha. Dzieło powstało prawdopodobnie na początku XIII wieku i jest przykładem niemieckiej literatury dworskiej. W zazębiających się wątkach przedstawione są przygody dwóch rycerzy Okrągłego Stołu – z jednej strony ścieżka rozwoju tytułowego Parsifala z nieoświeconego młodzieńca na Władcę Graala, a z drugiej strony niebezpieczne próby potwierdzenia swojej wartości przez Gawaina. Tematycznie epos należy do tzw. epiki rycerskiej, nawet w obliczu faktu, iż przyjęcie Parsifala do grona rycerzy Okrągłego Stołu mitycznego króla Artura stanowi tylko niewielką część drogi w poszukiwaniach Świętego Graala.
Literaturoznawstwo (także: nauka o literaturze, wiedza o literaturze) – dyscyplina humanistyczna, której przedmiotem zainteresowania jest literatura, a przede wszystkim analiza poszczególnych utworów literackich oraz rekonstruowanie historycznoliterackich procesów. W obrębie literaturoznawstwa formułuje się także ogólne teorie oraz metodologie badań literackich.

Anton Praetorius (1560-1613) w roku 1598 pod pseudonimem Johannes Scultetus wydał dzieło pod tytułem Dokładne sprawozdanie o czarodziejstwie i czarodziejach. W roku 1602 wydał to dzieło drugi raz pod swoim nazwiskiem.

Barok (około 1600–1720)

W baroku dokonał się silniejszy zwrot w kierunku dzisiejszego języka niemieckiego. Na charakter epoki wpływały silnie podziały religijne i wojną trzydziestoletnia (1618-1648). Zakres zjawisk literatury barokowej jest bardzo szeroki: od literatury dworskiej po powieści ludowe, od naśladowania wzorców antycznych po lirykę osobistą, od radości z życia po memento mori. Powstaje literatura okolicznościowa.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Hermann Ferdinand Freiligrath (ur. 17 czerwca 1810 r. w Detmold; zm. 18 marca 1876 r. w Cannstatt koło Stuttgartu) – niemiecki poeta i tłumacz.

Andreas Gryphius

W epoce baroku założono wiele towarzystw literackich i językowych. Najbardziej znane było Fruchtbringende Gesellschaft (Towarzystwo Owocodajne). Martin Opitz (1579-1639) w swojej książce teoretycznoliterackiej Buch von der deutschen Poeterey (1624, Księga niemieckiej poezji) zalecił aleksandryn dla niemieckojęzycznej liryki, który na długo pozostawał najważniejszym wersem. Z opóźnieniem dołączył do niemieckiej literatury również petrarkizm. Przedstawicielami tego nurtu byli przykładowo uczniowie Opitza Paul Fleming (1609–1640) i Simon Dach (1605–1659).

Friedrich Gottlieb Klopstock (ur. 2 lipca 1724 w Quedlinburgu; zm. 14 marca 1803 w Hamburgu) – poeta niemiecki. Jego twórczość obejmuje uroczyste, pełne wyrazu ody pisane antycznym metrum o naturze, miłości, przyjaźni i na tematy religijne.
Uwe Johnson (ur. 20 lipca 1934 w Kamieniu Pomorskim; zm. prawdopodobnie w nocy z 23 lutego na 24 lutego 1984 w Sheerness on Sea, Anglia) – niemiecki pisarz. Należał do Grupy 47.

Do najważniejszych gatunków liryki barokowej zalicza się sonet, odę i epigramat. Lirykę można ogólnie podzielić na lirykę religiją, na ogół ewangelicką i świecką. Autorem liryki religijnej byli m.in. Friedrich Spee von Langenfeld (1607-1676), Angelus Silesius (1624-1677) i mistyk Jakob Böhme (1617-1679). Spośród pisarzy koncentrujących się na tematyce świeckiej należy wymienić Andreasa Gryphiusa (1616-1664), jak i Christiana Hofmanna von Hofmannswaldau (1617-1679).

Walther von der Vogelweide (ur. ok. 1170 najprawdopodobniej w Dolnej Austrii, zm. ok. 1230, najprawdopodobniej koło miasta Würzburg) – był minnesängerem i poetą przypowieściowym (Spruchdichter) tworzącym w języku średniowysokoniemieckim.
Historiografia (z gr. Historia + grapho – pisać) – dział piśmiennictwa obejmujący gatunki historyczne. Historiografia to inaczej określenie całokształtu pracy historyka razem z jej rezultatem, czyli produkcją dziejopisarską.

Dramat barokowy miał wiele obliczy: z jednej strony istniał łaciński teatr jezuitów, który był rozpowszechniony przede wszystkim na terenach południowych i w rejonach, gdzie dominował katolicyzm. Jako że widzowie nie rozumieli tego języka, stawiano przede wszystkim na efekty wizualne. Podobnie przedstawiała się sytuacja w wypadku teatrów wędrownych, które pochodziły początkowo z zagranicy. Opera barokowa i dramat dworski posiadały inne grupy odbiorców. Opera była ceniona bardzo wysoko, gdyż należała do tzw. sztuki całościowej (Gesamtkunstwerk), połączenia śpiewu i, jak na tamtą epokę, dość rozbudowanych efektów wizualnych. W dramacie dworskim obowiązywała klauzula stanowa. Autorami dramatów dworskich byli np. Daniel Casper von Lohenstein (1635-1683) i Gryphius ze swoimi komediami i tragediami (Carolus Stuardus, 1657).

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Do powieści barokowych zalicza się powieść pasterską (Schäferroman), powieść państwową (niem. Staatsroman), dworską powieść rycerską (niem. höfisch galante Roman) i najbardziej wpływową powieść łotrzykowską lub pikareskę. Najważniejszą powieścią łotrzykowską niemieckiej literatury barokowej jest Simplicissimuss (1668) Hansa Jakoba Christoffela von Grimmelshausen (1625–1676). Akcja tej powieści rozgrywa się w czasach niszczycielskiej wojny trzydziestoletniej.

Erich Kästner (ur. 23 lutego 1899 w Dreźnie, zm. 29 lipca 1974 w Monachium) – niemiecki pisarz, satyryk, krytyk teatralny, autor książek dla dzieci. W 1960 został odznaczony Medalem im. Hansa Christiana Andersena. Był członkiem Akademii Nauki i Literatury (RFN) i wieloletnim przewodniczącym zachodnioniemieckiego PEN Clubu.
Literatura to wszystkie "sensowne twory słowne" (jak to ujęła Stefania Skwarczyńska), czyli dzieła artystyczne, tj. literatura piękna, oraz teksty użytkowe, tj. literatura stosowana, zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

Oświecenie (około 1720–1785)

Gotthold Ephraim Lessing

Już w 1687 roku Christian Thomasius (1655-1728), "ojciec niemieckiego oświecenia", prowadził swoje wykłady w języku niemieckim, a nie, jak to bywało dotąd, po łacinie. Do filozofów wczesnego oświecenia zalicza się Christiana Wolffa (1679-1754) i Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716). Najważniejszym pisarzem wczesnej fazy tego okresu był autor bajek Christian Fürchtegott Gellert (1715-1769). Jednak najważniejszą postacią życia literackiego tych czasów niewątpliwie był Johann Christoph Gottsched (1700-1766). W swoich pracach teoretycznych, a w szczególności w Versuch einer critischen Dichtkunst (1730) (Próba krytycznej poetyki), wzorował się na klasycznym francuskim dramacie, zachowując klauzulę stanową. Polemikę prowadzili z nim Szwajcar Johann Bodmer (1698-1783) i Johann Jakob Brettinger (1701-1776), którzy sprzeciwiali się przecenianiu roli racjonalności w literaturze.

Hans Magnus Enzensberger (ur. 11 listopada 1929 w Kaufbeuren) – niemiecki poeta, pisarz, tłumacz i redaktor, znany również pod pseudonimem Andreas Thalmayr, Linda Quilt, Elisabeth Ambras oraz Serenus M. Brezengang. Obecnie mieszka w Monachium-Schwabing.
Novalis, właściwie Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg (ur. 2 maja 1772 w Oberwiederstedt, niedaleko Hettstedt w Saksonii, zm. 25 marca 1801 w Weißenfels) – niemiecki poeta i prozaik, jeden z najbardziej znaczących przedstawicieli okresu wczesnego romantyzmu, uważany czasem za jednego z twórców tego kierunku.

Autorów wczesnego oświecenia można również zaliczyć do późnego baroku. Jest to dobry przykład na nieprecyzyjność podziału na epoki literackie. Najważniejszymi takim autorami o dwojakiej przynależności byli poeci Johann Christian Günther (1695-1723) oraz Barthold Heinrich Brockes (1680–1747). Obydwóch można zaliczyć zarówno do późnego baroku jak i wczesnego oświecenia.

Wers (fr. vers, z łac. versus – wiersz) – podstawowa jednostka wersyfikacyjna, niemal zawsze wyodrębniona jako pojedyncza linijka tekstu. Wers można także zdefiniować jako odcinek mowy wierszowanej między dwoma pauzami wersyfikacyjnymi.
Hartmann von Aue (ur. ok. 1170 - zm. po 1210) – znaczący pisarz i poeta średnio-wysoko-niemiecki. Brał udział w wyprawie krzyżowej 1197. W epopejach „Erec” i „Iwein” wprowadził do Niemiec za wzorem Chrestien de Troyesa podanie o Artusie, w „Armer Heinrich” opracował podania rodzinne swego suwerena. W „Gregorius vom Steine” stał się twórcą poezji podań rycerskich. Pisał też pieśni, z nich niektóre tyczą się wyprawy krzyżowej, oraz „BŰchlein” pismo dla ukochanej. Krytyczne wydanie zbiorowe opracował Fedor Bech (3 części 1891—1902), przekłady niemieckie „Armer Heinrich” Simrocka (2 wyd. 1875) i BŻttichera (1891).

Obok oświecenia wytworzyły się też prądy literackie, które w szczególny sposób eksponowały ludzkie uczucia. Zalicza się do nich m.in. literaturę rokoko Friedricha von Hagedorna (1708-1754), Ewalda Christiana von Kleista (1715-1759), Salomona Gessnera (1730-1788) i innych.

Wzorem dla całej generacji stał się Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1773) ze swoją epopeją Mesjasz (1748-1773), opływającą w uczuciach i różnorakich stanach duchowych. Klopstock jest zaliczany do kierunku literackiego zwanego "Empfindsamkeit" ("Czułość").

Secesja – styl w sztuce europejskiej ostatniego dziesięciolecia XIX wieku i pierwszego XX wieku, zaliczany w ramy modernizmu. Istotą secesji było dążenie do stylowej jedności sztuki dzięki łączeniu działań w różnych jej dziedzinach, a w szczególności rzemiosła artystycznego, architektury wnętrz, rzeźby i grafiki. Charakterystycznymi cechami stylu secesyjnego są: płynne, faliste linie, ornamentacja abstrakcyjna bądź roślinna, inspiracje sztuką japońską, swobodne układy kompozycyjne, asymetria, płaszczyznowość i linearyzm oraz subtelna pastelowa kolorystyka.
Christian Hofmann von Hofmannswaldau (ur. 25 grudnia 1616 we Wrocławiu, zm. 18 kwietnia 1679) – niemiecki poeta, autor epigramatów, polityk i dyplomata pochodzący z Śląska.

Wyznacznikiem stylu w prozie był Christoph Martin Wieland (1733-1813), autor powieści wychowawczej (niem. Bildungsroman) Historia Agatona (1766/94, Geschichte des Agathon, wydanie polskie 1844), w której wymieszane są elementy charakterystyczne dla rokoko z myślami oświeceniowymi.

Późne oświecenie w literaturze niemieckiej jest nie do pomyślenia bez Gottholda Ephraima Lessinga (1729-1781). Jego twórczość obejmuje prace teoretyczne (Laokoon, 1766, wydanie polskie 1962), krytykę literacką – wraz z Friedrichem Nicolaiem (1733-1811) i Mosesem Mendelssohnem (1729-1786) – oraz szereg ważnych dramatów. Dziełem najbardziej przenikniętym duchem oświeceniowym jest jego Natan Mędrzec (1779, wystawienie polskie 1877), w którym na przykładzie pokazuje się, iż wartość danego człowieka nie jest przywiązana do przypadkowych etykiet, wyznania lub też przynależności narodowej.

Christine Lavant (ur. 4 lipca 1915 w Groß-Edling koło St. Stefan, Austria; zm. 7 lipca 1973 w Wolfsberg, Austria; wł. Christine Habernig, z domu Thonhauser) – austriacka artystka i pisarka.
Feminizm (łac. femina ‘kobieta’) – nurt myśli politycznej i ruch społeczny związany z równouprawnieniem kobiet. Istnieje wiele nurtów feminizmu, odróżniających się stanowiskami politycznymi, radykalizmem czy poglądami na temat płci kulturowej.

Sturm und Drang (Okres burzy i naporu; około 1765–1785)

Johann Wolfgang von Goethe

Reakcją młodego pokolenia na oświecenie, które odczuwane było jako nałożenie ciasnego, bezuczuciowego kaftana, był krótki okres Sturm und Drang – nazwa pochodzi od tytułu dramatu Friedricha Maximiliana Klingera (1752-1831) Sturm und Drang (1776), który można przetłumaczyć jako Burza i napór. W ruchu tym uczestniczyli na ogół młodzi mężczyźni, którzy sprzeciwiali się tyranii w jej wszelkich odmianach, nie tolerując również narzucania sobie woli w kwestiach kulturowych. "Geniusz" nie jest skrępowany regułami – takie było ich przekonanie. Pisali na temat zajmujących ich problemów, dając pierwszeństwo teraźniejszości przed antykiem.

Bunt – pojęcie z zakresu nauk społecznych. W koncepcji Roberta Mertona oznacza sposób przystosowania jednostki poprzez odrzucenie celów społecznych grupy oraz społecznie uznawanych środków realizacji celów społecznych oraz zastąpienie ich własnymi celami i środkami ich osiągania. Zachowania tego typu pojawiać mogą się pod wpływem długotrwałej anomii, jak również w przypadku odrzucania kultury dominującej i zastępowania jej kontrkulturą.
Przedmiot jednostkowy, indywiduum - każdy przedmiot, który nie jest zbiorem przedmiotów w sensie logicznym (choć może i musi być zbiorem przedmiotów w sensie mereologicznym).

Friedrich Schiller

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) w powieści epistolarnej Cierpienia młodego Wertera (1774) ukazuje człowieka, który umiera na skutek nieszczęśliwej miłości do kobiety. W dramacie Zbójcy (1781) Friedricha Schillera (1759-1805) młody człowiek buntuje się przeciwko swemu ojcu i zwierzchności. Dramaty Jakoba Lenza (1759-1805) ukazują uciążliwą sytuację młodych intelektualistów (np. Der Hofmeister, 1774, pol. Rządca). Obok dramatów ważną rolę odgrywała w tym okresie również liryka, jako że dzięki niej można było wyrazić emocje i patos.

Slogan (z ang. slogan, a to z irl. i szk. sluagh-ghairm – zawołanie bojowe) – znany, utarty i oklepany zwrot, który poprzez nadmierne używanie w wypowiedziach publicznych stracił na swoim znaczeniu, stając się czystym formalizmem.
Tabu – w najogólniejszym sensie terminu głęboki i fundamentalny zakaz kulturowy, którego złamanie powoduje spontaniczną i niejednokrotnie gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli tej kultury, gdyż jest przez nich odbierane jako zamach na całą strukturę tej kultury i jej integralność, a więc jako zagrożenie dla dalszego istnienia danego społeczeństwa. Tabu może obejmować czynności, miejsca, przedmioty lub osoby. W najczystszym i najpierwotniejszym znaczeniu terminu czynności te, miejsca, osoby i przedmioty są zarazem zakazane i święte.

Okres Burzy i naporu nie był jednak zbyt długim epizodem i w wyniku losów oraz ewolucji poglądów jego przedstawicieli zaniknął – Schiller i Goethe zostali założycielami niemieckiej klasyki, zaś Lenz, straciwszy zdolność do pisania, umarł w samotności.

Klasyka weimarska (około 1786–1805)

Początek klasyki weimarskiej często wiązany jest z podróżą Goethego do Włoch w roku 1786. Znamienna jest jego ścisła współpraca z Friedrichem Schillerem w tym okresie, która została dopiero przerwana przez śmierć tego drugiego w roku 1805. Okres Burzy i naporu był już w tym czasie dla obu przeszłością. Kolejnym wyzwaniem dla tej nietypowej pary pisarzy stał się ideał humanistyczny. W utworach z tego okresu autorzy częściowo wzorowali się na tematyce i wzorcach antycznych, która to postawa w literaturoznawstwie określana jest mianem klasycyzmu. Samo określenie "klasyka" w drugim znaczeniu nadaje dodatkowe pozytywne zabarwienie nazwie epoki.

Erich Maria Remarque, właściwie Erich Paul Remark (ur. 22 czerwca 1898 w Osnabrück; zm. 25 września 1970 w Locarno) – niemiecki pisarz, weteran I wojny światowej. Do jego najwybitniejszych dzieł należą powieści Na Zachodzie bez zmian i Łuk triumfalny.
Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Goethe we Włoszech

Dramat Goethego pt. Ifigenia w Taurydzie (1787, wyd. pol. 1833) traktuje o przezwyciężeniu uprzedzeń i jest przykładem humanistycznego ideału klasyki. Najważniejszym "klasycznym" dziełem Goethego jest Faust (1808), który doczekał się kontynuacji w roku 1832. Sam Goethe jest pisarzem trudnym do jednoznacznego zaklasyfikowania i jego wczesne oraz późne utwory nie zaliczają się do klasyki.

Ironia – sposób wypowiadania się, oparty na zamierzonej niezgodności, najczęściej przeciwieństwie, dwóch poziomów wypowiedzi: dosłownego i ukrytego, np. w zdaniu Jaka piękna pogoda wypowiedzianym w trakcie ulewy. W klasycznej retoryce ironia stanowi jeden z tropów, jest zaliczana także do podstawowych kategorii w estetyce.
Oda – utwór liryczny, który charakteryzuje się wzniosłością tematu i stylu, sławi ideę, wydarzenie lub czas. Zwykle cechuje ją także zbiorowy podmiot wypowiedzi. Należała do najpopularniejszych form poezji klasycznej.

Drugim wielkim pisarzem klasyki weimarskiej był Friedrich Schiller. Był autorem dzieł teoretycznych np. Über die naive und sentimentalische Dichtung (1795, O literaturze naiwnej i sentymentalnej). Także w liryce podejmował kwestie filozoficzne (np. w Spacerze, oryg. tytuł Der Spaziergang, 1795). Schiller był autorem licznych ballad i dramatów historycznych (m.in. cyklu o Wallensteinie, 1799).

Rzesza (niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego. Stosowane dla podkreślenia jedności autonomicznych niemieckich regionów lub państw regionalnych, implikowało siłę i potęgę.
Nikolaus Lenau, właśc. Nikolaus Franz Niembsch, (od 1820) Edler von Strehlenau (ur. 13 sierpnia 1802 w Csatád, gminie należącej do habsburskiego królestwa Węgier, po 1919/1920 w Rumunii - zm. 22 sierpnia 1850 w Oberdöbling, obecnie dzielnicy Wiednia) – austriacki pisarz epoki literackiej biedermeier.

Inni autorzy, którzy zaliczani są czasami do klasyki, jak np. Karl Philipp Moritz (1757-1793) lub Friedrich Hölderlin (1770-1843), uznawani są za pionierów romantyzmu. Zawierająca elementy autobiograficzne powieść Anton Reiser (1785-1790) Philippa Moritza uważana jest za pierwszą powieść psychologiczną w języku niemieckim, a hymny Hölderlina do dzisiaj są niedoścignionym wzorem w swoim gatunku.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Niemiecka Republika Demokratyczna w skrócie NRD (niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) - państwo powstałe 7 października 1949 na terenie byłej sowieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). 3 października 1990 NRD przyłączyła się do RFN.

Do klasyki w węższym znaczeniu należą Jean Paul (1763-1825), autor głównie satyrycznych powieści, i Heinrich von Kleist (1777-18122), często sięgający po temat indywiduum zmagającego się ze społecznymi przymusami, która to walka często prowadzi do destrukcji jednostki (np. w noweli Miachael Kohlhaas, 1808).

Romantyzm (około 1799–1835)

Epoka romantyzmu dzielona jest najczęściej na następujące podokresy: wczesny romantyzm, dojrzały romantyzm, późny romantyzm i postromantyzm; dokonanie podziału czasowego i podziału według autorów nie jest proste. Z literaturoznawczej perspektywy podokresem obfitującym w najciekawsze wydarzenia jest wczesny romantyzm.

Hans Wollschläger (ur. 17 marca 1935 w Minden, zm. 19 maja 2007 w Bambergu) – niemiecki pisarz, tłumacz, historyk, wydawca, teoretyk muzyki i organista.
Gerhard Rühm (ur. 12 lutego 1930 w Wiedniu) - austriacki pisarz, kompozytor, rysownik. Członek tzw. Grupy Wiedeńskiej; wykładał w Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Hamburgu, mieszka w Wiedniu i w Kolonii. W roku 1991 otrzymał Wielką Austriacką Nagrodę Państwową w dziedzinie literatury.

E.T.A. Hoffmann – autoportret

W pierwszym okresie charakterystyczne jest odrzucenie wielu starych konwencji. Wśród autorów o takim nastawieniu byli zaprzyjaźnieni z sobą Ludwig Tieck (1773-1853), Wilhelm Heinrich Wackenroder (1773-1798), Friedrich von Hardenberg (1772-1801), znany pod pseudonimem Novalis, oraz bracia August Wilhelm (1767-1845) i Friedrich (1772-1829) Schleglowie. Jednym z ważniejszych środków było mieszanie w jednym utworze wielu gatunków literackich m.in. wierszy, ballad i krótkich bajek; przy czym autorzy ci wielokrotnie odwoływali się do dzieł Goethego (Cierpienia młodego Wertera, Lata nauki Wilhelma Meistra).

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.
Karl Philipp Moritz (ur. 15 września 1756, zm. 26 czerwca 1793) – niemiecki pisarz, którego twórczość zaliczana jest do okresów Sturm und Drang oraz weimarskiej klasyki, jego utwory miały także wpływ na wczesny romantyzm. W swoim barwnym życiu był uczniem kapelusznika, aktorem, nauczycielem, dziennikarzem, krytykiem literackim i profesorem sztuki.

Teoretycznym odpowiednikiem tych dzieł w liryce była "progresywna poezja uniwersalna", która nie tylko wiązała nawet najbardziej różniące się od siebie gatunki literackie i dziedziny wiedzy, ale która także zawierała w sobie również elementy samokrytyki i przemyślenia na swój własny temat. Jednym z ważniejszych środków wyrazu tejże "poezji refleksyjnej" była ironia, która uwypuklała, iż stan idealny, uzewnętrzniany dzięki sztuce tworzonej przez zastosowanie klasycznych teorii, jest wyzuty z wszelkich ludzkich wyobrażeń, i że nie można ufać obrazom, za pomocą jakich artyści próbują wprowadzić wspomniany stan. Innym cenionym przez romantyków środkiem literackiego wyrazu były krótkie formy prozatorskie, w których sztuka zastanawiała się nad własnym "niepowodzeniem", odcinając się od klasycznej koncepcji harmonicznie domkniętego dzieła, będącego odzwierciedleniem ideału doskonałości.

Socrealizm (realizm socjalistyczny) – kierunek w sztuce, określany jako metoda twórcza, istniejący od 1934 w sztuce radzieckiej, a następnie w pozostałych krajach socjalistycznych. Miał tam oficjalny status podstawowej i jedynej metody twórczości artystycznej i był ideowym oraz propagandowym narzędziem partii komunistycznych.
Jean Paul, właśc. Johann Paul Friedrich Richter (ur. 21 marca 1763 w Wunsiedel; zm. 14 listopada 1825 w Bayreuth) – pisarz niemiecki, jeden z głównych prekursorów Romantyzmu w literaturze niemieckiej XVIII wieku. Zasłynął jako autor często cytowanych (min. w IV części Dziadów Adama Mickiewicza) opowieści niesamowitych o rzekomo autentycznych poszukiwaniach duchów i zjawisk paranormalnych oraz uroczystych i żałobnych fraz; wcześniej autor wierszy satyryczno-ironicznych, utrzymanych w estetyce klasycystycznej. Twórca określenia "Weltschmerz".

Za przedstawicieli dojrzałego romantyzmu uważani są Ludwig Achim von Arnim (1781-1831) i Clemens Brentano (1778-1842). Wydali oni zbiór niemieckich pieśni ludowych noszący tytuł Cudowny róg chłopca (niem. Des Knaben Wunderhorn). I to ich żona i siostra Bettina von Arnim (1785-1859) przyczyniła się wydanym w roku 1835 tomem Korespondencja listowna Goethego z dzieckiem do popularyzacji Goethego w Niemczech. Do romantyzmu zalicza się także, znanych jako bracia Grimm, Jacoba i Wilhelma Grimm (wydawców słynnego zbioru bajek ludowych).

Karl Wilhelm Friedrich von Schlegel (ur. 10 marca 1772, zm. 12 stycznia 1829) - niemiecki poeta, krytyk literacki, językoznawca i filozof. Jeden z twórców współczesnego językoznawstwa. Interesował się też literaturoznawstwem. Brat Augusta Wilhelma Schlegela. Razem z Novalisem, Augustem Wilhelmem Schlegelem, Friedrichem Wilhelmem Josephem Schellingiem uchodzi za najwybitniejszego przedstawiciela romantyzmu jenajskiego. Jest uznawany za twórcę pojęcia ironii romantycznej. Pisał teksty o tematyce społeczno obyczajowej lub historycznej.
Jean Nicolas Arthur Rimbaud /IPA: [ʁɛ̃bo]/ (ur. 20 października 1854 w Charleville-Mézières, zm. 10 listopada 1891 w Marsylii), francuski poeta zaliczany do grona tzw. poètes maudits.

Najbardziej znanym autorem późnego romantyzmu jest E.T.A. Hoffmann (1776-1822), który za pomocą takich opowiadań jak Kota Mruczysława poglądy na życie... (niem. Lebensansichten des Katers Murr..., 1820) oraz Der Sandmann (Piaskun) w psychologiczny sposób odwraca romantyczną ironię, przygotowując w ten sposób grunt pod bardziej nowoczesną i już mniej idealistyczną poetykę. Do późnego romantyzmu zalicza się również poetę Josepha von Eichendorffa (1788-1857).

Zaklęcia Merseburskie (niem. die Merseburger Zaubersprüche) to dwa zapisane w języku staro-wysoko-niemieckiem w dialekcie frankońskim średniowieczne zaklęcia, czary lub inkantacje. Stanowią one jedyne zachowane w tym języku świadectwa niemieckiej kultury pogańskiej. Zostały one odkryte w roku 1841 przez Georga Waitza, który znalazł je w teologicznym manuskrypcie z Fuldy, spisanym w IX lub X wieku. Manuskrypt ten (Cod. 136 f. 85a) znajdował się w bibliotece kapituły katedralnej w Merseburgu. Od nazwy tej miejscowości pochodzi nazwa. Pierwsze dotyczy wyzwolenia z więzów i zachowania przed wrogiem. Jest w nim mowa o idisach. Drugie zostało użyte do wyleczenia skręconej nogi konia Baldra ("kość do kości, krew do krwi, członek do członka, jakby były sklejone"). Opisuje przygodę m.in. Phola, czyli Baldra, Wodana (Odyna), Friji - Frigg. Zaklęcie pierwsze
Plemię - grupa spokrewnionych rodów zamieszkujących jeden obszar i połączona wspólnymi związkami ekonomicznymi. Plemię ma świadomość bliskiego pokrewieństwa, posługuje się tym samym dialektem i jest połączone wyznawaniem tego samego kultu religijnego. Definicja "krewniacza" plemienia może być też, w niektórych przypadkach (np. plemiona słowiańskie), zastąpiona definicją terytorialną. Wg tej definicji plemię to lokalna wspólnota osadnicza złożona z kilku lub kilkunastu mniejszych wspólnot terytorialnych (np. w Polsce tą mniejszą wspólnotą było opole).

Biedermeier i okres przedmarcowy (około 1830-1850)

Georg Büchner

Prądy literackie między epokami klasyki i romantyzmu z jednej strony i mieszczańskim realizmem z drugiej nie dają się sklasyfikować w ramach jednej jednolitej epoki. Przy klasyfikacji autorów i utworów z tego okresu używa się nazw historycznych i kulturowych okres przedmarcowy i biedermeier.

Joseph Karl Benedikt Freiherr von Eichendorff (ur. 10 marca 1788 r. w Łubowicach koło Raciborza, zm. 26 listopada 1857 r. w Nysie) - znaczący poeta niemiecki epoki romantyzmu.
Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

Autorzy zaliczający się do okresu przedmarcowego byli zaangażowani politycznie i przyczynili się do rozkwitu poezji politycznej. Wielu z nich należało do luźnego kręgu grupy literackiej Młode Niemcy, m.in. Georg Herwegh (1817-1875), Heinrich Laube (1806-1884), Karl Gutzkow (1811-1878) i Ferdinand Freiligrath (1810-1876). W podobnym duchu tworzyli również Heinrich Heine (Z podróży po Harzu, tytuł oryginału Die Harzreise; Niemcy: baśń zimowa, tytuł oryginału Deutschland. Ein Wintermärchen), Ludwig Börne (1786-1837) i zmarły w młodym wieku Georg Büchner.

Wiersz (także: mowa wiązana, oratio vincta) – sposób organizacji tekstu, polegający na powtarzaniu się w nim odcinków o takich samych właściwościach strukturalnych; przeciwieństwo prozy; utwór o swoistej językowej kompozycji, w której wers (linijka wiersza wyodrębniona intonacyjnie i graficznie) pełni funkcję wierszotwórczą, wykorzystuje środki stylistyczne w funkcji poetyckiej, impresywnej lub ekspresywnej.
Wilhelm Raabe (pseudonim: Jakob Corvinus), (ur. 8 września 1831 w Eschershausen; zm. 15 listopada 1910 w Brunszwiku) – pisarz niemiecki. Jeden z najwybitniejszych i najoryginalniejszych pisarzy niemieckich przez współczesnych długo niedoceniany, mistrz realistycznej charakterystyki, głęboko współczujący z niedolą i cierpieniem ludzkim.

Autorzy tworzący utwory o mniej realistycznym charakterze od przedstawicieli okresu przedmarcowego bywają przyporządkowywani do prądu literackiego o nazwie biedermeier. Za jego przedstawicieli uznawani są przede wszystkim poeci tacy jak: Nikolaus Lenau (1802-1850), Eduard Mörike (1804-1875), Friedrich Rückert (1788-1866) i August von Platen (1796-1835). Godni wspomnienia prozaicy to Annette von Droste-Hülshoff (1797-1848) (Die Judenbuche, pol. Żydowski buk), Adalbert Stifter (1805-1868), Jeremias Gotthelf (1797-1854) i bajkopisarz Wilhelm Hauff (1802-1827).

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).
Pogaństwo (łac. pagus - "wioska") - określenie (często o wydźwięku negatywnym), zazwyczaj używane przez wyznawców religii monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i islamu w stosunku do wyznawców innych religii, głównie politeistycznych i animalistycznych.

Do biedermeiera zaliczani bywają też austriaccy dramatopisarze Franz Grillparzer (1791-1872), Johann Nestroy (1801-1862) i Ferdynand Raimund (1790-1836). Grillparzer pisał tragedie w duchu klasyki weimarskiej, a Nestroy i Raimund reprezentowali wiedeński dramat ludowy.

Realizm poetycki (1848–1890)

Autorzy poetyckiego i mieszczańskiego realizmu unikali w swoich dziełach głównych problemów społeczno-politycznych epoki, koncentrując się na opisywaniu małych ojczyzn z ich krajobrazami i ludźmi. W centrum wszystkich pisanych w tym nurcie powieści, dramatów i wierszy stoi pojedynczy człowiek, indywiduum. Często stosowanym środkiem literackiego wyrazu w wielu dziełach poetyckiego realizmu była ironia, pozwalająca na zachowanie dystansu do "nieznośnych" i "oburzających" elementów rzeczywistości. Ironia ta wytykała wprawdzie pojedyncze błędy i słabe elementy systemu społecznego, ale nigdy nie krytykowała systemu jako całości.

Andreas Gryphius (zlatynizowana forma nazwiska Greif; ur. 2 października 1616 w Głogowie, zm. 16 lipca 1664) - niemiecki poeta i dramaturg. Jego imię nosi będący w ruinie Teatr Miejski w Głogowie.
Peter Schmidt (ur. 11 sierpnia 1944 w Gescher, Niemcy) – niemiecki pisarz, autor licznych powieści, obejmujących rozmaite gatunki, m.in. thriller polityczny, powieść szpiegowska, powieść detektywistyczna, SF, powieść kryminalna. Posługuje się pseudonimami "Peter Cahn" oraz "Mike Jaeger".

Theodor Fontane

Preferowanym gatunkiem literackim była początkowo nowela np. Das Amulett (Amulet) Szwajcara Conrada Ferdinanda Meyera (1825-1898) i Jeździec na siwym koniu (niem. Schimmelreiter) Theodora Storma (1817-1888). Jedynym godnym wspomnienia dramaturgiem tego okresu pozostaje Friedrich Hebbel (1813-1863) (Maria Magdalena, 1844, wydanie polskie pod tym samym tytułem 1905). Do noweli dołączyła później jeszcze powieść. Tutaj należy wymienić przede wszystkim Gustava Freytaga (1816-1895) i Wilhelma Raabe (1831-1910).

Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania.
Powieść psychologiczna – odmiana powieści, której głównym tematem są przeżycia wewnętrzne bohatera, jego doznania, emocje, relacje z innymi ludźmi i sposób odbierania świata. Psychologia bohatera jest w tego typu utworach podstawowym elementem kształtującym fabułę, a narracja (najczęściej pierwszoosobowa lub tworzona w mowie pozornie zależnej) poświęcona jest przede wszystkim relacjonowaniu życia wewnętrznego bohatera. Powieści psychologiczne mają często formę pamiętników, dzienników, wspomnień itp., często wykorzystywany jest także monolog wewnętrzny.

Dwoma tytanami mieszczańskiego realizmu byli Szwajcar Gottfried Keller (1819-1890) i Theodor Fontane (1819-1898). Keller był autorem opowiadań (Romeo i Julia na wsi, tytuł oryginału Romeo und Julia auf dem Dorfe) i powieści edukacyjnych (Zielony Henryk, 1854, druga wersja 1880, wydanie polskie 1955; tytuł oryginału Der grüne Heinrich). Fontane, pracujący początkowo jako dziennikarz, był autorem takich znanych powieści jak Pani Jenny Treibel (1893, tytuł oryginału Frau Jenny Treibel) czy Effi Briest (1895, wydanie polskie pod tym samym tytułem 1974). Charakterystyczne dla jego dzieł było stopniowe poszerzanie pola widzenia od głównego bohatera na całe społeczeństwo.

Jako Grupę 47 określa się uczestników niemieckojęzycznych spotkań literackich organizowanych przez Hansa Wernera Richtera w okresie od 1947 r. do 1967 r. Celem grupy było wspieranie młodych i nieznanych autorów. W krótkim czasie stała się ona ważnym elementem literatury Republiki Federalnej Niemiec.
Ernst Jandl (ur. 1 sierpnia 1925 w Wiedniu w Austrii, zm. 9 czerwca 2000 także w Wiedniu w Austrii) – austriacki poeta i pisarz. Rozgłos zyskał dzięki pełnej humorystycznego podejścia do języka poezji eksperymentalnej i kilku neologizmom, które weszły do języka potocznego.

W Austrii można obserwować tendencje do opisywania małych ojczyzn w ramach motywów wiejskich występujących u Marie von Ebner-Eschenbach (1830-1916), Ludwiga Anzengrubera (1839-1889) i już po definitywnym zakończeniu epoki u Petera Roseggera (1843-1918).

Naturalizm (1880–1900)

Gerhart Hauptmann

Naturalizm był kierunkiem w sztuce i literaturze, w którym chciano ukazać wszystkie bez wyjątku panujące stosunki społeczne. Co jeszcze w połowie wieku było dla realistów tematem tabu, teraz stanęło nagle w centrum uwagi. Wycinki rzeczywistości miały być oddawane w jak najwierniejszy sposób, bez oglądania się na tradycyjne granice tzw. "dobrego smaku" i mieszczańskich koncepcji odnośnie sztuki. Jedną z nowości było wprowadzenie do utworów języka potocznego, gwary, dialektów. Indywidualny bohater nie pozostawał już dłużej w centrum uwagi opowiadań i dramatów. Ważne stały się także czynniki, które go determinowały, jak np. kolektyw, pochodzenie, środowisko, czas historyczny.

Pieśń o Rolandzie (Chanson de Roland) - najstarszy i najbardziej znany francuski epos rycerski, należący do tzw. chansons de geste (pieśni o bohaterskich czynach). Utwór datowany jest na XI wiek, a znany jest z anglo-normandzkiego rękopisu oksfordzkiego z 1170. Autor jest nieznany, jedyną wzmianką o nim jest adnotacja na końcu rękopisu wspominająca osobę o imieniu Turold.
Dyl Sowizdrzał, Sowiźrzał (niem. Till Eulenspiegel, dolnoniem. Dyl Ulenspegel, niderl. Tijl Uilenspiegel, flam. Till Ulenspiegel) – postać złośliwego błazna-psotnika i figlarza, będącego uosobieniem mądrości ludowej oraz plebejskiego – często rubasznego – humoru, wywodząca się z folkloru północnych Niemiec.

Inaczej niż w rosyjskiej i francuskiej literaturze na niemieckim obszarze językowym brak znaczącej powieści naturalistycznej. Arno Holz (1863-1929) razem z Johannesem Schlafem (1862-1941) tworzyli lirykę i krótką prozę (Papa Hamlet, 1889). Znane jest równanie Holza: Sztuka = Natura – x, przy czym x powinno w miarę możliwości dążyć do zera. Sztuka powinna być zatem niczym innym jak odzwierciedleniem rzeczywistości. Bardziej znaczący jest wkład Gerharta Hauptmanna (1862-1946), który zdobył międzynarodowe uznanie dzięki takim dramatom jak Tkacze (1892, wydanie polskie 1905). Na obrzeżach naturalizmu tworzył także Frank Wedekind (1864-1918). Jego dramat Przebudzenie się wiosny (Frühlings Erwachen, 1891, wydanie polskie 1907) wyróżnia się elementami charakterystycznymi dla literatury końca wieku.

Paul Fleming (ur. 5 października 1609 r. w Hartenstein; zm. 2 kwietnia 1640 r. w Hamburgu) – niemiecki lekarz i pisarz. Paul Fleming to jeden z najważniejszych poetów epoki Baroku i uczniów Martina Opitza.
Paul Celan (ur. 23 listopada 1920 w Czerniowcach (Чернівці), wówczas na terenie Rumunii, dziś Ukrainy, zm. 20 kwietnia 1970 w Paryżu), właściwie Paul Antschel (Celan to anagram prawdziwego nazwiska zapisanego "po rumuńsku" - Ancel), reprezentant niemieckojęzycznej poezji lat powojennych.

Od przełomu wieku do roku 1933

Wraz z naturalizmem i symbolizmem nastaje okres zwany klasycznym modernizmem. Charakteryzuje się on mnogością stylów oraz współistnieniem różnych prądów. Większość autorów da się przyporządkować do przynajmniej jednego z tych kierunków.

Szczególnie ważne w klasycznym modernizmie stało się określenie awangarda. Tendencje awangardowe rozpoczęły się w XIX wieku wraz z francuskim symbolizmem i takimi poetami jak Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire i Arthur Rimbaud. Awangarda była antymieszczańsko nastawioną literaturą, kładącą nacisk na różnorakie nowinki. Szczytowym okresem rozwoju awangardy był dadaizm, który swoją nonsensowną literaturą wprawiał w osłupienie tradycyjnie wykształconą klasę mieszczańską. Na kształt literatury awangardowej wpływały również surrealizm i futuryzm. Rozwój wszystkich wymienionych prądów literackich został w Niemczech zahamowany przez rozwój sytuacji politycznej (reżim nazistowski), a w Europie przez II wojnę światową.

Pieśń o Nibelungach (niem. Nibelungenlied) lub Niedola Nibelungów (niem. Nibelunge Not; oba tytuły równoprawne) – średniowieczny germański epos bohaterski, napisany w języku średnio-wysoko-niemieckim ok. 1200 roku przez nieznanego, autora pochodzącego prawdopodobnie z okolic Pasawy, który opierał się na opowieściach zawartych w Eddach, Sadze rodu Wölsungów i Sadze o Dytryku z XIII w. (Dietrichsage). Tradycyjny pogląd: rycerz z rodu Kürenbergów.
Paul Johann Ludwig von Heyse (ur. 15 marca 1830 w Berlinie, zm. 2 kwietnia 1914 w Monachium) – niemiecki pisarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1910.

Symbolizm

Jednym z początkowych nurtów o charakterze awangardowym w obszarze niemieckojęzycznym był symbolizm. Najważniejszymi jego przedstawicielami byli Stefan George (1868-1933), Hugo von Hofmannsthal (1874-1929) i Rainer Maria Rilke (1875-1926), przy czym u Hofmannsthala i Rilkego stanowił on tylko fazę przejściową i nie był głównym nurtem w ich dziele. Program symbolizmu był zupełnie odmienny od programu naturalizmu. Liryka symbolistyczna była elitarna i kładła duży nacisk na piękno i formę. Kierunkiem pokrewnym symbolizmowi była secesja, a cały okres przełomu wieku XIX i XX w sztuce jest nazywany Fin de siècle i łączył wiele różnych idei artystycznych (jak np. impresjonizm, symbolizm, secesja, neoromantyzm, etc.)

Hermann Hesse, pseudonim: Emil Sinclair (ur. 2 lipca 1877 w Calw w Niemczech, zm. 8 sierpnia 1962 w Montagnoli w Szwajcarii) – prozaik, poeta i eseista niemiecki o poglądach pacyfistycznych. Okazjonalnie również rysownik i malarz.
Lata nauki Wilhelma Meistra (niem.) - powieść z gatunku bildungsromanu autorstwa Johanna Wolfganga Goethego. Po raz pierwszy ukazała się w latach 1795/1796. Powieść składa się z ośmiu ksiąg i opiera się treściowo na nieopublikowanym za życia Goethego fragmencie teatralnym Posłannictwo teatralne Wilhelma Meistra.

Centrami niemieckiej literatury były wówczas Berlin, Wiedeń, Monachium oraz Praga. Wykształciły się także pojęcia modernizm berliński i modernizm wiedeński.

Epika tradycyjna

Tomasz Mann (1937)

Równolegle do prądów antytradycyjnych powstawały dzieła pisane prozą, które sięgały do starych form, rozwijając je. Tutaj należałoby wymienieć Rainera Marię Rilkego z jego powieścią Pamiętniki Malte-Lauridsa Brigge (1910), Heinricha Manna (1871-1950) (którego wczesna twórczość uznawana jest za zapowiedź ekspresjonizmu), Tomasza Manna (1875-1955), Hermanna Brocha (1886-1951), Roberta Musila (1880-1942), Franza Kafkę (1883-1942) i Hermanna Hessego (1877-1962).

Oswald Wiener (ur. 5 października 1935 w Wiedniu) - austriacki pisarz, teoretyk językoznawstwa i cybernetyki, wizjoner cyberprzestrzeni w erze postmodernizmu.
Legenda (łac. legenda – to co powinno być przeczytane) – w literaturze opowieść posługująca się elementami niezwykłości oraz cudowności, związanej z życiem świętych i męczenników. Informuje o powstaniu jakiegoś miasta lub państwa, zawiera zdarzenia historyczne, najczęściej występuje w niej jakiś bohater lub rycerz. Często osnuta na wątkach ludowych i apokryficznych; rozpowszechniona w średniowieczu. Pierwotnie przekazywana ustnie, następnie zapisywana.

Heimatkunst (sztuka małych ojczyzn, sztuka regionalna)

Sztuka Heimatkunst była prądem literackim na terenach niemieckojęzycznych od około 1890 do 1910 i stanowiła bezpośrednią kontynuację naturalizmu. Głównym propagatorem tego ruchu literackiego był Adolf Bartels, który użył określenia Heimatkunst po raz pierwszy w 1898 w artykule w czasopiśmie Der Kunstwart. Wspólnie z Friedrichem Lienhardem propagował nowe poglądy literackie w wydawanym w Berlinie czasopiśmie Heimat.

Johann Christoph Gottsched (ur. 2 lutego 1700 w Juditten (dzisiejszym Kaliningradzie), zm. 12 grudnia 1766 w Lipsku) – pisarz niemiecki, który był bardzo zaangażowany w reformę języka niemieckiego.
Carl Friedrich Georg Spitteler (ur. 24 kwietnia 1845 w Liestat, zm. 29 grudnia 1924 w Lucernie) – szwajcarski pisarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1919.

Nowy ruch miał przesunąć ciężar utworów literackich z tematów związanych z wielkimi miastami do tematów dotyczących małych wsi i ludowości. Bardzo szeroki zakres znaczeniowy określenia Heimat obejmował nie tylko życie wiejskie, ale również życie miejskie, gdyż Heimat to ojczyzna w szerokim tego słowa rozumieniu. Podobnie jak naturalizm, z którego nowy prąd zaczęrpnął kilka technik, sztuka Heimatkunst nie opiewała wyłącznie miłości do Heimatu, ale stawiała sobie również ambitny cel jego krytykowania, co jednak nie zawsze udawało się w dostatecznym stopniu. Konserwatywna, antymodernistyczna postawa czyniła z niej zapowiedź narodowosocjalistycznej literatury zwanej Blut-und-Boden-Dichtung (literatura krwi i ziemi).

Adalbert Stifter (ur. 23 października 1805 w Horní Planá, zm. 28 stycznia 1868 w Linzu) – pisarz austriacki, uznawany dziś za klasyka literatury austriackiej, malarz, jeden z bardziej znaczących twórców okresu biedermeierowskiego.
Sturm und Drang (Burza i napór) – dramat niemieckiego pisarza Friedricha Maximiliana Klingera z 1776, od którego tytułu wywodzi się nazwa okresu literaturze niemieckiej. Dramat ukazał się w Polsce w 1901 pod tytułem Burza i szał.

Ekspresjonizm (około 1910–1920)

Franz Kafka

Ekspresjonizm uważany jest za ostatni wielki prąd literacki w Niemczech. Zalicza się go do awangardy.

Za początek ekspresjonistycznej liryki uważa się wiersz Koniec świata (niem. Weltende) Jakoba van Hoddisa z 1911, którego kilka wersów wydawało się nas zmieniać w innych ludzi, jak uważał Johannes Robert Becher. Świeżo upieczony lekarz Gottfried Benn (1886-1956) wywołał mały skandal swoim tomikiem poezji Morgue (Kostnica), gdyż wiersze tam umieszczone zostały napisane w formie prozy, a ich tematyką stały się motywy dotychczas nieznane poezji jak np. prosektorium, narodziny człowieka i prostytucja.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.
Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Innymi ważnymi pisarzami ekspresjonizmu byli Alfred Döblin (1878-1957), Albert Ehrenstein (1886-1950), Carl Einstein (1885-1940), Salamo Friedlaender (1871-1946), Walter Hasenclever (1890-1940), Georg Heym (1887-1912), Heinrich Eduard Jacob (1889-1967), Ludwig Rubiner (1881-1920), Else Lasker-Schüler (1869-1945), August Stramm (1874-1915), Ernst Taller (1893-1939), Georg Trakl (1887-1914) i Alfred Wolfenstein (1888-1945). Pisarzem, którego twórczość plasuje się w pobliżu ekspresjonizmu był Franz Kafka (1883-1924).

Johann Christoph Friedrich von Schiller (do otrzymania szlachectwa w 1802 roku Johann Christoph Friedrich Schiller) znany jako Friedrich Schiller (ur. 10 listopada 1759, zm. 9 maja 1805) – niemiecki poeta, filozof, historyk, estetyk, teoretyk teatru i dramaturg, przedstawiciel tzw. klasyki weimarskiej.
Robert Musil (ur. 6 listopada 1880 roku w Klagenfurcie; zmarł 15 kwietnia 1942 roku w Genewie) - austriacki pisarz i krytyk teatralny. Najbardziej znany jako autor niedokończonej powieści eseistyczno-psychologicznej pt. Człowiek bez właściwości (Der Mann ohne Eigenschaften, 1930-1943).

Nowa Rzeczowość

Po ekspresjonizmie doszły do głosu postawy realistyczne, które zostały nazwane Nową Rzeczowością (Neue Sachlichkeit). Na polu dramaturgii do głosu doszli tacy pisarze jak Ödön von Horváth (1901-1938), Bertolt Brecht (1898-1956), a także reżyser Erwin Piscator, który utworzył tzw. teatr polityczny. Z epiki należałoby wymienić Ericha Kästnera (1899-1974), Ericha Marię Remarque'a i Arnolda Zweiga.

Gottfried von Straßburg (zm. ok. 1215) – jeden z najważniejszych pisarzy niemieckiego średniowiecza, żył na przełomie XII i XIII wieku, współczesny Hartmanna von Aue, Wolframa von Eschenbacha i Walthera von der Vogelweide.
Heinrich Theodor Fontane (ur. 30 grudnia 1819 w Neuruppin, zm. 20 września 1898 w Berlinie) – niemiecki pisarz, dziennikarz, krytyk oraz farmaceuta. Był przedstawicielem poetyckiego realizmu.

Czasy narodowego socjalizmu i literatury emigracyjnej

30 stycznia 1933 narodowi socjaliści pod przewodnictwem Adolfa Hitlera przejęli władzę w Rzeszy Niemieckiej. Już w tym samym roku były organizowane publiczne palenia zakazanych i niewygodnych dla reżimu książek. Niezależna literatura i krytyka literacka przestały istnieć. W przypadku Austrii wydarzenia te nastąpiły dopiero po Anschlussie w 1938 roku. Reżim domagał się literatury przesiąkniętej ideologią nacjonalistyczną tzw. Blut-und-Boden-Dichtung (literatury krwi i ziemi), jak i zabarwionej ideologicznie literatury rozrywkowej. Znanym przeciwnikom reżimu, jeśli nie udali się wcześniej na emigrację, groziła śmierć. Taki los spotkał m.in. Jakoba van Hoddisa i Carla von Ossietzky. Wielu pisarzy decydowało się na trzecie wyjście i pozostawało w kraju, mimo iż należeli do duchowej opozycji antynazistowskiej – przyjmowali oni postawę emigracji wewnętrznej. Taka decyzja oznaczała jednak milczenie, pisanie do szuflady lub tworzenie tekstów na tematy niepolityczne. Pisarzami, którzy pozostali w Rzeszy byli m.in. Gottfried Benn, Ernst Jünger, Erich Kästner, Gerhart Hauptmann, Heimito von Doderer i Wolfgang Koeppen.

Wojna wietnamska (zwana też drugą wojną indochińską, a w Wietnamie wojną amerykańską) – działania militarne na Półwyspie Indochińskim w latach 1957-1975. W konflikt zaangażowane były z jednej strony komunistyczna Demokratyczna Republika Wietnamu (wspierana przez inne kraje komunistyczne, gł. Związek Radziecki oraz Chiny) i kontrolowane przez to państwo organizacje komunistyczne w Wietnamie Południowym, Laosie i Kambodży oraz z drugiej strony Republika Wietnamu i wspierająca ją międzynarodowa koalicja obejmująca Stany Zjednoczone i ich sojuszników – Koreę Południową, Tajlandię, Australię, Nową Zelandię i Filipiny. De facto stronami konfliktu były również Kambodża i Laos.
Germanie, inaczej Germanowie - odłam Indoeuropejczyków żyjący w północnej i środkowo-północnej Europie, na północ od ludów celtyckich, posługujący się językami germańskimi. W epoce brązu zamieszkiwali tereny Skandynawii, Jutlandii i części Niemiec. Wg Tacyta (I w. n.e.) Germanie dzielili się na Ingewonów, Hermionów i Istewonów, wymienia też Swebów (Swewów), Wandalów, Chattów, Fryzów, Chauków i Cherusków, Semnonów (prawdopodobnie należących do Swebów) i Longobardów (również należących do Swebów), Anglów, Hermundurów, Markomanów, Kwadów, Bastarnów, Gotów, Gepidów, Swinonów i Sytonów.

Centra niemieckiej literatury emigracyjnej powstawały w wielu państwach świata, głównie w USA, Szwajcarii, a początkowo także we Francji. Biorąc pod uwagę dużą liczebność pisarzy, nie można mówić o jednolitej niemieckiej literaturze emigracyjnej. Do produktywnych autorów emigracyjnych zalicza się m.in. Tomasza Manna, Heinricha Manna, Bertolta Brechta, Annę Seghers, Franza Werfla, Hermanna Brocha. Inni jak np. Alfred Döblin, Heinrich Eduard Jacob lub Joseph Rath odnajdywali się z dużym trudem lub nie odnajdywali się w ogóle w nowo napotkanej rzeczywistości. Po wojnie część pisarzy pozostała za granicą, a część powróciła do kraju (np. Elias Canetti otrzymał Nagrodę Nobla jako obywatel Wielkiej Brytanii). Doświadczenia wojenne sprawiły, iż dla większości tych pisarzy kontynuacja rozwoju ścieżki twórczej sprzed wojny nie była możliwa.

Jan Gutenberg, właściwie Jan Gensfleisch, niem. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (ur. ok. 1399, zm. 3 lutego 1468) – złotnik i drukarz moguncki, niemiecki rzemieślnik, twórca pierwszej przemysłowej metody druku na świecie.
Thomas Mann (właśc. Paul Thomas Mann [pʰaʊl ˈtʰɔ:mas man], po polsku Tomasz Mann, ur. 6 czerwca 1875 w Lubece, Niemcy, zm. 12 sierpnia 1955 w Zurychu, Szwajcaria) – prozaik i eseista niemiecki, laureat literackiej nagrody Nobla w 1929 roku. Uznany za najwybitniejszego pisarza niemieckiego w pierwszej połowie XX wieku i jednego z najwybitniejszych, m.in. obok Goethego, w dziejach literatury niemieckiej w ogóle.

Literatura po 1945

Po zakończeniu II wojny światowej mówiono o literackim punkcie zero. Literatura zgliszcz (niem. Trümmerliteratur) opisywała zniszczony świat, jednak już wkrótce potem zaczęto kontynuować to, co zostało w tak brutalny sposób przerwane przez wojnę. W okresie tym odkryto Franza Kafkę. Grupa Wiedeńska tworzyła innowacyjne formy liryki, w Niemczech Zachodnich powstała Grupa 47, której luźno z nią związani członkowie byli motorem napędowym literatury powojennej.

Jörg Wickram (ur. ok. 1505 r. w Colmar; zm. przed 1562 r. w Burkheim (Vogtsburg)) - niemiecki pisarz tworzący we wczesnej odmianie języka nowo-wysoko-niemieckiego.
Facecja (z łac. facetia – żart, dowcip) – krótkie opowiadanie, w formie pisanej lub ustnej, o żartobliwej treści, zakończone dowcipną pointą, pozbawione składników umoralniających czy satyrycznych.

Powstanie dwóch odrębnych państw niemieckich doprowadziło do wytworzenia się różnych warunków dla rozwoju literatury. W dalszej części omówione zostaną z osobna niemieckojęzyczna literatura RFN, NRD, Austrii i Szwajcarii. Nie wolno jednak przeceniać różnic między nimi: literatury te powstawały we wspólnym języku i (z wyjątkiem NRD) na wspólnym rynku wydawniczym.

Republika Federalna Niemiec (RFN)

Günter Grass

Bezpośrednio po roku 1945 literatura opisywała okrucieństwa wojny i sytuację ludzi powracających do domu. Zastosowano tutaj nową formę literacką – krótkie opowiadanie. Szczególnie zasługują tutaj na wspomnienie opowiadania autorstwa Heinricha Bölla (1917-1985, Literacka Nagroda Nobla – 1972). W czasach niemieckiego cudu gospodarczego skoncentrowano się na teraźniejszości, przykładami mogą być powieści Wolfganga Koeppena (1906-1985), Siegfrieda Lenza (ur. 1926), Christiny Brückner (1921-1996) i Martina Walsera (ur. 1927). Günter Grass (ur. 1927, Nagroda Nobla w dziedzinie literatury – 1999) napisał Blaszany bębenek, powieść łotrzykowską, której akcja rozgrywała się w niedawnej historii niemieckiej. Ważnym poetą tamtego czasu był Günter Eich (1907-1972), a tzw. poezja konkretna uprawiana była przez Helmuta Heißenbüttla (1921-1996).

Do autorów nie dających się zaliczyć do żadnego z kierunków literackich należą Uwe Johnson (1934-1984), będący pod wpływem Nouveau roman, Ror Wolf (ur. 1932) i lubiący eksperymenty literackie Arno Schmidt (1914-1979). Wolfgang Hildesheimer (1916-1991) był z kolei autorem absurdalnych dramatów.

Wojna wietnamska i burzliwe wydarzenia roku 1968 przyniosły ze sobą zaangażowane politycznie wiersze (Hans Magnus Enzensberger, ur. 1929; Erich Fried, 1921–1988) i dramat polityczny (Peter Weiss, 1916-1982; Rolf Hochhuth, ur. 1931). Tendencją zmierzającą w wprost przeciwnym kierunku była Nowa Subiektywność, literatura tematów niepolitycznych i prywatnych.

W latach 80. w literaturze niemieckiej ważną rolę odegrali dramaturg Botho Strauß (ur. 1944), Ulla Hahn (ur. 1946) i później również poeta Durs Grünbein (ur. 1962).

Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

NRD definiowała sama siebie jako "społeczeństwo literackie" (określenie pochodzi od Johannesa Roberta Bechera), które walczy z "wrogością Zachodu wobec poezji" i przeciwko zamknięciu wysokiej sztuki w getcie. Demokratyzacja miała nastąpić na płaszczyźnie produkcji, dystrybucji i recepcji. Została jednak tylko pustym sloganem, gdyż często dochodziło do prób cenzurowania i instrumentalizacji literatury przez państwo.

Reżim wspierał literaturę tworzoną na podstawie socjalistycznego realizmu, tzw. socrealizmu – plan stworzony na jego podbudowie znany jest pod nazwą Bitterfelder Weg. Autorem bliskim reżimowi był przede wszystkim Hermann Kant (ur. 1926). Johannes Bobrowski (1917-1965) był najważniejszy prozaikiem swoich czasów. W latach 70. daje się w RFN zauważyć tendencja do Nowej Subiektywności. Wielu autorów uzyskało w tym czasie pozwolenie na opuszczenie NRD – tak postąpili Wolf Biermann (ur. 1936), Sarah Kirsch (ur. 1935) i już wcześniej Uwe Johnson (1934-1984). Do ważnych autorów zalicza się ponadto: Christę Wolf (ur. 1929), Heinera Müllera (1929-1995), Irmtraud Morgner (1933-1990), Stephana Hermlina (1915-1997), Stefana Heyma (1913-2001) i Jurka Beckera (1937-1997).

Austria

Zapoznaj się również z: Literatura austriacka.

Po II wojnie światowej szczególnie Grupa Wiedeńska, skupiona wokół Gerharda Rühma (ur. 1930) i Hansa Carla Artmanna (1921-2000) oraz autorów takich jak Albert Paris Gütersloh (1887-1973) i Heimito von Doderer (1896-1966), starała się nawiązać do tradycji modernistycznej zniszczonej przez austriacki faszyzm i późniejszy reżim nazistowski. Gra słowem była ulubionym zabiegiem stosowanym prez pisarzy Austrii. Szczególne upodobanie znajdowali w niej m.in. Ernst Jandl (1925-2000) i Franzobel (ur. 1967). Ważnymi poetkami były Friederike Mayröcker (ur. 1924) i Christine Lavant (1915-1973).

Poeta Paul Celan żył pod koniec lat 40. przez rok Wiedniu, po czym przeprowadził się do Paryża. Erich Fried wyemigrował do Wielkiej Brytanii.

Okresem rozkwitu literatury austriackiej były lata 60. i lata 70., kiedy to obraz literatury austriackiej w zdecydowany sposób zmienili tacy autorzy jak Peter Handke (ur. 1942), Ingeborg Bachmann (1926-1973) i Thomas Bernhard (1931-1989). W tę tradycję wpisywali się również współcześni pisarze austriaccy jak np. Norbert Gstrein (ur. 1961), Elfriede Jelinek (ur. 1946), O. P. Zier (ur. 1954), Sabine Gruber (ur. 1963) i Ruth Aspöck (ur. 1947).

Szwajcaria

Zapoznaj się również z: Literatura szwajcarska.

Inaczej niż w Niemczech lub Austrii rok 1945 nie oznaczał zasadniczej zmiany w literaturze szwajcarskiej. Do najważniejszych szwajcarskich pisarzy zalicza się Maxa Frischa (1911-1991) i Friedricha Dürrenmatta (1921-1990). Obaj są autorami powieści i dramatów. Frisch był raczej intelektualistą, a styl pisarski Dürrenmatta można określić jako puentowo-makabryczny. Innymi wartymi wspomnienia szwajcarskimi autorami, pozostającymi jednak wiecznie w cieniu dwóch wymienionych, są Adolf Muschg (ur. 1934), Peter Bichsel (ur. 1935), Urs Widmer (1938). Najważniejszym stowarzyszeniem literackim Szwajcarii była istniejąca do 2002 roku Grupa Olten.

Współczesna literatura niemiecka

Aktualnymi, ale częściowo również przemijającymi tendencjami w literaturze niemieckiej są tzw. "Fräuleinwunder", literatura popularna i wysyp debiutantów. Zjawiska te są m.in. sterowane przez rynek wydawniczy, który od 1945 rozrósł się tak bardzo, że już od lat 90. utrudniał dostrzeżenie naprawdę dobrej literatury.

Współczesnej literaturze niemieckiej zarzuca się często polityczną obojętność jak i krążenie wokół tematów autobiograficznych związanych z dzieciństwem autora.

Kontrapunktem jest nagrodzenie Elfriedy Jelinek, pisarki tworzącej literaturę politycznie zaangażowaną i literaturę feministyczną, Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury.

Już nie najmłodszym fenomenem współczesnej literatury niemieckiej jest postmodernizm (głównie powieści postmodernistyczne) występujący na południowych obszarach niemieckojęzycznych, a zwłaszcza w Austrii. Pisarzami godnymi wspomnienia są tutaj Oswald Wiener (ur. 1935), Hans Wollschläger (1935-2007), Christoph Ransmayr (ur. 1954), Marlene Streeruwitz (ur. 1950) oraz Maurizio Poggio (ur. 1947).

Najbardziej znanym aktualnie niemieckim pisarzem science-fiction jest Andreas Eschbach (ur. 1959), który zdobył uznanie dzięki książce Das Jesus Video (Video z Jezusem) i Eine Billion Dollar (Bilion dolarów).

Renomowanym autorem powieści kryminalnych jest Peter Schmidt (ur. 1944) ze swoimi wielokrotnie wyróżnianymi dreszczowcami polityczno-szpiegowskimi (Mehnerts Fall, 1981; Erfindergeist, 1985 i Schafspelz 1991), jak i dreszczowcami psychologiczno-naukowymi (Harris, 1995; EMP-Effekt 1986), przede wszystkim jednak z komediami kryminalnymi (Linders Liste, 1988; Roulette, 1992; Schwarzer Freitag, 1993).

Do znanych autorów literatury popularnej należą m.in. Christian Kracht (ur. 1966), Benjamin von Stuckrad-Barre (ur. 1975) i Rainald Goetz (ur. 1954).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)