Lubartów - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne miejscowości noszące tę nazwę.

Lubartów – miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie lubartowskim, położone nad rzeką Wieprz. Siedziba gminy Lubartów oraz powiatu lubartowskiego. Leży na Wysoczyźnie Lubartowskiej, zaliczanej do Niziny Południowopodlaskiej, która leży w paśmie Nizin Środkowopolskich. Nazwa miasta pochodzi od imienia Lubart.

Tylman z Gameren, inaczej Tylman Gamerski, Tylman van Gameren, Tylman de Gameren, niderl. Tielman van Gameren (ur. 3 lipca 1632 w Utrechcie, zm. 1706 w Warszawie) - architekt pochodzenia niderlandzkiego. Był przedstawicielem nurtu klasycyzującego w architekturze dojrzałego baroku.
Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 22 545 mieszkańców.

W pobliżu Lubartowa znajduje się Kozłowiecki Park Krajobrazowy

W mieście zlokalizowane są zakłady przemysłu: spożywczego, szklarskiego, materiałów budowlanych, odzieżowego, metalowego, skórzanego, meblarskiego i zakłady drukarskie.

Dziesiąte pod względem wielkości miasto w województwie lubelskim.

Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej – chrześcijański wolny kościół protestancki o charakterze ewangelikalnym nurtu zielonoświątkowego; drugi, pod względem wielkości Kościół protestancki w Polsce (po Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP), posiadający ponad 23 tysięcy wiernych zrzeszonych w ramach 217 zborów; największy polski Kościół protestancki nurtu ewangelicznego; największa, choć nie jedyna, wspólnota zielonoświątkowców w Polsce, związana z pentekostalną tradycją amerykańskich Zborów Bożych i przyjmująca ustrój kongregacjonalno-synodalny. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest członkiem Europejskiej Wspólnoty Zielonoświątkowej, Światowej Wspólnoty Zborów Bożych, Towarzystwa Biblijnego w Polsce oraz Aliansu Ewangelicznego w RP. Organem prasowym Kościoła jest miesięcznik Chrześcijanin. Siedzibą władz Kościoła jest miasto stołeczne Warszawa. Podstawą prawną działalności Kościoła jest Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 20 lutego 1997. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest wpisany do rejestru Kościołów i związków wyznaniowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w dziale A, pod numerem 15. Obecnym Przewodniczącym Naczelnej Rady Kościoła i Prezbiterem Naczelnym Kościoła jest bp Marek Kamiński.
Muzeum Regionalne w Lubartowie – oddział Muzeum Lubelskiego, mieści się w XIX-wiecznym dworku. Statut otrzymało w 1966 r., a w 1970 zostało udostępnione społeczeństwu. W 1990 r. po remoncie budynku zainaugurowało ponownie działalność wystawienniczą. Od tego czasu zorganizowano tu wiele wystaw czasowych prezentujących zbiory własne, a także wypożyczone z innych muzeów, również prace młodych lubartowskich twórców: malarzy, rzeźbiarzy, fotografów itp. Terenem działania muzeum jest powiat lubartowski. Placówka ma ponad 2500 eksponatów z takich dziedzin, jak: etnografia, historia, numizmatyka, archeologia. Wystawa stała "Z dziejów Lubartowa" prezentuje m.in. kopie dokumentów dotyczące najstarszych dziejów miasta (m.in. przywileju lokacyjnego). Ciekawostką wystawy jest zbiór zdjęć dawnego Lubartowa oraz wyroby lubartowskiej fajansarni z lat 1840-1850.

Położenie

Według danych z roku 2002 Lubartów ma obszar 13,92 km², w tym użytki rolne 60%.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 13,91 km². Miasto stanowi 1,08% powierzchni powiatu.

Miasto znajduje się we wschodniej Polsce. Położone jest 26 km na północ od Lublina. Lubartów leży na Wysoczyźnie Lubartowskiej, zaliczanej do Niziny Południowopodlaskiej.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Mikołaj Firlej z Dąbrowicy (ok. 1531 - 5 września 1588) – polski szlachcic herbu Lewart, kasztelan wiślicki w 1569 r., kasztelan rawski w 1577, wojewoda lubelski w 1588, starosta kamieniecki.

droga krajowa nr 19 (kierunek Rzeszów-Lublin-Lubartów-Międzyrzec Podlaski-Białystok),

droga wojewódzka nr 815 (kierunek Parczew – Wisznice).

Przez Lubartów przebiega też linia kolejowa nr 30 (Łuków - Lublin). Od kwietnia 2000 roku ruch pasażerski na tej linii został zawieszony.

Historia

29 maja 1543 Zygmunt I Stary zezwolił Piotrowi Firlejowi na założenie miasta, nazwanego od herbu Firlejów – Lewart, Lewartowem.

Linia kolejowa nr 30 – łącząca stację Łuków ze stacją Lublin Północ. Obecnie nieczynna dla regularnego ruchu pasażerskiego z powodu małego popytu na usługi przewozowe i złego stanu torowiska w części północnej linii. Na linii kursują dość rzadko pociągi towarowe oraz pociąg turystyczno-gastronomiczny w ostatnią niedzielę sierpnia. W przeszłości kursowały tędy pociągi relacji Lublin – Siedlce, Lublin – Gdynia czy Lublin – Białystok. Obecnie istnieją plany przywrócenia na linię, na odcinku Lublin – Lubartów, ruchu pasażerskiego w postaci szynobusów.
Paweł Karol Sanguszko herbu Pogoń Litewska (ur. 1680 – zm. 14 kwietnia 1750 w Zahajcach (Великі Загайці) na Wołyniu) – książę, marszałek wielki litewski od 1734, marszałek nadworny litewski od 1713, podskarbi nadworny litewski od 1711. VI ordynat ostrogski, stolnik koronny 1708-1709, pułkownik gwardii litewskiej, starosta krzemieniecki i czerkaski, odznaczony Orderem Orła Białego.

Miasto stało się szczególnie sławne za rządów Mikołaja, syna Piotra – kalwina i wodza innowierców małopolskich. Sprowadził on wysoko wykwalifikowanych rzemieślników z Francji, Niemiec i Holandii, jak również hodowców bydła, którzy znacząco przyczynili się do rozwoju miasta. Pod koniec XVI w. Lewartów był ośrodkiem ruchu reformacyjnego. Założone tam przez Mikołaja Kazimierskiego gimnazjum ariańskie zasłynęło w całej Rzeczypospolitej. Później miasto wielokrotnie zmieniało właścicieli. Na początku XVIII w. byli nimi Sanguszkowie, którzy przyczynili się do dalszego rozwoju miasta: przebudowali pałac, wybudowali dwa barokowe kościoły oraz kilka kamienic. Na prośbę Pawła Karola Sanguszki (rzekomo protoplastą jego rodu miał być Lubart, syn wielkiego księcia litewskiego – Giedymina) August III, przywilejem z dn. 22 listopada 1744 wydał zgodę na zmianę nazwy miasta na Lubartów (nazwa używana jest do dzisiaj), nadał herb oraz odnowił prawa miejskie.

Lubart, Libard, Lifard, Lubart, Lubert, Lupard — imię męskie pochodzenia germańskiego, nadawane na terenie państwa Polskiego od średniowiecza i notowane w formach Lephard, (Libard), (Lifard), (Lipard), Liphard, Liphart, Lubart, Lubart, (Lubert), Lubhard, Lubhart, (Lupard), (Lupert) (<Liuphart). Pierwszy człon wiąże się z germ. leuba, stwniem. liub, stsas. liof, śrwniem. liep, liup, średnio-dolno-niemieckim lēf — "kochany, miły, przyjemny". Człon drugi to germ. hart — "silny, mocny, krzepki, dzielny". Imię to można rozumieć jako "bardzo kochany".
Międzyrzec Podlaski – miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, nad Krzną. Miasto jest także siedzibą wiejskiej gminy Międzyrzec Podlaski.

XIX wiek nie był dla Lubartowa zbyt szczęśliwy. Kilkakrotnie wybuchały pożary (1831, 1838 i 1846). Dopiero w 1866 miasto awansowało do rzędu powiatowego i zostały stworzone warunki do dalszego rozwoju. W 1912 r. działało tutaj siedem zakładów przemysłowych (cztery olejarnie, dwa młyny oraz browar). Wartość ich produkcji wynosiła ponad 65 tysięcy rubli. W 1922 r. rozpoczęła działalność huta szkła. W okresie II wojny światowej miasto było jednym z najbardziej znanych ośrodków oporu przeciw okupantom, którzy wycofali się z niego w lipcu 1944 r. Po wojnie Lubartów przekształcił się w ośrodek życia gospodarczego, społecznego, kulturalnego i oświatowego.W Lubartowie działał do lat 90 oddział Zakładów Radiowych im. M. Kasprzaka w Warszawie, później Zakłady Wytwórcze Magnetofonów "Unitra-Lubartów", znany z takich wyrobów jak RP-701, Finezja, Condor. Dziś miasto prowadzi poważne inwestycje służące poprawie standardu życia mieszkańców i stworzenia możliwości dla inwestorów.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.
Wysoczyzna Lubartowska lub Równina Lubartowska (318.98) - mezoregion fizycznogeograficzny we wschodniej Polsce, stanowiący południową część Niziny Południowopodlaskiej. Region graniczy od zachodu z Doliną Środkowej Wisły, od północy z Pradoliną Wieprza, od wschodu z Równiną Parczewską, Zaklęsłością Sosnowicką i Równiną Łęczyńsko-Włodawską a od południa z Płaskowyżem Świdnickim, Płaskowyżem Nałęczowskim i Małopolskim Przełomem Wisły, stanowiących lessową krawędź Wyżyny Lubelskiej. Region leży w całości w obrębie woj.lubelskiego i bierze swą nazwę od miasta Lubartów.

Duże znaczenie na życie miasta wywarła w przeszłości społeczność żydowska. Gmina żydowska była już zorganizowała się w XVI w. Posiadała dwa cmentarze (stary i nowy). W roku 1819 utworzono nowy kirkut, który ostatnio uporządkowano, a z pozostałych macew utworzono lapidarium. Z nagrobków można wywnioskować, iż gmina żydowska była zamożna. Żydzi stanowili do ostatnich dni października 1942 ponad 50% ludności Lubartowa. Wówczas właśnie wywieziono żydowskich mieszkańców do obozów zagłady. Z drugiego cmentarza pochodzącego z XVII w. do dziś nic nie pozostało.

Klemens Junosza właśc. Klemens Szaniawski (23 listopada 1849, Lublin - 21 marca 1898, Otwock) - powieściopisarz i nowelista polski. Z wykształcenia lekarz.
Zakon Braci Mniejszych Kapucynów, Kapucyni - katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących, wyodrębniona ze wspólnoty zakonnej stworzonej przez św. Franciszka z Asyżu w 1209 roku. Zakon ów, oddzielił się od dwóch pozostałych zakonów w 1528 roku, 11 lat po podziale franciszkanów na Braci Mniejszych i Braci Mniejszych Konwentualnych.

Zabytki Lubartowa

Lubartów, Pałac Sanguszków

Pałac Sanguszków, który obejmuje murowany pałac z XVIII w., bramę pałacową, park i staw za pałacem oraz pozostałości mostu. Posiadłość została założona ok. połowy wieku XVI w. przez Piotra Firleja, i miała ona wtedy profil obronny. Obecny pałac w stylu barokowym zbudowano w drugiej połowie XVII w. W 1693 roku Tylman z Gameren sporządził projekt przebudowy zamku dla marszałka wielkiego koronnego Józefa Karola Lubomirskiego, ale nie wiadomo, czy został on w pełni zrealizowany. W roku 1705 podczas wojny północnej pałac został częściowo zniszczony. Odbudowany z funduszy księcia Pawła Karola Sanguszki, według projektu Pawła Antoniego Fontany zyskał m.in. portyk i trzecią kondygnację. Poza tym wyposażono wnętrza, dobudowano ogrodzenie oraz uporządkowano wystrój parku za pałacem. Potem rezydencja wielokrotnie zmieniała właścicieli. Był on pod administracją Banku Polskiego w XIX wieku, jak również pełnił funkcję szpitala wojskowego. W 1925 pałac kupiło Zgromadzenie Zakonne Braci Kresowych. Rok 1933 nie zapisał się dobrze w historii tego zabytku - pożar, który wybuchł w rezydencji zniszczył dach i wnętrza pałacowe. Zarząd Miejski wykupił ruinę wraz z ogrodem w latach 1935-1938. Odbudowa i remont generalny miał miejsce już po II wojnie światowej, w latach 1950-1970. Obecnie pełni funkcję siedziby Starostwa Powiatowego w Lubartowie.

Bazylika pw. św. Anny

Bazylika pw. św. Anny – budowany w latach 1733-1738, projektu Pawła Antoniego Fontany. Barokowy, murowany, dwuwieżowy, ufundowany przez Pawła Sanguszkę. Budowniczym Fary Lubartowskiej był Tomasz Rezler. Konsekracji świątyni dokonał biskup żmudzki Michał Karp w 1738 roku. Kościół był wielokrotnie odnawiany, w szczególności zaś, po pożarze z 1792 roku, kiedy to częściowo spłonęła. Fronton kościoła ozdabiają dwie wieże, które zwieńczone są pięknymi hełmami oraz elewacja bogata w pilastry i gzymsy. Portal wejściowy, który jest wsparty na dwóch kolumnach jest wykonany z czarnego marmuru. Liczne zaokrąglenia, filary i witraże wzbogacają wnętrze grą światła. Ośmioboczna nawa środkowa, nakryta załamanym dachem zwraca szczególną uwagę w późnobarokowej bryle świątyni. Na ową nawę otwierają się arkady naw bocznych, których przęsła są połączone oryginalnymi górnymi prześwitami. W prawej nawie znajduje się epitafium z sercami fundatora (Pawła K. Sanguszki) i jego żony - Barbary z Duninów Sanguszkowej.
Klasztor oo. Kapucynów z lat 1737-1741. Obejmuje: kościół pw. św. Wawrzyńca, klasztor oraz ogród. Kościół został ufundowany przez Pawła Karola Sanguszkę i Mikołaja Krzyneckiego z Urzędowa. Zaprojektowany przez Pawła Antoniego Fontanę, konsekrowany w 1741 roku otrzymał wezwanie św.Wawrzyńca.

Pałac

Jest to budowla jednonawowa, barokowa, oszczędna w bryle i dekoracjach. (zgodnie z regułami zakonu kapucynów). Charakterystyczna jest elewacja kościoła, która nawiązuje do głównego kościoła tego zakonu, znajdującego się w Rzymie. Ozdobą wnętrza kościoła są osiemnastowieczne płótna ołtarzowe, autorstwa Szymona Czechowicza. Wśród nich szczególną na szczególną uwagę zasługuje obraz pt. "Męczeństwo św. Wawrzyńca", który możemy podziwiać w ołtarzu głównym. Do kościoła pw. św. Wawrzyńca przylega wybudowany w tym samym czasie klasztor, który przeszedł wiele modernizacji i jest otoczony murem obronnym. W 1831 roku, a więc podczas powstania listopadowego mur ten stanowił punkt oporu podczas walk gen. Wojciecha Chrzanowskiego z liczniejszymi siłami rosyjskimi gen.

Ogrody Pałacowe

Kreutza. W 1864 roku, w ramach odwetu za poparcie przez zakonników powstania styczniowego, władze carskie podjęły uchwałę w sprawie kasaty klasztoru oo. Kapucynów, jednak w 1866 roku przebywało tutaj 12 braci zakonnych. W 1867 roku kościół przejęła diecezja lubelska, chociaż przez pewien okres obsługiwał go kapelan zakonny. Dopiero w 1938 roku powrócili tutaj Kapucyni. Budynek mieszkalny został oddany tylko częściowo Kapucynom - resztę pomieszczeń zajęły urzędy państwowe. W 1978 roku oddano cały klasztor.
Kaplica Cmentarna z pocz. XIX w.
nowy cmentarz żydowski
W odległości 9 km od Lubartowa znajduje się kompleks pałacowy Zamoyskich w Kozłówce.

Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)