Lochstedt - Polski Serwis Naukowy

Lochstedt – dawny zamek krzyżacki na północnym odcinku mierzei Zalewu Wiślanego, w pobliżu miasta Rybaki, przy szosie na Piławę. Obecnie na terenie obwodu kaliningradzkiego Federacji Rosyjskiej.

Zamek Lochstedt od strony zalewu w pocz. XX w.

Pierwotna nazwa pruska zapisana jako Laucstiete. Ostatnia forma nazwy niemieckiej w pierwszej połowie XX w.: Lochstädt. Gotycki zamek został założony około 1270 r. na mierzei, nad cieśniną między Zalewem Wiślanym i morzem, dla zabezpieczenia żeglugi, jednak warunki żeglugowe szybko się pogorszyły wskutek napływu piasku. Był siedzibą zakonnego prokuratora, a następnie mistrza bursztyniarskiego (de: Bernsteinmeister). Ostatnie lata życia spędził tu w odosobnieniu po abdykacji wielki mistrz Henryk von Plauen. Około 1511 r. zamek był zrujnowany. Od 1525 r. był siedzibą książęcego starostwa. Obok zamku w 1626 r. król Gustaw Adolf założył obóz wojsk szwedzkich, które pozostały praktycznie do 1636 r. W 1664 r. zamek znów był zrujnowany. Po upadku kaplicy parafialnej św. Wojciecha w Tenkitten w 1669 r., do kaplicy zamkowej przeniesiono nabożeństwa i odtąd pełniła funkcję ewangelickiej świątyni parafialnej. W latach 1701-1702 została rozebrana wieża zamkowa i dwa skrzydła, cegły przeznaczono na rozbudowę twierdzy w Piławie. Od tego czasu pozostało tylko skrzydło zachodnie i południowe zamku, poddane gruntownej konserwacji w 1937 r. Znajdowały się tam cenne przykłady gotyckiej kamiennej plastyki architektonicznej. Podczas walk w kwietniu – maju 1945 r. zabudowania uległy zniszczeniu do fundamentów. Z zasypanych dwukondygnacyjnych piwnic skrzydła południowego po wojnie wydobyto szereg zabezpieczonych dokumentów, m.in. dzieła Krystiana Donelaitisa. Także tutaj bezskutecznie poszukiwano zaginionej Bursztynowej Komnaty (1989).

Obwód kaliningradzki (ros. Калининградская область, Kaliningradskaja obłast´) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej, rosyjska eksklawa w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim.

Bursztynowa Komnata – kompletny bursztynowy wystrój komnaty zamówiony przez Fryderyka I u gdańskich mistrzów. Przez kilkadziesiąt lat, jakie upłynęły od jego zaginięcia bądź zniszczenia, stał się symbolem zaginionego skarbu[potrzebne źródło].

Zamek składał się pierwotnie ze skrzydeł tworzących czworobok z wewnętrznym dziedzińcem i z wieżą w narożniku północno-wschodnim oraz z położonego na wschód przedzamcza. W skrzydle południowym na piętrze znajdował się refektarz i kaplica ze sklepieniem krzyżowym, tworzącym w przęśle wschodnim iluzję wielobocznego zamknięcia. Na piętrze skrzydła zachodniego znajdowały się trzy komnaty prokuratora. W tych pomieszczeniach odkryto malowidła ścienne z końca XIV w., uznane za najwspanialszy przykład dekoracji krzyżackiego wnętrza, z wyobrażeniami religijnymi i świeckimi, służącymi gloryfikacji zakonu.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Sklepienie krzyżowe - sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień. Podparte jest na czterech filarach lub słupach usytuowanych w wierzchołkach kwadratu (planu pomieszczenia). Podpory znajdują się pod przekątnymi powstającymi przez przecięcie się kolebek. Wzdłuż nich przenoszone są obciążenia. Sklepienie stosowane znacznie częściej niż klasztorne, pozwalało na swobodniejsze kształtowanie wnętrza.

W 1906 r. w pobliżu zamku wybudowano nadmorskie sanatorium dziecięce.

Obecnie jest to teren osiedla Pawłowo (ru: Павлово, Pavlovo), w granicach administracyjnych miasta Bałtijska.

Bibliografia

Oskar Schlicht, Das Westliche Samland, H. 1., Fischchausen, Sankt Adalbert, Lochstädt, Dresden, Kolbe und Schlicht, 1919.

Georg Dehio, Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, neu bearb. von Ernst Gall, Deutschordensland Preussen, unter Mitw. von Bernhard Schmid und Grete Tiemann, München; Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1952.

Handbuch der historischen Stätten, Ost- und Westpreussen, hrsg. von Erich Weise, Stuttgart, Kröner, 1981, ISBN 3-520-31701-X (unveränd. Nachdr. d. 1. Aufl. 1966).

Walter Dignath, Herbert Ziesmann, Die Kirchen des Samlandes. Eine Dokumentation, Leer, Rautenberg, 1987, ISBN 3-7921-0355-9.

Tadeusz Jurkowlaniec, Gotycka rzeźba architektoniczna w Prusach, Wrocław, Ossolineum, 1989, ISBN 83-04-02935-9.

Juri Iwanow, Königsberg und Umgebung, Dülmen, Laumann-Verl., 1994, ISBN 3-87466-185-7.

Anatolij Bachtin, Gerhard Doliesen, Vergessene Kultur. Kirchen in Nord-Ostpreussen. Eine Dokumentation, 2. Aufl., Husum, Husum, 1998, ISBN 3-88042-849-2.

Malarstwo gotyckie w Polsce, cz. 1, Synteza, pod red. Adama S. Labudy i Krystyny Secomskiej, Warszawa, DiG, 2004, ISBN 83-7181-348-1.

Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu = Ostpreussen -Dokumentation einer historischen Provinz. Die photographische Sammlung des Provinzialdenkmalamtes in Königsberg, oprac. i red. bazy danych Jan Przypkowski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, [2006], ISBN 83-89101-44-0.

Linki zewnętrzne

Malowidła ścienne (de)

Strona dyskusji zamku Lochstedt (ru)

Fotografie ruin (de)

Burgenland Preussen (de)