Ten artykuł dotyczy powieści Vladimira Nabokova. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego wyrazu.

Lolita – anglojęzyczna powieść Vladimira Nabokova, pisana w latach 1947–1954, opublikowana w 1955 roku w Paryżu. Utwór opowiada o mężczyźnie zafascynowanym niedojrzałymi dziewczynkami, które określa mianem "nimfetek" i o jego erotycznej obsesji na punkcie dwunastoletniej pasierbicy Dolores Haze (tytułowej Lolity). Temat pedofilii sprawił, że powieść przez wiele lat uchodziła za dzieło skandalizujące i pornograficzne, a autor miał problemy z jej opublikowaniem.

Lolita napisana jest bardzo kunsztownym, precyzyjnym stylem, zawiera liczne odniesienia do innych dzieł literackich (m.in. poezji Poego, prozy Joyce'a, Mériméego i Flauberta) oraz wiele gier językowych. Stanowi również portret społeczeństwa Stanów Zjednoczonych, panoramę życia obywateli tego kraju, zawiera także elementy powieści drogi i powieści kryminalnej. Nabokov uznawał ją za swoją ulubioną powieść, a krytycy zwracali uwagę na jej okrutny i farsowy humor oraz wyjątkowe piękno przedstawienia postaci kobiecej.

Powieść została dwukrotnie zekranizowana, a jej tytuł i zaczerpnięte z niej określenie "nimfetka" zaczęły funkcjonować w mowie potocznej. Na język polski Lolitę przetłumaczyli: Robert Stiller i Michał Kłobukowski.

Okoliczności powstania powieści

Zarys fabuły Lolity pojawił się po raz pierwszy w powieści Nabokowa Dar, opublikowanej na przełomie 1937/1938 roku. Jedna z postaci, Borys Iwanowicz Szczegolew, streszcza fabułę utworu, który chciałby napisać:

Jeszcze bliższym pierwowzorem powieści jest opowieść Czarodziej, napisana przez Nabokova w 1939 roku. Opowiada ona o mężczyźnie w średnim wieku, żeniącym się z matką pożądanej przez siebie małoletniej dziewczynki. Chociaż oparta na podobnym jak Lolita schemacie fabularnym, opowieść ta jest dużo krótsza i posiada znacznie zmienione zakończenie. Czarodziej został opublikowany wiele lat po pierwszej publikacji Lolity i już po śmierci autora.

Pisarz twierdził również, że do napisania Lolity zainspirowała go notatka gazetowa o małpie z paryskiego zoo, która w ramach eksperymentu naukowego dostała przybory do rysowania. Pierwszą rzeczą, którą naszkicowało zwierzę, były kraty jego klatki.

Niektórzy twierdzą także, że Nabokova mogły zainspirować rzeczywiste wydarzenia związane z pedofilią. Wskazywano na wiele możliwych prototypów Lolity, m.in. na Litę Grey, piętnastoletnią aktorkę, która uprawiała seks z 35-letnim Charlie Chaplinem. Alexander Dolinin twierdzi natomiast, że pierwowzorem postaci Lolity mogła być Florence Horner. W 1948 roku jedenastoletnia Florence została porwana przez mechanika Franka La Salle i zmuszona do odbycia z nim podróży po Stanach Zjednoczonych. Humbert rzeczywiście wspomina raz o tej sprawie w powieści, pisząc: Czy zrobiłem Lolicie to, co Frank Lasalle, pięćdziesięcioletni mechanik, zrobił jedenastoletniej Sally Horner w 1948 roku?. W książce wspomniane jest również inne autentyczne przestępstwo – morderstwo żony dokonane przez Edwarda Grammara, upozorowane na wypadek samochodowy. Humbert porównuje je ze śmiercią Charlotty i uznaje, że sam spisał się znacznie lepiej od niego, ponieważ nie został obwiniony i skazany.

Nabokov zaczął rozwijać w formie powieściowej pomysł zawarty w Czarodzieju w 1949 roku. Początkowo książka miała nosić tytuł The Kingdom by the Sea, a jej bohaterka miała się nazywać Juanita Dark, Joan of Ark lub Joaneta Darc jako aluzja do Joanny d'Arc. Imiona te miały być, według sugestii autorskiej, wymawiane z hiszpańska: Huanita, Hoan, Hoaneta. Juanita zmieniła się w Lolitę w 1950 roku.

Utwór nie powstawał w kolejności zgodnej z powieściowymi wydarzeniami – autor rozpoczął pisanie od pierwszej podróży Humberta i Lolity, następnie opisał śmierć Quilty'ego i epizody z przeszłości Humberta, a dopiero później uzupełnił resztę powieści w porządku chronologicznym. Prace nad powieścią posuwały się bardzo wolno. Zniechęcony Nabokov niejednokrotnie chciał zniszczyć szkic utworu. W 1953 roku poświęcał na pisanie powieści 16 godzin dziennie. Prowadził również badania, mające pomóc mu w konstrukcji świata przedstawionego: czytał informacje prasowe na temat pedofilii, jeździł autobusami szkolnymi, aby poznać język młodzieży, odwiedził szkołę i obserwował wygląd koleżanek swojego syna. Ostatecznie, liczący 450 stron, maszynopis Lolity został ukończony 6 grudnia 1953 roku.

Publikacja i recepcja powieści

Pierwsze wydanie Lolity

Nabokov obawiał się, że publikacja Lolity pod własnym nazwiskiem zaszkodzi jego karierze wykładowcy na Uniwersytecie Cornella

Temat pedofilii spowodował, że Nabokov obawiał się publikacji pod własnym nazwiskiem – mogłoby to zaszkodzić jego pracy wykładowcy akademickiego. Chciał, aby Lolita ukazała się pod pseudonimem Vivian Darkbloom, stanowiącym anagram jego imienia i nazwiska. Aby informacja o autorstwie nie przedostała się w niepowołane ręce, na żadnym z maszynopisów nie widniało nazwisko autora, a wydawnictwa, które je otrzymywały, musiały podpisać zobowiązanie, że nikomu nie ujawnią nazwiska autora. Wszystkie egzemplarze były również przekazywane wydawcom osobiście – Nabokov obawiał się wysyłania ich pocztą, z powodu obowiązywania ustawy Comstocka, zgodnie z którą przesyłanie materiałów o treści erotycznej pocztą było przestępstwem.

Nabokov zaproponował wydanie Lolity kolejno wydawnictwom Viking Press i Simon and Schuster. Kiedy oba odmówiły autorowi, z obawy przed możliwymi konsekwencjami prawnymi publikacji książki o tak kontrowersyjnej tematyce, pisarz rozpoczął poszukiwanie agenta literackiego, który umożliwiłby mu wydanie książki poza granicami Stanów Zjednoczonych. Agentowi takiemu gotów był przekazać 25% zysków ze sprzedaży powieści. 6 sierpnia 1954 roku żona pisarza, Véra, zgłosiła się do rosyjskiej agentki literackiej, Dousii Ergaz z Bureau Littéraire Clairoun w Paryżu, która już wcześniej zajmowała się europejskimi sprawami Nabokova, z prośbą o wyszukanie wydawnictwa gotowego opublikować Lolitę. Tymczasem Nabokov nie ustawał w próbach wydania powieści w Stanach Zjednoczonych – zaoferował książkę kolejnym wydawnictwom: New Directions, Farrar, Straus & Young oraz Doubleday. Wszystkie trzy wydawnictwa odmówiły, bądź to uznając Lolitę za książkę pornograficzną, bądź to obawiając się możliwych konsekwencji prawnych. Nabokov tak scharakteryzował swoje bezskuteczne próby wydania powieści:

Przy czym prawdopodobnie Nabokov wymyślił wydawcę, chcącego zmienić płeć Lolity.

Na prośbę Nabokova agentka literacka Doussia Ergaz poszukiwała wydawcy europejskiego. Autor miał nadzieję, że Lolitę wyda Sylvia Beach z księgarni Shakespeare and Company, która wcześniej opublikowała odrzuconego Ulissesa, ale ta nie zajmowała się już branżą wydawniczą. Ergaz znalazła jednak innego wydawcę – Maurice'a Girodiasa z Olympia Press w Paryżu. Nabokov wiedział tylko, że wydawnictwo to wydaje książki zakazane w krajach anglojęzycznych, nie był jednak świadomy tego, że właściwie specjalizuje się ono w pornografii. Girodias wyraził chęć szybkiego wydania powieści, ale stanowczo domagał się, aby ukazała się ona pod prawdziwym nazwiskiem autora. Nabokov przystał na ten warunek i podpisał umowę z wydawcą 6 czerwca 1955 roku. We wrześniu powieść została opublikowana w języku angielskim we Francji, a Nabokov otrzymał pierwsze egzemplarze Lolity 8 października 1955 roku. Książkę wydano w serii "Olympia Traveller's Companion" w miękkiej okładce koloru zielonego. Egzemplarze zawierały sporo błędów i pomyłek korektorskich, a w miejscu copyrightu, wbrew życzeniom Nabokova, wypisany był nie tylko autor, ale również i wydawca, co było jedną z przyczyn wieloletnich sporów między Nabokovem a Girodiasem, dotyczących praw do wydania amerykańskiego.

Pierwsze reakcje na powieść

Początkowo Lolita, wydana w mało znanym wydawnictwie w Paryżu, nie była recenzowana w poważnych czasopismach. Burza rozpętała się w Wielkiej Brytanii po publikacji w świątecznym numerze "Sunday Timesa" z 1955 roku wypowiedzi Grahama Greena, który uznał książkę za jedną z trzech najwybitniejszych powieści roku. W odpowiedzi na to John Gordon, redaktor "Sunday Express" zamieścił swoją polemikę z tą wypowiedzią, uznając Lolitę za "niepohamowaną pornografię", za którą autor powinien trafić do więzienia. Informacje o tym sporze dotarły do USA za sprawą felietonu Harveya Brita, opublikowanego w "New York Times Book Review", w którym pisze on o tajemniczej powieści budzącej kontrowersje w Wielkiej Brytanii. Po otrzymaniu wielu listów od zaintrygowanych czytelników Brit ujawnił w późniejszym felietonie z 11 marca nazwisko autora. Zainteresowanie Lolitą wzrastało, wielkim miłośnikiem powieści był m.in. Raymond Queneau.

L'affaire Lolita

Określenie "l'affaire Lolita" odnosi się do problemów, jakie spotkały powieść Nabokova na francuskim rynku wydawniczym. W grudniu 1955 roku francuskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zakazało rozpowszechniania Lolity i dwudziestu czterech innych książek opublikowanych w Olympia Press. Jednym z powodów wydania takiej decyzji były naciski rządu Wielkiej Brytanii, związane z masowym przewożeniem do Anglii egzemplarzy tych publikacji. Girodias wkroczył na drogę sądową w obronie wolności słowa. Sprawa odbyła się bez udziału Nabokova, który obawiał się uwikłania w międzynarodowy proces. Zakaz cofnięto w 1956 roku, a w 1957 Girodias wydał książkę L'affaire "Lolita", zawierającą m.in. fragmenty powieści i artykuły o niej, oraz jego własny artykuł dotyczący wolności słowa. Tytuł książki posłużył odtąd jako określenie całej sprawy.

Wydanie amerykańskie

Kontrowersje wokół Lolity powodowały duże zapotrzebowanie na tę powieść wśród amerykańskich czytelników. Zanim książka ukazała się w USA egzemplarze wydane przez Olympia Press były przemycane przez granicę, książki nie skonfiskowane przez celników osiągały dość duże ceny na rynku (do osiągania zysków na przemycanych egzemplarzach Lolity przyznawała się m.in. Anaïs Nin). Oczekiwanie na amerykańskie wydanie przedłużały spory o prawa autorskie i udział w zyskach pomiędzy Nabokovem i Girodiasem. Książka ukazała się w USA dopiero 18 sierpnia 1958 roku, nakładem wydawnictwa G. P. Putnam's Sons. Pojawiło się wiele pochlebnych recenzji (m.in. w "New York Times Book Reviev"), ale też takich, w których powieść uznawano za pornograficzną (np. w "New York Times"). Książkę komentowało życzliwie wielu artystów, m.in. Dorothy Parker, Graham Greene i William Styron, cieszyła się też dużym powodzeniem czytelniczym – w ciągu trzech tygodni od premiery sprzedano ponad sto tysięcy egzemplarzy Lolity.

Przekład rosyjski

Nabokov sam przełożył Lolitę na język rosyjski. Tłumaczenie zajęło mu pół roku, zakończył je w marcu 1965. Ukazało się w Nowym Jorku w wydawnictwie Phaedra w 1967 roku. W wywiadach Nabokov narzekał na niedostateczną biegłość swojej ruszczyzny, która nie pozwoliła mu stworzyć zadowalającego przekładu, ale recenzenci powitali rosyjską wersję Lolity z dużym entuzjazmem. Np. krytyk emigracyjny Władimir Weidle podkreślał ogromną rolę tłumaczenia Lolity w rozwoju rosyjskiego języka literackiego. Opublikowano też osobny słownik dwujęzyczny, poświęcony powieści – English-Russian Dictionary of Nabokov's "Lolita".

Publikacja w języku polskim

Streszczenie fabuły

Na początku powieści umieszczono fikcyjną przedmowę doktora filozofii Johna Raya Juniora, napisaną rzekomo w 1955 roku. Stwierdza on, że Lolita została napisana przez mężczyznę o pseudonimie Humbert Humbert, krótko przed tym, zanim 16 listopada 1952 roku zmarł na zawał serca, oczekując w więzieniu na proces. Powieść ma stanowić autobiografię Humberta.

Humbert Humbert, bohater i narrator powieści, urodził się w Paryżu w 1910 roku. Po ukończeniu studiów pracował jako nauczyciel języka angielskiego i redagował podręcznik akademicki do literatury. Dzieciństwo spędził na Riwierze Francuskiej, gdzie zakochał się z wzajemnością w swojej koleżance, Annabel Leigh. Ta młodzieńcza, niespełniona fizycznie miłość, przerwana przedwczesną śmiercią Annabel (spowodowaną tyfusem), była być może powodem, dla którego Humberta ogarnęła erotyczna obsesja na punkcie pewnego typu małych dziewczynek, w wieku od dziewięciu do czternastu lat, nazywanych przez niego "nimfetkami". Przed wybuchem drugiej wojny światowej bohater przenosi się z Paryża do Nowego Jorku. W 1947 roku postanawia wprowadzić się do Ramsadale, małego miasteczka w Nowej Anglii, gdzie mógłby w spokoju kontynuować prace nad książką. Na miejscu okazuje się, że dom, w którym miał zamiar zamieszkać, uległ zniszczeniu podczas pożaru, jest więc zmuszony szukać nowego lokum. Trafia do wdowy, Charlotty Haze, która gotowa jest przyjąć lokatora. Podczas oględzin domu, Humbert poszukuje pretekstu, który pozwoliłby mu wykręcić się od wynajmu. Jednak pani Haze prowadzi go do ogrodu, w którym właśnie opala się jej dwunastoletnia córka Dolores (nazywana też Dolly, Lo, Lolą i Lolitą). Humbert dostrzega w niej idealną nimfetkę, wcielenie swojej dawnej miłości, Annabel i błyskawicznie podejmuje decyzję o wprowadzeniu się do Charlotty.

Wspólne mieszkanie rozbudza namiętność Humberta, który nieustannie stara się znaleźć jakiekolwiek zastępcze formy jej spełnienia, poprzez najdrobniejszy kontakt fizyczny z Lolitą.

Kiedy Dolores wyjeżdża na letni obóz, bohater otrzymuje list od jej matki, która wyznaje mu miłość i stawia ultimatum – ma się z nią ożenić lub natychmiast się wyprowadzić. Początkowo przerażony Humbert, zaczyna dostrzegać urok sytuacji, w której byłby ojczymem Lolity. W końcu odbywa się ślub. Charlotta jest nieświadoma wstrętu, jaki budzi w swoim nowym małżonku i jego pożądania do jej córki, do czasu, aż znajduje i czyta jego pamiętnik. Upokorzona i zszokowana, postanawia uciec razem z Lo, pisze więc list do Humberta, Lolity i surowej szkoły dla dziewcząt, w której zamierza umieścić Dolores. Podczas rozmowy z Humbertem Charlotte nie wierzy jego zapewnieniom, że dziennik jest tylko szkicem przyszłej powieści i wybiega z domu, aby wysłać listy. Gdy przebiega przez ulicę zostaje potrącona przez samochód i ginie na miejscu. Humbert niszczy listy.

Humbert odbiera Lolitę z obozu, twierdząc, że jej matka jest poważnie chora i znajduje się w szpitalu. Zabiera dziewczynkę do motelu "Zaklęci łowcy", gdzie spotyka tajemniczego mężczyznę (który potem zostanie zidentyfikowany jako Claire Quilty), który zdaje się znać jego plany wobec Lolity. Humbert podaje Dolores środki usypiające, mając nadzieję na wykorzystanie śpiącej dziewczynki. Leki nie odnoszą większego skutku, ale Lo sama uwodzi swojego ojczyma, który przekonuje się, że nie jest jej pierwszym kochankiem – dziewczynka straciła dziewictwo na letnim obozie. Po opuszczeniu hotelu Humbert mówi Lolicie, że jej matka nie żyje.

Humbert i Lolita podróżują po Stanach Zjednoczonych samochodem Charlotty, jeżdżą od jednej lokalnej atrakcji do kolejnej, od motelu do motelu. Bohater desperacko stara się utrzymać zainteresowanie dziewczynki podróżą i sobą, tymczasem coraz częściej musi ją przekupywać w zamian za erotyczne przysługi. W końcu osiedlają się w Beardsley, małym miasteczku w Nowej Anglii. Humbert odgrywa rolę ojca dziewczyny i posyła ją do prywatnej szkoły dla dziewcząt. Jest zazdrosny i ściśle kontroluje wszystkie jej spotkania towarzyskie, stanowczo zabrania jej chodzenia na randki i udziału w prywatkach. Dopiero pod namową dyrektorki szkoły, która uważa go za surowego, konserwatywnego europejskiego rodzica, godzi się na udział Lolity w szkolnym przedstawieniu, którego tytuł, Zaklęci łowcy, jest taki sam, jak nazwa motelu, w którym Dolores i Humbert nocowali po raz pierwszy po śmierci Charlotty.

Lolita jest zachwycona udziałem w przedstawieniu. Twierdzi, że jest chwalona przez autora sztuki, który chwilowo przebywa w Beardsley. Dzień przed premierą przedstawienia wybucha poważna kłótnia pomiędzy Dolores a Humbertem; Lolita wybiega z domu. Kiedy bohater znajduje ją kilka minut później, Lo mówi mu, że chce opuścić miasteczko i znów podróżować samochodem po kraju. Początkowo Humbert jest zachwycony, ale w czasie trwania podróży, staje się coraz bardziej podejrzliwy – nie opuszcza go poczucie, że jest przez kogoś śledzony i, że Lolita wie, kim ta osoba jest. Rzeczywiście jedzie za nimi Claire Quilty – znajomy Charlotty, spokrewniony z dentystą w Ramsdale, autor sztuki, w której miała wystąpić Lolita. Jest, podobnie jak Humbert, pedofilem, wielbicielem nimfetek; śledzi bohatera, aby zrealizować zaplanowaną wraz z Dolores ucieczkę. Podczas gdy Humbert staje się coraz bardziej podejrzliwy, Lolita poważnie choruje. Zostaje przewieziona do miejscowego szpitala, skąd zostaje pewnej nocy wypisana przez "wujka". Humbert, nie wiedząc kim jest porywacz dziewczynki, rozpoczyna groteskową akcję poszukiwawczą, polegającą na odwiedzaniu wszystkich moteli na trasie jego podróży z Lolitą i odczytywaniu żartów, gier słownych i obelg, które Quilty zaszyfrował w księgach gości.

W tym okresie Humbert wiąże się z młodszą od siebie alkoholiczką, Ritą, która ma mu zastąpić Lolitę. Po dłuższym czasie otrzymuje niespodziewanie list od Dolores, która ma teraz siedemnaście lat, jest mężatką oczekującą dziecka, pilnie potrzebującą pieniędzy. Uzbrojony w pistolet Humbert udaje się na podany przez Lo adres i zwraca jej pieniądze, należne jako spadek po matce. Dowiaduje się też, że obecny mąż Lolity, niedosłyszący mechanik samochodowy, nie jest tym mężczyzną, który porwał ją w czasie ich podróży. Lolita zdradza mu personalia Quilty'ego i przyznaje, że była naprawdę zakochana w dramatopisarzu, ale ten wyrzucił ją w końcu, kiedy nie zgodziła się zagrać w jego filmie pornograficznym. Lo odrzuca też propozycję Humberta, który chce aby do niego wróciła.

Humbert udaje się do rezydencji Quilty'ego. Tam grozi mu bronią. Quilty, przestraszony, wpada w szaleństwo. Bohater kilkakrotnie strzela do niego. Niedługo potem zostaje aresztowany za morderstwo, w więzieniu opisuje swoją miłość do Lolity w książce Lolita czyli wyznania wdowca rasy białej. Z fikcyjnej przemowy czytelnik dowiaduje się, że Humbert umarł przed procesem na zawał serca. Lolita natomiast umarła podczas porodu w Wigilię 1952 roku.

Postacie powieściowe

Chronologia wydarzeń powieściowych

Według Dietera E. Zimmera czas najważniejszych wydarzeń powieściowych można ustalić następująco:

Forma utworu

Lolita jest powieścią pisaną w formie narracji pierwszoosobowej. Łączy w sobie cechy wielu rodzajów powieści – związek między Humbertem a Lolitą nawiązuje do romansu, podróże do powieści drogi, motyw morderstwa odwołuje się do powieści kryminalnej. Zapiski Humberta w Ramsdale mają cechy dziennika intymnego, a cały utwór może być postrzegany jako autobiografia, wyznanie lub studium choroby psychicznej. Drobiazgowe opisy moteli i zabytków Ameryki nawiązują z kolei do formy przewodnika.

Wypowiedzi Humberta Humberta są starannie zorganizowane pod względem stylistycznym. Szczególnie charakterystyczna dla powieści jest, zauważalna w oryginale, znacząca rola organizacji brzmieniowej utworu, obecność wielu aliteracji, np. a porridge of bone, brains, bronze hair and blood. Aliteracja związana jest szczególnie z głoskami "l" i "t", występującymi w imieniu Lolita, np. Lolita, light of my life, fire of my loins (...)Lo-lee-ta: the tip of the tounge taking, a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta.. Ten element stylu powieści nie mógł zostać dokładnie oddany w polskich przekładach.

Styl Lolity charakteryzuje się także obecnością wielu wtrąceń obcojęzycznych (szczególnie francuskich), rymów wewnętrznych, parodiowaniem i trawestowaniem stylu innych autorów oraz bogactwem gier słownych, związanych m.in. z nazwiskami "Haze" i "Quilty".

Charakterystyczne dla powieści jest również obnażanie fikcji powieściowej, poprzez zaznaczanie obecności autora w tekście. Nabokov jest obecny w utworze poprzez postać Vivian Darkbloom (jej personalia to anagram jego imienia i nazwiska), a także jako Młody Poeta, ze sztuki Quilty'ego, który upiera się, że cała akcja jest dziełem jego wyobraźni. W fikcyjnej przedmowie Nabokov ujawnia się natomiast poprzez sformułowanie jakże jednak jego rozśpiewane skrzypce potrafią wyczarować tkliwość i współczucie dla Lolity – metafora skrzypiec jako twórczości literackiej pojawiła się także w posłowiu Nabokova do Zaproszenia na egzekucję i w autobiograficznym utworze Pamięci przemów!. Również fakt, że prowadzony przez Humberta dziennik został wyprodukowany przez firmę Blanco & Co z miasta Blancton, ujawnia fikcję powieści – dwukrotne nawiązanie do angielskiego słowa blank (pl. puste miejsce, niezapisany) wskazuje, że wszystko co bohater zapisuje jest puste i nieprawdziwe.