Ljudevit Gaj - Polski Serwis Naukowy

Popiersie Ljudevita Gaja w Krapinie autorstwa Ivana Rendića

Pomnik Ljudevita Gaja w Zagrzebiu

Ljudevit Gaj, (ur. 8 sierpnia 1809 w Krapinie, Chorwacja, zm. 20 kwietnia 1872 w Zagrzebiu) – chorwacki działacz polityczny i poeta, jeden z głównych przedstawicieli ruchu iliryjskiego. Pochodził z chorwackiej rodziny o korzeniach francuskich, był synem aptekarza Ivana Gaja. W domu mówiło się po niemiecku i chorwacku; matka Julijana Schmit była dobrze wykształconą, jak na owe czasy, kobietą.

Serbowie (Срби) – naród południowosłowianski mieszkający głównie w Serbii, Chorwacji, Bośni, Słowenii, Macedonii, Czarnogórze i Stanach Zjednoczonych. Jest ich ogółem około 13 mln. Mówią w swoim języku narodowym serbskim. W większości są prawosławnymi (religia jest uważana przez Serbów za ważny czynnik ich tożsamości)[potrzebne źródło].

Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk i działacz polityczny.

Po ukończeniu szkoły w Krapinie uczęszczał do niemieckiego gimnazjum w Karlovcu. W latach 1827-1831 studiował, najpierw w Grazu, potem w Peszcie. W 1834 r. doktoryzował sie w Lipsku. W tym czasie zetknął się ze studentami różnych narodowości słowiańskich, wśród których pojawiały się inicjatywy rozbudzania świadomości narodowej tych narodów. Szczególne znaczenie miało spotkanie z serbskim studentem Moisiejem Balticiem, który kierował w Grazu Klubem Iliryjskim zrzeszającym studentów południowosłowiańskich, a także Jánem Kollárem i Pavlem Šafárikiem.

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

W 1830 Gaj wydał w Budzie broszurę Kratka osnova horvatsko-slavenskoga prevopisanja, w której nawoływał do stworzenia "iliryjskiego" (czyli południowo-słowiańskiego) języka literackiego na bazie dialektu sztokawskiego – choć sam był Chorwatem, z których większość używała dialektu kajkawskiego. Do wyboru sztokawskiego, używanego w Serbii, Dalmacji czy Slawonii przekonał go Baltić, m.in. powołując się na fakt istnienia bogatej tradycji literackiej w tym dialekcie wywodzącej się z Republiki Dubrownickiej z XVI-XVIII w. Zakładał też stosowanie alfabetu łacińskiego oraz czeskich znaków diakrytycznych.

Miłosz I Teodorewić Obrenowić (serb. Милош Обреновић, ur. 18 marca 1780 w Srednej Dobynji, zm. 26 września 1860 w Belgradzie) – książę Serbii w latach 1817–1839 i 1858–1860, założyciel dynastii Obrenowiciów. W historiografii serbskiej zwany często kniaziem Miłoszem. Ojciec Michała I.

Ban to tytuł spotykany w środkowej i południowo-wschodniej Europie między VII a XX wiekiem. Pierwotnie używany wśród rdzennej ludności Bośni od VII wieku, a później też w Chorwacji, w Węgrzech, na Wołoszczyźnie od XIV wieku do 1831 roku, w średniowiecznej Mołdawii, w Serbii, i w Królestwie Jugosławii od 1929 do 1941 roku. Ziemia pod władzą bana nosiła nazwę banat lub banowina.

W 1831 Gaj przyjechał do Zagrzebia i zaczął osobiście propagować swoje idee, zdobywając coraz szersze powodzenie wśród młodej inteligencji. Ruch iliryjski zaczął się prężnie rozwijać, Gaj w 1835 założył iliryjską gazetę Novine Hrvatske (później przemianowaną na Ilirske Novine), kolejno powstawały następne, coraz liczniejsze instytucje kulturalne i społeczne, związane z ilirystami. Iliryści powołali też swoją partię polityczną.

Jerzy Skowronek (ur. 21 czerwca 1937 w Radomiu, zm. 23 lipca 1996) – polski historyk, badacz dziejów Europy Środkowowschodniej, uczeń prof. Stefana Kieniewicza

Peszt (węg. Pest, słow. Pešť, serb. Pešta / Пешта) – wschodnia, głównie mieszkalna, część Budapesztu, stanowiąca około 2/3 terytorium całego miasta.

W latach 40. XIX w. stosunki Gaja z ruchem iliryjskim nieco się jednak skomplikowały. W 1840 odbył podróż do Rosji próbując znaleźć tam źródła finansowania dla ruchu iliryjskiego oraz przekonać władze do zaangażowania się w poparcie tego ruchu. Wykorzystały to koła madziarońskie w Chorwacji, które oskarżyły cały ruch o tendencje panslawistyczne i antypaństwowe, co później nie tylko wykorzystały austriackie koła rządowe dla podjęcia pewnych działań w celu ograniczenia iliryzmu (zakaz używania słowa "iliryjski", cenzura itp.), ale i zmniejszyło zaufanie do Gaja wśród samych ilirystów (choć na pewien czas uzyskał cofnięcie wcześniej wspomnianego zakazu). Lojalistyczna postawa Gaja wobec Wiednia (otrzymał m.in. stałą pensję z dworu) w okresie, gdy władze centralne stawały na przeszkodzie dążeniom ilirystów, powodowała stopniowy spadek jego popularności i znaczenia.

Feliks Karol Koneczny (ur. 1 listopada 1862 w Krakowie, zm. 10 lutego 1949 tamże) – polski historyk i historiozof, a także bibliotekarz i dziennikarz, twórca oryginalnej koncepcji cywilizacji.

Iliryzm (chorw. Ilirski pokret) – ruch kulturowy i polityczny w latach 30. i 40. XIX w., mający na celu dążenie do zjednoczenia południowych Słowian bez względu na granice państwowe i administracyjne, skupiający głównie działaczy chorwackich, ale także słoweńskich i serbskich.

W czasie Wiosny Ludów Gaj stał na czele delegacji wysłanej do Wiednia w celu uzyskania nominacji Josipa Jelačicia na bana Chorwacji. Z kolei w latach 50. XIX w. (epoce reakcyjnych rządów Bacha) Gajowi, z uwagi na jego lojalistyczną w stosunku do Wiednia postawę, pozwolono na kontynuowanie wydawania założonej przez niego gazety (od czasu zakazu używania słowa "iliryjski" pod tytułem Narodne Novine), straciła ona jednak wymowę iliryjską, a ruch, którego stworzeniu Gaj patronował, już się nie odrodził. Do spadku autorytetu Gaja przyczyniły się także pogłoski o finansowaniu poety przez Serba, księcia Miloša Obrenovića (1849). Oskarżeniem o zdradę stanu w 1853 Gaj został złamany, do końca życia walczył o skromną egzystencję i wolność osobistą, zmarł w rozgoryczeniu. Pochowany na cmentarzu Mirogoj (za życia był właścicielem gruntów, na których założono cmentarz), niedaleko swego domu.

Cmentarz Mirogoj w Zagrzebiu (chor. "Groblje Mirogoj") - główna nekropolia Chorwacji, jedno z ciekawszych i piękniejszych założeń cmentarnych w Europie.

Dalmacja (chorw. Dalmacija, wł. Dalmazia, serb. Далмација) – kraina historyczna w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze na wschodnim wybrzeżu Adriatyku.

Gaj był autorem rozpraw historycznych (już w 1826 r. napisał Die Schlosser bei Krapina (Twierdze koło Krapiny) i pieśni patriotycznych. Wśród tych ostatnich do najpopularniejszych należą: Doletisze ptice, kukavice, Hajda braćo, hajd junaci czy Još Hrvatska ni propala (wzorowana na Mazurku Dąbrowskiego) wykonana po raz pierwszy 4 lutego 1835 r. w teatrze w Zagrzebiu.

Chorwacja (Republika Chorwacji) – państwo w Europie Południowej, nad Morzem Adriatyckim, graniczy od południa z Bośnią i Hercegowiną i Czarnogórą, od wschodu z Serbią oraz Węgrami i Słowenią od północy. Od południowego zachodu posiada dostęp do Morza Adriatyckiego. Niepodległość uzyskała w 1991 roku, odłączając się od Jugosławii.

Znaki diakrytyczne (gr. diakritikós – odróżniający) – znaki graficzne używane w alfabetach i innych systemach pisma, umieszczane nad, pod literą, obok lub wewnątrz niej, zmieniające artykulację tej litery i tworzące przez to nową literę. W alfabetach sylabowych mogą zmienić znaczenie całej sylaby.

Gaj posiadał wielu przyjaciół w Polsce, z którymi prowadził korespondencję, wśród tych osób były takie wybitne postacie kultury polskiej jak: Wacław Maciejowski, Jerzy Lubomirski, Michał Czajkowski (Sadyk Pasza), Adam Czartoryski, Joachim Lelewel czy Hieronim Bońkowski (nauczyciel dzieci Mickiewicza, tłumacz na język polski znanego dzieła Pawła Šafárika - Słowiańskie starożytności).

Dialekt kajkawski (po chorwacku kajkavsko narječje, kajkavština, kajkavica) — jeden z trzech głównych dialektów języka chorwackiego, wyróżnianych na podstawie różnic w wymowie i postaci zaimka pytającego co. Nazwa dialektu pochodzi od formy tego zaimka, używanego na północy Chorwacji - kaj (w dwóch pozostałych dialektach, sztokawskim i czakawskim - zaimek ten ma postać odpowiednio što i ča).

Ján Kollár (ur. 29 lipca 1793 w Mošovcach - zm. 24 stycznia 1852 w Wiedniu) – słowacki duchowny luterański, poeta, publicysta, archeolog, językoznawca. Ideolog panslawizmu i słowackiego odrodzenia narodowego.

Literatura

Gaj Ljudevit dr [w:] Narodna Enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka, red. S. Stanojević, t. I, Zagreb 1925, s. 704;

Gajsler J.F., Przeszłość Chorwatów, Warszawa 1908, cz. II, s. 125-134;

Giza A., Idea jugoslawizmu w latach 1800-1918, Szczecin 1992 (Rozprawy i studia Uniwersytetu Szczecińskiego, t. 109), s. 58-63;

Giza A., Narodowe i polityczne dążenia Chorwatów w XIX i na początku XX wieku, Szczecin 2001 (Uniwersytet Szczeciński. Rozprawy i studia, t. 385), s. 53-69, 95;

Grabowski B., Matica chorwacka i ruch literacki w Chorwacyi [w:] „Ateneum. Pismo Naukowe i Literackie”, 1880, t. I, s. 261-265;

Kann R., Das Nationalitätenproblem der Habsburgermonarchie. Geschichte und Ideengehalt der nationalen Bestrebungen von Vormärz bis zur Auflösung des Reiches im Jahre 1918, Bd. 1: Das Reich und die Völker, Graz 1964, s. 250-254;

L.W., Z życia politycznego narodu chorwackiego [w:] „Nowa Reforma”, 1895, nr 269, 270, 273, 283;

Pogonowski J., Iliryzm i Słowiańszczyzna (Studja nad odrodzeniem chorwackiem), Lwów 1924, s. 34, 92-103;

Skowronek J., Tanty M., Wasilewski T., Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa 1977, s. 305-310;

Wereszycki H., Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe, Kraków 1975, s. 79-82;

Zdziechowski M., Odrodzenie Chorwacyi w wieku XIX, Kraków 1902, s. 50-56.

Michał Czajkowski, vel Sadyk Pasza herbu Jastrzębiec (urodzony w 29 września 1804 w Halczyńcu na Wołyniu, zmarł 4 stycznia 1886 w Borkach pod Kozielcem na Ukrainie) – działacz niepodległościowy, pisarz i poeta zaliczany do szkoły ukraińskiej liryki polskiego romantyzmu.

Henryk Wereszycki (ur. 13 grudnia 1898 we Lwowie, zm. 27 lutego 1990 w Krakowie) - polski historyk, znawca dziejów Polski porozbiorowej, historii dyplomacji europejskiej w XIX w. i monarchii habsburskiej.

Przypisy

Muzeum Ljudevita Gaja
Matura w płockiej Małachowiance
Feliks Koneczny, "Polskie Logos A Ethos", Poznań-Warszawa 1921