Ludwik Hohenegger - Polski Serwis Naukowy

Ludwik Hohenegger, właśc. Ludwig Hohenegger (ur. 21 lutego 1807 r. w Memmingen, zm. 25 sierpnia 1864 r. w Cieszynie) – inżynier i geolog pochodzący z Bawarii. Po ukończeniu studiów prawniczych i ekonomicznych w Monachium studiował jeszcze w latach 1829–1831 w Akademii Górniczo-Hutniczej we Freibergu.

Westfalia (niem. Westfalen) – kraina historyczna w Niemczech, między miastami Dortmund, Münster, Bielefeld, i Osnabrück. Obecnie część kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia. Południowa część historycznej Westfalii leży w obrębie Dolnej Saksonii.

Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

Po studiach podjął pracę w zakładzie hutniczym księcia Salma w Blansku na Morawach, gdzie szybko uzyskał stanowisko kierownika wysokich pieców. Niezadowolony z oporu właścicieli hut przed wprowadzaniem innowacji technicznych (które, zanim przyniosły zyski, wymagały sporych nakładów finansowych) przeniósł się do Westfalii, a następnie do Wolfsbergu w Karyntii, gdzie w 1837 r. został kierownikiem tamtejszych hut.

Baszka (cz. Baška, niem. Baschka) – wieś gminna w kraju morawsko-śląskim, w powiecie Frýdek-Místek w Republice Czeskiej. Powierzchnia wynosi 12,83 km, liczba mieszkańców 3398 (2006). Gmina położona jest około 5 km na południowy wschód od Frydka-Mistka, nad rzeką Ostrawicą i rozłożona jest na obu jej brzegach. Składa się z trzech gmin katastralnych, dawniej niezależnych miejscowości. Na prawym brzegu rzeki, czyli na Śląsku Cieszyńskim, znajdowała się dawniej sama Baszka, zaś na lewym brzegu (Morawy) Hodoňovice i Kunčičky u Bašky. Wsie te połączone zostały w jedną całość w 1960 roku. W 2001 każda z tych części miała kolejno: 1556, 598 i 1003 mieszkańców.

Żeliwo – stop odlewniczy żelaza z węglem, krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami, zawierający od 2 do 3,6% węgla w postaci cementytu lub grafitu. Występowanie konkretnej fazy węgla zależy od szybkości chłodzenia. Chłodzenie powolne sprzyja wydzielaniu się grafitu. Także i dodatki stopowe odgrywają tu pewną rolę. Krzem powoduje skłonność do wydzielania się grafitu, a mangan przeciwnie, stabilizuje cementyt. Żeliwo otrzymuje się przez przetapianie surówki z dodatkami złomu stalowego lub żeliwnego w piecach zwanych żeliwiakami. Tak powstały materiał stosuje się do wykonywania odlewów. Żeliwo charakteryzuje się niewielkim - 1,0 do 2,0% skurczem odlewniczym, łatwością wypełniania form, a po zastygnięciu obrabialnością. Wyroby odlewnicze po zastygnięciu, by usunąć ewentualne ostre krawędzie i pozostałości formy odlewniczej, poddaje się szlifowaniu. Odlew poddaje się także procesowi sezonowania, którego celem jest zmniejszenie wewnętrznych naprężeń, które mogą doprowadzić do odkształceń lub uszkodzeń wyrobu. Żeliwo dzięki wysokiej zawartości węgla posiada wysoką odporność na korozję.

W 1839 r. objął stanowisko dyrektora zakładów górniczo-hutniczych Komory Cieszyńskiej, które piastował aż do śmierci. Zainicjował szeroko zakrojone prace geologiczne na Śląsku Cieszyńskim w poszukiwaniu rud żelaza i węgla. Był twórcą nowoczesnego górnictwa węglowego w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim oraz inicjatorem rozwoju hut m.in. w Baszce, Ustroniu, Trzyńcu i Węgierskiej Górce. Rozpoczął od modernizacji istniejących zakładów hutniczych, walnie przyczyniając się do budowy bardziej wydajnych wysokich pieców nowszej generacji (służących do wytopu surówki żelaza) a także wprowadzeniu pieców pudlarskich do wytopu stali (Liskowiec, Ustroń), a później nawet tzw. gruszek Bessemera, pozwalających uzyskać stal z surówki w ciągu kilkudziesięciu minut. Dzięki odkryciu nowych złóż węgla i rudy żelaznej w znacznym stopniu uniezależnił zakłady Komory Cieszyńskiej od dostaw surowców od innych właścicieli. W tym celu pozyskał dla Komory obszar węglowy w Pietwałdzie i kopalnię „Gabrielę” w Karwinie (1862). Zabiegał o budowę linii kolejowej łączącej kopalnie z hutami, uruchomionej w końcu w 1872 r. jako kolej bogumińsko-koszycka.

Górnictwo (kopalnictwo) – dziedzina przemysłu obejmująca ogół działalności zmierzającej do wydobycia kopaliny i jej przygotowania w procesie wzbogacania (obniżania zawartości zanieczyszczeń) do zastosowania w różnych dziedzinach przemysłu (wydobywanie surowców mineralnych lub organicznych, np. torfu, w kopalniach) bądź bezpośredniego wykorzystania w życiu codziennym. W Polsce górnictwo jest najlepiej rozwinięte na Śląsku.

Cieszynit – tą ogólną nazwą obejmuje się dość różnorodne pod względem petrograficznym skały magmowe głębinowe, o odczynie zasadowym, występujące jedynie na terenie Śląska Cieszyńskiego.

Odczuwając brak fachowych sił roboczych w 1846 r. założył pierwszą wieczorową szkołę zawodową kształcącą średnią kadrę techniczną, w której uczono mineralogii, geologii oraz zasad górnictwa i hutnictwa. Obok szkoły funkcjonowała biblioteka z bogatym zbiorem kopalin.

Uważany jest za pioniera stratygrafii fliszu karpackiego: dzięki jego badaniom uzyskano pierwsze ścisłe informacje na temat budowy geologicznej Beskidu Śląskiego i Śląsko-Morawskiego. Był autorem pierwszej szczegółowej mapy geologicznej Księstwa Cieszyńskiego: wydanej w 1861 r. w Gocie Geologische Karte der Nordkarpathen in Schlesien. Wśród poszczególnych ogniw fliszu karpackiego wyróżnił m.in. frydeckie margle bakulitowe, łupki cieszyńskie, łupki wierzowskie, piaskowce godulskie, piaskowce grodziskie oraz piaskowce istebniańskie. Jako pierwszy wyróżnił też i opisał występujący na tym terenie minerał cieszynit.

Stal – stop żelaza z węglem plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,06%, co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali stopowych zawartość węgla może być dużo wyższa). Węgiel w stali najczęściej występuje w postaci perlitu płytkowego. Niekiedy jednak, szczególnie przy większych zawartościach węgla cementyt, występuje w postaci kulkowej w otoczeniu ziaren ferrytu.

Konwertor - zbiornik z blachy stalowej, wyłożony materiałem ogniotrwałym, służący do utlenienia w wysokich temperaturach domieszek w ciekłym wsadzie, przez wdmuchiwanie go powietrzem lub powierzchniowe wdmuchiwanie tlenu. Konwertory dzielą się na hutnicze i odlewnicze. Konwertor hutniczy stosowany jest do otrzymywania stali z ciekłej surówki (świeżenie) oraz do otrzymania miedzi i kamienia niklowego. W konwertorach stalowniczych płynną surówkę wlewa się przez gardziel pochylonego konwertora. Powietrze doprowadzane przez dyszę w wymiennej dennicy utlenia w ciekłej surówce domieszki (krzem, mangan, węgiel, fosfor). Proces konwertorowy odbywa się bez dostarczania ciepła z zewnątrz, a wzrost temperatury wywołany jest ciepłem wydzielanym z reakcji utleniania domieszek (częściowo również metalu). Dzięki dużej szybkości reakcji procesu konwertorowego, wydajność konwertora jest bardzo duża. Czas trwania wytopu wynosi ok. 10-20 minut, a pojemność konwertora 25-100 ton. Do przerobu surówek niskofosforowych stosowano konwertory Bessemera (besemerowanie) o wyłożeniu kwaśnym (krzemionkowym), zaś do surówek wysokofosforowych używano konwertor Thomasa (proces Thomasa) o wyłożeniu zasadowym (dolomitowym). W latach 70. XX wieku zostały one wyparte przez znacznie wydajniejsze konwertory tlenowe o wyłożeniu zasadowym (konwertorowy proces tlenowy). Konwertor odlewniczy (konwertor Tropenasa) stosowany jest w odlewniach do wytapiania surówki staliwa. Jest to konwertor o wyłożeniu kwaśnym z bocznym dmuchem powietrza (lub powietrza wzbogaconego tlenem) wdmuchiwanym pod niewielkim kątem na powierzchnię kąpieli metalowej. Konwertory do wytwarzania stali wprowadzili w 1856 roku Henry Bessemer i w 1877 roku Sidney Gilchrist Thomas - dawniej zwane gruszkami Bessemera lub Thomasa.

Hohenegger spoczął w Cieszynie, na nieistniejącym już dziś cmentarzu przy kościele św. Trójcy. Na jego mogile ustawiono żeliwny nagrobek wykonany przez Josefa Gawrona z huty w Trzyńcu.

W paleontologii jego nazwisko upamiętnia szereg skamieniałości: Cnemidiastrum Hoheneggeri Zittel, Cerithium Hoheneggeri Zittel, Frenelopsis hoheneggeri Schenk, Hamites hoheneggeri Uhlig, Hoplites hoheneggeri Uhlig, Nerinea hoheneggeri Peters, Rhizocedroxylon Hoheneggeri Felix, Rissoina hoheneggeri Ascher i Rhynchnella hoheneggeri Suess.

Linia kolejowa – element sieci kolejowej składający się z jednego, dwóch lub kilku torów kolejowych łączących punkty początkowy i końcowy (będące stacjami końcowymi lub węzłowymi), ustalony w Polsce przez Zarząd PKP. Do linii kolejowej zalicza się również grunty zajęte pod torowisko oraz do nich przyległe wraz z budynkami, budowlami i urządzeniami stworzonymi do prowadzenia ruchu.

Geologia (z grec. gê - Ziemia, logos - słowo, nauka) – jedna z nauk o Ziemi, zajmuje się budową, własnościami i historią Ziemi oraz procesami zachodzącymi w jej wnętrzu i na jej powierzchni, dzięki którym ulega ona przeobrażeniom. W szerszym znaczeniu geologia dotyczy również innych planet skalistych.

Bibliografia

Golec J., Bojda S., Hohenegger Ludwik, [w:] Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej, t. 3, Cieszyn 1998, s. 98-100.

Syniawa M., Ludwik Hohenegger, pionier stratygrafii karpackiego fliszu, [w:] "Przyroda Górnego Śląska", nr 37, jesień 2004, s. 15.