Literatura rosyjska - Polski Serwis Naukowy

Rosyjski Instytut Literacki w Sankt Petersburgu.

Młody Puszkin recytuje swoje poezje przed Dierżawinem. Egzamin w Liceum w Carskim Siole, 1 stycznia 1815 r.

Literatura rosyjska (ros. ру́сская литерату́ра, "literatura ruska") – jedna z słowiańskich literatur europejskich powstała na przełomie X-XI wieku w związku z rozwojem piśmiennictwa i kultury feudalnej Rusi.

Borys Akunin (ros. Борис Акунин), właśc. Grigorij Czchartiszwili (ros. Григорий Чхартишвили) (ur. 20 maja 1956 w Zestaponi, Gruzja) - pisarz rosyjski pochodzenia gruzińskiego, eseista, tłumacz z języka japońskiego, autor kryminałów rozgrywających się w realiach carskiej Rosji.
Boris W. Tomaszewski (ur. 1890, zm. 1975) – rosyjski teoretyk literatury, członek Moskiewskiego Koła Lingwistycznego. Zajmował się prawie wyłącznie teorią wiersza. Był patronem wielu prac z tego zakresu, zarówno szczegółowych, jak i syntetycznych. Jego wczesne teksty, zwłaszcza książka Russkoje stichosłożenije. Mietrika (1923) oraz zbiór rozpraw O stichie (1929), są typowym przykładem zastosowania do konkretnych problemów metody formalnej. Z tego okresu działalności Tomaszewskiego pochodzi jego podręcznik teorii literatury (publikowany w Polsce nakładem Koła Polonistów Studentów Uniwersytetu Poznańskiego już w 1935). Prace z zakresu teorii wiersza autor prowadził przez całe życie. Poświęcone jej są dwie książki: Stilistika i stichosłożenije (1959) oraz Stich i jazyk (1959). Najważniejszą dziedziną szczegółowych prac Tomaszewskiego była twórczość Puszkina. Napisał o niej szereg rozpraw, był znakomitym znawcą i wydawcą pism poety. Tekstologią zajmował się zresztą szerzej, zarówno pod względem praktycznym, jak i teoretycznym, był bowiem autorem książki Pisatiel’ i kniga. Oczerk tiekstołogii (1928).

Historia

Okres staroruski (X-XV wiek)

Ewangeliarz Ostromira – najstarszy zachowany zabytek piśmiennictwa ruskiego pochodzący z lat 1056-1057. Zbiory Rosyjskiej Biblioteki Narodowej.

Fundamentem literatury rosyjskiej jest ustna twórczość ludowa – tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy i inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI-XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum i kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W okresie staroruskim powstała literatura ruska, która następnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie, Galickie i inne). Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056-1057), Ruska Prawda (najstarsza wersja z XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Suplika Daniela Więźnia (XII lub XIII w.), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

Indie, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat wymowa ?/i, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo w Azji Południowej, zajmujące większość subkontynentu indyjskiego.
Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach spotyka się także zapisy: język s-c-s i język scs, lub język starobułgarski) – najstarszy i , jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych zasadach gramatycznych.

Okres zjednoczeniowy (XV-XVII wiek)

W okresie zjednoczeniowym, zwanym również "okresem moskiewskim" aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zaniknął ruski język literacki w Wielkim Księstwie Litewskim, ustępując polskiemu językowi literackiemu.

Piotr I Aleksiejewicz Wielki, Пётр I Алексеевич (ur. 30 maja/9 czerwca 1672 w Moskwie, zm. 28 stycznia/8 lutego 1725 w Sankt Petersburgu). Syn Aleksego (1645-1676), z dynastii Romanowów.
Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

W XV w. najbardziej wyróżniającymi się osobowościami w literaturze rosyjskiej byli Atanazy Nikitin, autor dzieła, pt.: Podróż za trzy morza (1466-1472) oraz Pachomiusz Logofet, autor Opowieści o książętach Włodzimierskich. Pod koniec XV w. została również sformułowana przez Filoteusza Teoria trzech Rzymów. Do najbardziej popularnych dzieł literackich z przełomu XV i XVI w. należał Domostroj. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czetji Mineje oraz Zwód Nikonowski, które stały się oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należał Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w języku rosyjskim, pt.: Żywot protopopa Awwakuma (1672-1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także inny zabytek literatury rosyjskiej – Synopsis Kijowski (1674). W latach 1675-1677 pisarz i poseł carski Mikołaj Spyfarij napisał dziennik z podróży do Chin, pt.: Podróż przez Syberię do granic chińskich, a także Opis Chin oraz Dokument państwowy poselstwa Mikołaja Spyfarija w Chinach. Prace te obok dziennika Marco Pola były jednym z najważniejszych źródeł informacji o Chinach w ówczesnej Europie.

Dmitrij Aleksandrowicz Prigow ros. Дми́трий Алекса́ндрович При́гов (ur. 5 listopada 1940 w Moskwie – 16 lipca 2007 tamże) - rosyjski artysta niezależny, poeta, rzeźbiarz i performer. Współtwórca soc-artu (radziecki odpowiednik pop-artu), oraz tak zwanej moskiewskiej szkoły konceptualizmu. Był jednym z pierwszych artystów w ZSRR wykorzystującym performance jako formę sztuki. Po przemianach demokratycznych i rozwiązaniu Związku Republik Radzieckich, posługiwał się w swojej twórczości głównie symboliką zaczerpniętą z kultury chrześcijańskiej.
Teoria Trzech Rzymów – koncepcja historiozoficzna stworzona przez mnicha Filoteusza z Pskowa pod koniec XV wieku. Teoria trzech Rzymów głosiła, że pierwszy Rzym upadł na skutek herezji, drugi Rzym – Konstantynopol na skutek zdrady prawdziwej wiary, trzecim Rzymem jest Moskwa a czwartego już nie będzie. Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym teoria trzech Rzymów została zaprezentowana jest list Filoteusza do księcia Wasyla III Rurykowicza z 1510.

Aleksander Puszkin – portret pędzla Wasyla Tropinina z 1827 r. Zbiory Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie.

Fiodor Dostojewski

Anton Czechow

Okres brązowy (XVIII wiek)

W XVIII wieku, w okresie oświecenia, doszło w Rosji do dynamicznego rozwoju wszystkich dziedzin kultury. Utworzono nowe szkoły i uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest "brązowym" w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Antioch Kantemir, Aleksandr Sumarokow, Michaił Łomonosow, Wasilij Trediakowski, Aleksandr Radiszczew, Denis Fonwizin, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow, Nikołaj Karamzin i przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

Słowo o wyprawie Igora (Слово о плъку Игоревe trans. Slovo o pl’’ku Igorevě także Słowo o pułku Igora) – zabytek literatury staroruskiej z okresu Rusi Kijowskiej.
Afanasij Nikitin (ur. ?, zm. jesienią 1472 w okolicach Smoleńska) – kupiec rosyjski z Tweru. Jeden z pierwszych podróżników, którzy dotarli do Indii i udokumentowali to. Swoje obserwacje opisał w dziele pt. "Wędrówki za trzy morza".

W XVIII wieku rozwija się również literatura rosyjska w łacinie. Do najznaczniejszych rosyjskich pisarzy łacińskich należy Dymitr Kantemir, który tworzył także w językach rosyjskim i mołdawskim.

Okres złoty (XIX wiek)

Wiek XIX nazywany jest często "złotym" w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pisali swe dzieła m.in. Aleksander Puszkin, Fiodor Dostojewski, Michaił Lermontow, Lew Tołstoj, Nikołaj Gogol, Aleksandr Nikołajewicz Ostrowski, Iwan Turgieniew, Nikołaj Niekrasow, Wasilij Żukowski, Fiodor Tiutczew, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Wissarion Bieliński i Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku).

Maksim Maksimowicz Kowalewski (ros. Максим Максимович Ковалевский; ur. 27 sierpnia/8 września 1851, zm. 23 marca/5 kwietnia 1916 w Piotrogrodzie) – rosyjski prawnik, historyk, socjolog, etnograf i aktywista polityczny. Należał do najsłynniejszych przedstawicieli europejskiej szkoły ewolucjonistycznej w socjologii oraz antropologii. Najznaczniejszy wśród rosyjskich pozytywistów. W 1912 roku uzyskał nominację do Pokojowej Nagrody Nobla.
Vladimir Vladimirovič Nabokov, ros. Владимир Владимирович Набоков (ur. 22 kwietnia (10 kwietnia jul.) 1899 w Sankt Petersburgu, Cesarstwo Rosyjskie, zm. 2 lipca 1977 w Montreux w Szwajcarii) – pisarz rosyjski, tworzący do mniej więcej 1938 roku głównie w języku ojczystym, potem głównie w języku angielskim, autor kilku tekstów w języku francuskim. Z wykształcenia Nabokov był filologiem (romanistą i rusycystą), krótko studiował zoologię, przez całe życie zajmował się lepidopterologią (liczne artykuły w czasopismach specjalistycznych, praca w harwardzkim muzeum), hobbystycznie układał zadania szachowe, w latach 1941-1959 był wykładowcą literatury na uczelniach amerykańskich.

Filozofami, którzy w owym czasie mieli istotny wpływ na rozwój literatury byli m.in. jeden z twórców anarchizmu Michał Bakunin, Piotr Czaadajew, Wissarion Bieliński, Aleksander Hercen, Timofiej Granowski, Iwan Kiriejewski i Nikołaj Danilewski.

W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński i białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres srebrny (1880-1917)

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany "srebrnym wiekiem". Ważni pisarze i poeci rosyjscy to m.in.: Anna Achmatowa, Leonid Andrejew, Konstantin Balmont, Andriej Bieły, Aleksandr Błok, Walerij Briusow, Iwan Bunin, Welimir Chlebnikow, Władysław Chodasiewicz, Maryna Cwietajewa, Anton Czechow, Zinaida Gippius, Nikołaj Gumilow, Siergiej Jesienin, Dmitrij Mereżkowski i Fiodor Sołogub. W okresie tym tworzył również w języku rosyjskim polski poeta Bolesław Leśmian.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Rosyjska Biblioteka Narodowa w Petersburgu, nazywana Państwową Publiczną Biblioteką Sałtykowa-Szczedrina w latach 1932-92 (t.j. w czasach ZSRR) – najstarsza publiczna biblioteka w Rosji. Nie należy jej mylić z Rosyjską Biblioteką Państwową znajdującą się w Moskwie.

Filozofami, którzy w owym czasie mieli istotny wpływ na rozwój literatury byli m.in. Maksim Kowalewski, Piotr Kropotkin i Nikołaj Strachow.

Około 1915 r. w Sankt Petersburgu uformowała się rosyjska szkoła formalna do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski i Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, do którego należeli m.in. Roman Jakobson i Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji i USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz stworzyli podstawy strukturalizmu.

Książę Nikołaj Siergiejewicz Trubieckoj (Mikołaj Trubecki, ros.: Николай Сергеевич Трубецкой, urodzony w Moskwie 15 kwietnia 1890, zmarł w Wiedniu 25 czerwca 1938) – rosyjski językoznawca, fonolog, jeden z głównych twórców Praskiego Koła Lingwistycznego, współczesnej fonologii i strukturalizmu.
Michał Aleksandrowicz Bakunin (ur. 30 maja 1814 w Priamuchinie, zm. 1 lipca 1876 w Bernie) – rosyjski myśliciel i rewolucjonista. Uznawany za jednego z ojców anarchizmu, a ściślej, jego kolektywistycznej wersji.

Okres radziecki (1917-1991)

Okładka wydanego w Polsce zbioru poezji Majakowskiego. Okładkę zaprojektował Mieczysław Szczuka

Wielki wpływ na kulturę rosyjską wywarł okres radziecki, w którym w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami.

Od 1917 roku zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Do najsławniejszych pisarzy okresu radzieckiego należeli m.in.: Władimir Majakowski, Ilja Erenburg, Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Maksim Gorki, Michaił Szołochow, Borys Pasternak, Vladimir Nabokov, Bułat Okudżawa i Włodzimierz Wysocki.

Idiota (ros. Идиот – Idiot) – powieść Fiodora Dostojewskiego w czterech częściach, napisana w okresie między 14 września 1867 roku a 17 stycznia 1869 roku. Pierwsza redakcja powieści powstała między 14 września a 4 grudnia 1867 roku, druga – po 18 grudnia 1867 roku. Po drugiej redakcji dzieło było w istocie zupełnie nową książką – z innymi postaciami i innym głównym wątkiem fabularnym.
Preromantyzm - zespół zjawisk w kulturze i literaturze rozwijający się od połowy XVIIIw., które zapowiadały nadejście romantycznego przełomu w kulturze europejskiej.

Współczesność

Po rozwiązaniu ZSRR widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym jednocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. niektóre utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do obecnie tworzących pisarzy należą m.in.: Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Borys Akunin, Dmitrij Prigow, Siergiej Łukjanienko i Wiktor Jerofiejew.

Język ruski (nazywany od XIX wieku także staroukraińskim albo starobiałoruskim, a jego wczesna forma staroruskim; w literaturze występuje jako руский языкъ lub русский языкъ) – dawny język wschodniosłowiański, którym posługiwano się na Rusi, w Hospodarstwie Mołdawskim, Wielkim Księstwie Litewskim, a po 1569 także na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej.
Język mołdawski (limba moldovenească, graiul moldovenesc, лимба молдовеняскэ) to język z grupy języków wschodnioromańskich, który bywa często utożsamiany z językiem rumuńskim lub uważany za jego odmianę (dialekt). Obecnie językiem mołdawskim posługuje się ok. 2,7 mln osób w Mołdawii i Naddniestrzu, który jest językiem urzędowym tych krajów. Poza terytorium Mołdawii posługuje się tym językiem mniejszość mołdawska żyjąca przede wszystkim w Rumunii, na Ukrainie i w Rosji. Łącznie językiem tym mówi ok. 10 mln osób[4].

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)