Litr - Polski Serwis Naukowy

Litr (skrót l) – pozaukładowa jednostka objętości. W przeliczeniu na jednostki SI 1 l = 1/1000 m³ = 1 dm³.

W USA, Kanadzie, Australii do oznaczania tej jednostki stosuje się oficjalnie wielką literę „L”, w pozostałych krajach świata, w tym w Polsce, normą jest stosowanie małej litery „l”, choć stosowanie wielkiej litery jest również dopuszczalne.

Stosowane przedrostki i ich powiązanie z układem SI

Z jednostką tą stosowane są przedrostki wielokrotności, zwykle zgodne z przedrostkami SI:

Temperatura – jedna z podstawowych ) w termodynamice, będąca miarą stopnia nagrzania ciał. Temperaturę można ściśle zdefiniować tylko dla stanów równowagi termodynamicznej, bowiem z termodynamicznego punktu widzenia jest ona wielkością reprezentującą wspólną własność dwóch układów pozostających w równowadze ze sobą. Temperatura jest związana ze średnią energią kinetyczną ruchu i drgań wszystkich cząsteczek tworzących dany układ i jest miarą tej energii.

Decymetr (symbol: dm) – podwielokrotność metra, podstawowej jednostki długości w układzie SI. Jeden decymetr równa się 10 centymetrom (0,1 metra). W notacji naukowej można go zapisać jako 1 E-1 m oznaczający 0,1 × 1 m.

Historia

Nazwa jednostki pochodzi od starofrancuskiej miary objętości o nazwie litron, która w Polsce została zaadaptowana pod nazwą kwarty.

W 1793 r. litr został zdefiniowany we Francji jako 1 decymetr sześcienny, w ramach tworzenia nowego "Republikańskiego Układu Miar", po zwycięstwie Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

W 1879 r., Międzynarodowy Komitet Miar (Comité International des Poids et Mesures, CIPM) włączył tę jednostkę do swojego układu miar i oznaczył ją symbolem "l" (mała litera L).

Objętość jest miarą przestrzeni, którą zajmuje dane ciało w przestrzeni trójwymiarowej. W układzie SI jednostką objętości jest metr sześcienny, jednostka zbyt duża do wykorzystania w życiu codziennym. Z tego względu najpopularniejszą w Polsce jednostką objętości jest jeden litr (l) (1 l = 1 dm3 = 0,001 m³).

Kwarta (ang. quart) - jednostka objętości. Używana głównie w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Posiada jednak różne znaczenie w obu tych krajach. Kwarta angielska (1 imperial quart) = 69,354 cali sześciennych = 1,136 litra Kwarta amerykańska dla płynów (1 US liquid quart) = 57,75 cali sześciennych = 0,946 litra Kwarta amerykańska dla ciał sypkich (1 US dry quart) = 67,201 cali sześciennych = 1,101 litra 4 kwarty to jeden galon. 1 kwarta to dwie pinty (półkwarty). Staropolska kwarta była równa 1,125 litra.

W 1901 r. 3. Generalna Konferencja Miar (Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM) zmieniła definicję litra na: Jest to objętość jaką zajmuje 1 kg wody destylowanej w temperaturze 3,98 °C przy ciśnieniu 1 atm = 760 mm Hg (1013,25 hPa)

W 1964 r., na 12. Konferencji ponownie przywrócono definicję litra jako 1 dm³, po to aby uzgodnić tę jednostkę z układem SI. Okazało się bowiem, że ze ścisłej definicji metra w układzie SI i dokładnych pomiarów gęstości wody, wynika że 1 kg tej cieczy w 3,98 °C zajmuje 1,000028 dm³, a nie 1 dm³.

Termometr Galileusza (nazywany też termoskopem) – przyrząd służący do oceny temperatury otoczenia; odpowiednio wykalibrowany może pełnić funkcję termometru. Obecnie używany głównie w charakterze gadżetu, zabawki lub elementu sztuki użytkowej.

I. Generalna Konferencja Miar z 26.9.1889 r. ustaliła (obowiązującą do 1960 r.) definicję metra jako odległości w temperaturze 0 st.C i przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym między dwiema głównymi kreskami na platynowoirydowym wzorcu, złożonym w Międzynarodowym Biurze Miar w Sèvres pod Paryżem, oraz (nadal obowiązującą) definicję i wzorzec kilograma.

Uwagi praktyczne

Wbrew rozpowszechnionym opiniom 1 l wody wodociągowej w warunkach domowych (czyli w temperaturze ok. 20 °C) nie ma nigdy masy 1 kg. Woda wodociągowa, zawierająca pewne, zmienne ilości jonów nieorganicznych oraz inne śladowe zanieczyszczenia, ma nieco mniejszą gęstość od wody destylowanej. Różnice w gęstości między wodą destylowaną i wodociągową mogą dochodzić do ok. 2%. Ponadto gęstość wody destylowanej zmienia się z temperaturą w granicach 10%. Np. woda destylowana w temperaturze 4 °C ma gęstość 0,999719 kg/l, zaś w temperaturze 40 °C już tylko 0,9922175 kg/l. Sumując oba efekty, 1 l wody wodociągowej w temperaturze pokojowej może mieć masę w zakresie od ok. 0,989 do ok. 0,993 kg.

Ciśnienie to wielkość skalarna określona jako wartość siły działającej prostopadle do powierzchni podzielona przez powierzchnię na jaką ona działa, co przedstawia zależność:

Metr to jednostka podstawowa długości w układach: SI, MKS, MKSA, MTS, oznaczenie m. Metr został określony 26 marca 1791 roku we Francji, ze względu na potrzebę korzystania z dziesiętnego systemu miar[potrzebne źródło]. W myśl definicji zatwierdzonej przez XVII Generalną Konferencję Miar i Wag w 1983 jest to odległość, jaką pokonuje światło w próżni w czasie 1/299 792 458 s.

Ciekawostki

Pikolitr jest używany do określenia objętości kropli atramentu zużywanego w drukarkach (np. w drukarce serii HP DeskJet 3420, kropla ma objętość 17 pikolitrów).

Przypisy

Tabela 4. Jednostki miar o specjalnych nazwach i oznaczeniach w: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 2006 r. w sprawie legalnych jednostek miar, s. 11190 (Dz. U. z 2006 r. Nr 225, poz. 1638)
Zależność ta wykorzystywana jest w tzw. termometrze Galileusza, pozwalającym ocenić temperaturę otoczenia.

Linki zewnętrzne

Zobacz hasło litr w Wikisłowniku

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 2006 r. w sprawie legalnych jednostek miar (Dz. U. z 2006 r. Nr 225, poz. 1638)

Gęstość wody dla temperatur 0-40 °C