Llywelyn ostatni - rzeźba w ratuszu w Cardiff

Llywelyn ap Gruffydd (ur. ok. 1223, zm. 11 grudnia 1282) - ostatni książę niepodległej Walii przed jej podbiciem przez króla Anglii Edwarda I.

Był drugim z czterech synów Gruffydda ap Llewelyna (najstarszego syna Llewelyna Wielkiego) i Seneny ferch Rhodri. W czasie wojny baronów w Anglii w 1264-1265 prowadził negocjacje z przywódcą buntu, Szymonem de Montfortem, zanim ten zginął w bitwie pod Evesham. Po śmierci Montforta negocjował z królem Henrykiem III, co doprowadziło do traktatu w Montgomery, w którym Anglicy uznali władzę Llewelyna nad całą Walią. W 1274 Llywelyn odmówił złożenia hołdu nowo koronowanemu królowi Anglii, Edwardowi I; rok później został przez niego wezwany do Chester, ale odmówił stawienia się. Z jego władzy w Walii był niezadowolony najpotężniejszy baron na pograniczu walijskim, Roger Mortimer, 1. baron Wigmore. Llywelyn zamierzał ożenić się z Eleonorą de Montfort, córką hrabiego Leicester, jednak Edward I dowiedział się o tym, że Eleonora płynie z Francji do Walii i postanowił wykorzystać okazję, opłacając piratów, którzy porwali Eleonorę; rozpoczął też przygotowania do wojny.

Jesienią 1276 Edward odrzucił mediacyjną propozycję Llywelyn i rozpoczął zbieranie armii. W listopadzie Rada Królewska uchwaliła "wojnę z Walią w obronie Królestwa". Wojna rozpoczęła się latem 1277. Przewaga wojsk Edwarda była tak miażdżąca, że Llywelyn nie próbował stawiać oporu. Anglicy zajęli rozległe obszary dawnego królestwa Gwynedd i zdobyli Anglesey. Książę Walii musiał podpisać traktat w Aberconwy, w którym zrzekał się pogranicznych terenów i uznawał zwierzchność Edwarda. Po skończonej kampanii Edward obrabował opactwo w Glastonbury, zabierając do Gloucester szczątki uznane za ciała króla Artura i Ginewry.

1 sierpnia 1278 Llywelyn złożył hołd Edwardowi, który pozwolił mu ożenić się z Eleonorą de Montfort. Ślub odbył się 13 października. W niedzielę palmową 1282 młodszy brat Llywelyna, Dafydd ap Gruffydd, który w 1277 walczył u boku Edwarda, zaatakował i wybił angielski garnizon w zamku Hawarden, a następnie obległ Rhuddlan. Rewolta szybko rozprzestrzeniła się na inne części Walii; powstańcy zdobyli m.in. zamek w Aberystwyth; w Ystrad Tywi w południowej Walii zdobyto zamek Carreg Cennen. Llywelyn wysłał list do arcybiskupa Canterbury, Johna Peckhama, w którym przysięgał, że nie miał nic wspólnego z rebelią, jednak uznał za swój obowiązek wesprzeć brata. Edward dowiedział się o buncie w Devizes; wyjechał do Marchii Walijskich i rozpoczął zbieranie armii. Llywelyn zginął 11 grudnia w bitwie pod Orewin Bridge.