Lubuszanie - Polski Serwis Naukowy

Plemiona w IX-X w. w granicach współczesnej Polski

Lubuszanie (Lubuszycy) – nazwa domniemanego plemienia zachodniosłowiańskiego, należącego do grupy wieleckiej lub przejściowego pomiędzy grupą lechicką a wielecką, zamieszkującego w X wieku obszar po obydwu brzegach dolnej Warty i środkowej Odry, z głównym grodem w Lubuszu. Do ich obszaru terytorialnego zalicza się również - później pomorskie - ziemie kostrzyńską, kiniecką i niekiedy cedyńską. Przyjmuje się, że Lubuszanie zostali podbici przez Mieszka I około 960-965 roku.

Ziemia kiniecka – terytorium historyczne określane w średniowieczu mianem terra Chinz. Lokalizacja ziemi kinieckiej, a zwłaszcza jej ośrodka terytorialnego, jest sporna. Przeważa pogląd, że obejmowała obszar po obu stronach Odry pomiędzy Pomorzem Zachodnim na północy (przy czym nie sposób dokładnie dociec granic północnych i zachodnich) a ziemią lubuską i ziemią kostrzyńską na południu, zaś ośrodkiem był dzisiejszy Kienitz (Kiniec).

Widukind z Korbei (łac. Widukindus Corbeius, niem. Widukind von Corvey) ur. ok. 925 – zm. po roku 973 (dokładna data nieznana) – kronikarz saski, mnich z klasztoru benedyktyńskiego w Nowej Korbei (obecnie Corvey koło Höxter nad Wezerą), który przyjął imię na cześć bohaterskiego przywódcy Sasów.

Wśród historyków prowadzony jest spór co do zajmowania przez Lubuszan obu brzegów Odry, jak i samego faktu ich istnienia. Zwolennicy tezy prezentują m.in. argumenty:

Identyfikują z nimi plemię Leubuzzi, wymienione w 2 połowie XI w. przez Adama Bremeńskiego wśród ludów wieleckich między Łabą i Odrą, po Hobolanach (Heveldi) i Doszanach (Doxani), a przed Wolinianami (Wilini) i Stodoranami (Stoderani).

Wymienianie Ziemi Lubuskiej w połowie XIII w. jako jednolitego terytorium po obu stronach Odry, mającego odpowiadać siedzibom Lubuszan w X wieku.

Za Lubuszan uważa się słowiański lud Licikaviki, podany przez Widukinda z Korbei w Dziejach saskich jako podlegający władzy księcia Mieszka I w okresie walk toczonych z saskim grafem Wichmanem w roku 963; zniekształconą nazwę należałoby czytać być może jako Liubusiki.

Zasiedlanie przez Lubuszan obu stron Odry mają potwierdzać badania wykopaliskowe. Gród w Lubuszu istniał już w VIII-IX w. struktury grodowe odkryto m.in. w Lossow, Reitwein, Neutrebbin, Buckow, Lemierzycach, Ownicach, Sulęcinie, Owczarach, Ośnie Lubuskim.

Istnienie siedzib na obu brzegach Odry posiadać ma analogię w potwierdzonym archeologicznie takim zamieszkiwaniu przez plemiona śląskie.

Krytycy tezy o istnieniu Lubuszan przedstawiają m.in. argumenty:

Bolesław III Krzywousty (ur. 20 sierpnia 1086, zm. 28 października 1138) – książę małopolski, śląski i sandomierski w latach 1102–1107, książę Polski w latach 1107–1138. Pochodził z dynastii Piastów, był synem Władysława I Hermana i Judyty czeskiej, córki króla Czech Wratysława II, oraz ojcem książąt: Władysława II Wygnańca, Bolesława IV Kędzierzawego, Mieszka III Starego, Henryka Sandomierskiego i Kazimierza II Sprawiedliwego.

Wieleci, Wilcy, Lucice, Lutycy to grupa plemienna Słowian połabskich, zamieszkujących od VI wieku tereny między dolną Odrą a Łabą, wywodząca się z Pomorza Przedodrzańskiego. W źródłach pisanych za czasów Karola Wielkiego nazywani również: Wiltzi, Vultzi, Welatabowie. Wieleci obok Obodrzyców i Serbów należeli do Słowian zachodnich. Geograf Bawarski podaje, że na ziemiach Wieletów znajdowało się 95 grodów.

Poza wzmianką u Adama Bremeńskiego i powtarzającym jego przekaz prawie dosłownie Helmoldem (Sunt et alii Slavorum populi, qui inter Odoram et Albiam degunt longoque sinu ad austrum portenduntur, sicut Heruli vel Heveldi, qui sunt iuxta Habolam fluvium et Doxam, Leubuzi et Wilini, Stoderani cum multis aliis - Istnieją jeszcze inne ludy słowiańskie, które żyją między Odrą a Łabą i długim klinem rozpościerają się na południe, jak to Herulowie albo Heweldowie, którzy mieszkają koło rzeki Haweli i Doszy, Lubuszanie, Wilinowie, Stodoranie oraz wiele innych), nie ma innych zapisów o plemieniu Leubuzzi. Skrajną jest teza Jana Natanson-Leskiego, iż jeżeli "nawet istnieli Leubuzzi, to już Lubuszanie nie są niczym innym, jak wytworem historiografii".

Przenoszenie sytuacji i podziałów terytorialnych z okresu Polski dzielnicowej wstecz jest w większości przypadków nieuprawnione. Ziemia Lubuska formowała się od powołania biskupstwa lubuskiego przez Bolesława Krzywoustego w latach 1123-1124 i znana jest bliżej dopiero od połowy XIII w., ostatecznie w XIV w. przyjmując kształt odpowiadający zachodniej części Nowej Marchii.

Zrównanie ludu Licikaviki z Lubuszanami jest jedną z wielu hipotez, wśród których uznanie zdobyła również odnosząca tę nazwę do ogółu poddanych Mieszka I.

Badania archeologicznie nie rozstrzygają istnienia nad środkową Odrą zwartego związku plemiennego. Na zachodnim brzegu, przynajmniej w pobliżu Odry, jej ostrowia były zbyt małe aby wystarczyć na siedzibę plemienia. Powstanie sieci grodów na obszarze późniejszej Ziemi Lubuskiej oraz kinieckiej i cedyńskiej datuje się na 2 połowę X w., zaś część z nich pochodzi dopiero z XII i XIII w.

Przypisy

Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 13. ISBN 978-83-907249-5-9.
Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 13-14. ISBN 978-83-907249-5-9.
Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. [dostęp 2010-05-07].
Gerard Labuda: Mieszko I. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo, 2009, s. 126. ISBN 978-83-04-04619-1.
Gerard Labuda: Pierwsze państwo polskie. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 13. ISBN 83-03-02969-X.
Kostrzyn nad Odrą. Dzieje dawne i nowe. Jerzy Marczewski (red.). Poznań: Instytut Zachodni, 1991, s. 71-72. ISBN 8385003584.
INCIPIUNT CRONICA SLAVORUM EDITA A VENERABILI HELMOLDO PRESBITERO. [dostęp 2010-05-07].
Helmonda Kronika Słowian. [dostęp 2010-05-07].
Jan Natanson-Leski: Zarys granic i podziałów Polski najstarszej. Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 1953, s. 114.
Leszek Moczulski: Narodziny Międzymorza: ukształtowanie ojczyzn, powstanie państw oraz układy geopolityczne wschodniej części Europy w późnej starożytności i we wczesnym średniowieczu. Warszawa: Bellona, 2007, s. 529. ISBN 9788311108264.
Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 18. ISBN 978-83-907249-5-9.
Leszek Moczulski: Narodziny Międzymorza: ukształtowanie ojczyzn, powstanie państw oraz układy geopolityczne wschodniej części Europy w późnej starożytności i we wczesnym średniowieczu. Warszawa: Bellona, 2007, s. 578. ISBN 9788311108264.

Zobacz też

Plemiona polskie

Słowianie zachodni