Ludy tureckie - Polski Serwis Naukowy

Rozmieszczenie użycia języków z tureckiej grupy językowej na świecie

Ludy tureckie zwane również turkijskimi − zamieszkują północną i centralną Azję i Wschodnią Europę, mówią językami należącymi do tureckiej grupy językowej. Są zróżnicowane kulturowo i religijnie. Języki tureckie są grupą należącą do ałtajskiej rodziny językowej i są jedną z grup o największym zasięgu geograficznym, będąc w użyciu na olbrzymim terytorium rozciągającym się od wschodniej Europy po Syberię. Ludy tureckie (dziś obejmujące ok. 150 milionów ludzi) to najprawdopodobniej potomkowie jednej z trzech najważniejszych (obok Mongołów i Hunów) grup etnicznych pochodzących z Wielkiego Stepu.

Czuwaszja (czuwas. Чăваш Ен, ros. Чувашия), Republika Czuwaska (czuwas. Чăваш Республики, ros. Чувашская Республика) – republika w europejskiej części Federacji Rosyjskiej.
Chanat Krymski (Qırım Hanlığı) – historyczne państwo feudalne na Półwyspie Krymskim, istniejące od XV do XVIII wieku, pod panowaniem tatarskich chanów.

Rozmieszczenie geograficzne

Ludy tureckie to łącznie ok. 30 narodowości. Największym narodem są współcześni Turcy, mieszkający w przeważającej mierze w Turcji właściwej i niegdyś panujący nad dużymi obszarami Wschodniej Europy, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Obecnie w Europie Zachodniej, Australii i Ameryce żyją liczni emigranci z Turcji. Druga duża grupa ludów tureckich skoncentrowana jest w Azji Środkowej, Rosji, Południowym Kaukazie oraz Północnym i Centralnym Iranie.

Afszarowie – lud turecki, zamieszkujący Iran (sześć enklaw: na północ od jeziora Urmia, na południe od miasta Zandżan, na zachód od miasta Hamadan, a także w północnej i południowej części kraju) oraz Afganistan, prawdopodobnie także Turcję. Wyznają islam w odmianie szyickiej. Afszarowie w Iranie prowadzą półosiadły tryb życia, częściowo zajmują się prymitywnym rolnictwem. Natomiast Afszarowie afgańscy mieszkają w miastach (zwł. w Kabulu i Kandaharze) oraz osadach podmiejskich. Afszarowie z Afganistanu są dwujęzyczni, w kontaktach z innymi używają języka farsi, natomiast w domu mówią we własnym języku narodowym. Istnieje również podgrupa afgańskich Afszarów (tzw. Kyzylbaszi), która nie zna już języka afszarskiego. Kultura tego narodu nie była bliżej badana.
Irak, Republika Iraku (arab. العراق, Al-Irak; جمهورية العراق, Dżumhurijjat al-Irak) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską.

Obecnie jest sześć niezależnych krajów tureckich: Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Turkmenistan, Turcja i Uzbekistan, istnieje również Turecka Republika Cypru Północnego, uznawana jednak tylko przez Turcję. W ramach Federacji Rosyjskiej istnieje kilka autonomicznych republik ludów tureckich: Ałtaj, Baszkiria, Czuwaszja, Chakasja, Tatarstan, Tuwa, Jakucja; a w Kabardo-Bałkarii i Karaczajo-Czerkiesji ludy tureckie również stanowią jeden z dwóch głównych narodów. Każda autonomiczna republika Federacji Rosyjskiej ma swoją własną flagę, parlament, prawa i oficjalny język państwowy.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Xiongnu (chiń.: 匈奴) – azjatycki lud koczowniczy i założona przez niego konfederacja koczowniczych plemion, u szczytu potęgi w II i I w. p.n.e. sprawująca zwierzchnictwo nad terenami dzisiejszej Mongolii, południowo-zachodniej Syberii, Azji Środkowej, Mandżurii oraz Mongolii Wewnętrznej, Sinciangu i Gansu.

Są również trzy inne autonomiczne regiony tureckie: Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur w zachodnich Chinach, Gagauzja w południowej Mołdawii i Karakałpacja w Uzbekistanie. W dodatku kilka ludów tureckich zamieszkuje regiony w Iranie i części Iraku, Gruzji, Bułgarii, Grecji, Macedonii, Tadżykistanie, Afganistanie i zachodniej Mongolii. Azerowie Irańscy (przeważnie żyjący w Południowym Azerbejdżanie i w większych miastach Iranu) są największym narodem tureckim bez własnego państwa.

Krymczacy, Jahudiler - autochtoniczny lud turecki zamieszkujący Półwysep Krymski. Wyznawcy judaizmu rabinicznego, używający języka krymczackiego (judeo-tatarskiego).
Tatarstan, Republika Tatarstanu (ros. Респу́блика Татарста́н lub Тата́рия; tatar. Татарстан Республикасы / Tatarstan Respublikası) jest podmiotem (republiką) Federacji Rosyjskiej. Wchodzi w skład Nadwołżańskiego Okręgu Federalnego.

Turcy liczą ponad 50 milionów, wliczając w to osoby mieszkające poza własnym krajem i mniejszości w Europie. Drugim co do wielkości narodem są Azerowie – ich liczba to ponad trzydzieści milionów, najwięcej w północno-zachodnim Iranie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)