List Neacşu – najstarszy zabytek rumuńskiego piśmiennictwa

Literatura rumuńska – teksty pisane i mówione w języku rumuńskim, tworzone przez rumuńskich pisarzy w kraju i za granicą.

Najstarsze teksty pisane w języku rumuńskim pochodzą z XVI wieku. Z czasów wcześniejszych znane są zapisy pojedynczych słów, nazw osobowych i miejscowych, wplatane do tekstów pisanych w innych językach.

Historia

Do XVI wieku

Literatura rumuńska początkowo pozostawała pod wpływem kultury bizantyjskiej. Najstarsze jej zabytki pisane są w języku cerkiewnosłowiańskim. Pierwsze teksty w języku rumuńskim (nazywanym wówczas językiem wołoskim lub mołdawskim) pojawiły się w okresie reformacji (m.in. przekłady ksiąg religijnych). Najstarszy zachowany tekst w języku rumuńskim pochodzi z 1521 roku i jest nim list Neacşu – bojara z Długopola (rum. Dlăgopole, dziś Câmpulung) adresowany do braszowskiego starosty. Jest to zwarty tekst rumuński, pisany cyrylicą i zawierający pewne elementy (formuły wstępu i zakończenia) w języku cerkiewnosłowiańskim, który pełnił w księstwach rumuńskich funkcję języka literackiego i liturgicznego.

XVII wiek – początek XIX wieku

Fragment Latopisu Ziemi Mołdawskiej Grigora Ureche

W XVII-XVIII wieku w Mołdawii rozwijało się piśmiennictwo religijne i historiografia. Tradycję pisania kronik w języku rumuńskim zapoczątkował Grigore Ureche (1590-1647), piastujący wysokie urzędy na dworach hospodarów mołdawskich. Napisał on Latopis Ziemi Mołdawskiej, kronikarski tekst, opisujący dzieje księstwa mołdawskiego od jego powstania w XIV w. aż do końca wieku XVI. Utwór ten powstał w latach 1642-1647 i był pierwszym rumuńskojęzycznym tekstem tego typu. Teksty kronikarskie powstające w księstwach rumuńskich wcześniej (np. szesnastowieczne kroniki pisane przez biskupa Macarie lub mnicha Azarie) powstawały w języku cerkiewnosłowiańskim. Ureche w swym Latopisie jako pierwszy Mołdawianin sformułował tezę o łacińskim pochodzeniu języka mołdawskiego uznając przy tym, iż Mołdawianie i Wołosi są potomkami rzymskich kolonizatorów osiedlających się w Dacji w starożytności, głosił również pogląd o jedności narodowej Rumunów, zamieszkujących Mołdawię i Wołoszczyznę.

Europejską sławę zyskał Dymitr Kantemir (1673-1723), hospodar Mołdawii, naukowiec, humanista i pisarz, autor wielu dzieł z zakresu filozofii, historii, geografii, etnografii, muzykologii, filologii i literatury pięknej. W tym czasie, przede wszystkim na bazie literatury mołdawskiej, zaczął się kształtować rumuński język literacki. Wśród kronikarzy w Księstwie Wołoskim wyróżniał się w tym okresie m.in. R. Popescu.

Samuil Micu, Gheorghe Șincai i Petru Maior, przedstawiciele szkoły siedmiogrodzkiej – pomnik w Kluż-Napoka

Na przełomie XVIII i XIX wieku w Siedmiogrodzie, znajdującym się podówczas w granicach Imperium Habsburgów, działali pisarze, reprezentujący tzw. szkołę siedmiogrodzką. Pisarze ci próbowali w naukowy sposób udowadniać tezę o rzymskim pochodzeniu Rumunów i ich języka, a także o kontynuacji osiedlenia romańskiego w Siedmiogrodzie od czasów starożytnych do im współczesnych. W pracach przedstawicieli szkoły pojawiły się również postulaty politycznej, ekonomicznej i kulturowej emancypacji Rumunów. Dzięki staraniom twórców z kręgu szkoły siedmiogrodzkiej cyrylicę, dotychczas używaną do zapisywania języka rumuńskiego, zastąpiono w Transylwanii alfabetem łacińskim. Emigrując z ziem należących do państwa Habsburgów, uczniowie działaczy szkoły siedmiogrodzkiej stali się głównymi inicjatorami tzw. rumuńskiego odrodzenia narodowego na Wołoszczyźnie. Za najważniejszych przedstawicieli szkoły siedmiogrodzkiej uważani są m.in. Samuil Micu, Petru Maior, Gheorghe Șincai i Ion Budai-Deleanu. Dzięki ich staraniom rumuńska ideologia narodowa zyskiwała coraz większą popularność wśród wołoskiej i mołdawskiej ludności. Rozpoczął się długotrwały proces reromanizacji języka rumuńskiego, polegający na zastępowaniu słowiańskich (ale także węgierskich i tureckich) elementów języka elementami romańskimi.

1. połowa XIX wieku

Strona tytułowa pisma Dacia literară drugiej edycji z 1859 r.

Wiek XIX przyniósł wielkie ożywienie kultury. W literaturze rumuńskiej znalazły odbicie wyzwoleńcze i społeczne dążenia narodu, powstawały towarzystwa kulturalne, czasopisma oraz zawodowy teatr rumuński. W pierwszej połowie 1840 roku ukazywało się założone przez Mihaila Kogălniceanu pierwsze rumuńskie pismo literacko-społeczne, Dacia literară. Na łamach pisma pojawiały się postulaty rozwoju oryginalnej rodzimej literatury, inspirowanej folklorem, rumuńską historią i aktualnymi problemami społecznymi. Równolegle podkreślano potrzebę rozwijania języka narodowego. Autorzy pisma stawiali sobie cel wspieranie rodzimej, ambitnej literatury, czemu służyć miała rzeczowa krytyka nowych publikacji książkowych, sformułowana w haśle Będziemy krytykować książki, a nie ich autorów. Były to jednocześnie pierwsze kroki rozwoju rumuńskiej krytyki literackiej. Zakreślony na łamach pisma program troski o rozwój ambitnej, nowoczesnej literatury rumuńskiej w duchu romantyzmu, bez względu na granice dzielące ziemie rumuńskie, spotkał się z żywym odzewem. Program pisma poparli liczni pisarze, reprezentujący tzw. pokolenie 1848, zwane też grupą paszoptystów (rum. patruzei şi opt 'czterdzieści osiem'), m.in. Dimitrie Bolintineanu, Grigore Alexandrescu, Costache Negruzzi, Alecu Russo, Vasilie Alecsandri.

2. połowa XIX wieku

Okładka tomu wierszy Poesii Mihai Eminescu z 1883 r.

W drugiej połowie XIX wieku tworzyli m.in. Alexandru Odobescu, Bogdan Petriceicu Hasdeu (także filolog i historyk), Ion Creangă oraz najwybitniejszy poeta rumuński Mihai Eminescu, jeden z głównych przedstawicieli europejskiej liryki romantycznej. W 1863 powstało stowarzyszenie literatury Junimea, a od roku 1867 ukazywał się jego organ „Convorbiri Literare” (współzałożycielami byli Titu Liviu Maiorescu i Constantin Negruzzi), grupujące zwolenników hasła „sztuka dla sztuki”. Przedstawiali mu się pisarze proletariaccy skupieni wokół pisma „Contemporanul” (założone w roku 1881 przez C. Dobrogeanu-Ghereę).

Wiek XX do końca I wojny światowej

Na przełomie XIX i XX wieku literaturę realistyczną o akcentach ostrej krytyki społecznej reprezentowali dramatopisarz Ion Luca Caragiale oraz prozaicy: Ioan Slavici, Duiliu Zamfirescu, Barbu Ştefănescu Delavrancea, Alexandru Vlahuţă (także poeta). W poezji wyróżniali się: George Coşbuc, Octavian Goga, Carmen Silva oraz symboliści: Ion Minulescu i George Bacovia. Pisarze przejawiający zainteresowanie problematyką chłopską (m.in. Nicolae Iorga) skupiali się wokół pism „Sămănătorul” (założonego 1901) i „Viaţa românească” (założonego 1906, przywódca – krytyk Garabet Ibrăileanu).

Lata międzywojenne

Okres po zakończeniu I wojny światowej był dla literatury rumuńskiej szczególnie owocny. Intensywnie rozwijała się wówczas powieść, początkowo inspirowana w znacznej mierze przez wydarzenia wojenne oraz związane z nią przemiany społeczne. Ukazały się w tym czasie powieści Liviu Rebreanu (1885-1944) Răscoala oraz Las wisielców oraz Camil Petrescu Ostatnia noc miłości, pierwsza noc wojny. Do wyróżniających się osobowości literackich tego czasu zaliczany jest również prozaik i historyk George Călinescu (1899-1965). Debiutowali podówczas także poeci Tudor Arghezi (1880-1967), Lucian Blaga (1895-1961) oraz Ion Barbu (1985-1961), swą karierę rozpoczynał także pisarz i religioznawca Mircea Eliade (1907-1986). Działający na Zachodzie i piszący po francusku Rumun, Tristan Tzara (1896-1963), był twórcą dadaizmu, jednego z najbardziej radykalnych nurtów awangardowych w literaturze i sztuce współczesnej.

Czasy powojenne

W powojennej literaturze rumuńskiej dominuje poezja, m.in. twórcy: Maria Banuş, Nina Cassian, Nicolae Labiş, Nichita Stănescu, Marin Sorescu, Ana Blandiana, Ştefan Augustin Doinaş, Mircea Dinescu. Prozę reprezentują: Lucia Demetrius, Zaharia Stancu, Mihail Sadoveanu, Mircea Eliade (wybitny religioznawca), Marin Preda, Eugen Barbu, Alexandru Ivasiuc, Dumitru Radu Popescu (także dramatopisarz), Augustin Buzura, Nicolae Breban, Constantin Ţoiu, Ştefan Bănulescu, George Bălăiţă. Dramat natomiast Alexandru Mirodan, Teodor Mazilu, Marin Sorescu, Aurel Baranga, Paul Everac. W krytyce literackiej na czoło wysuwają się: Nicolae Manolescu, Mircea Zaciu, Eugen Simion. Spośród rumuńskich emigrantów światową sławę zdobyli tworzący we Francji: Tristan Tzara, Eugen Ionescu, Emil Cioran.