Ten artykuł dotyczy małżeństwa jako instytucji społecznej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia.

Małżeństwo – społecznie usankcjonowana (a więc zawierana w obliczu społeczności lub jej reprezentanta) umowa wiążąca, mniej lub bardziej trwale, dwie lub więcej osób (po zawarciu związku zwanych małżonkami). Umowa taka przede wszystkim sankcjonuje relacje seksualne małżonków i legitymizuje ich ewentualne dzieci a także określa inne zasady współżycia w powstającym związku. Umowa taka nigdy nie jest sprawą wyłącznie samych małżonków (nawet jeśli zostanie zawarta sekretnie) gdyż zawsze skutkuje powstaniem związków powinowactwa czyli łączy ze sobą także grupy pochodzeniowe (rodziny) małżonków. Kluczową cechą małżeństwa jest jego kontraktowość, umowność co powoduje też, w przeciwieństwie do relacji pokrewieństwa, że zawsze istnieje potencjalna możliwość rozwiązania takiej umowy. W przeważającej większości modeli małżeńskich mamy do czynienia z istnieniem stałej relacji seksualno-intymnej między małżonkami oraz współpracą o charakterze ekonomicznym (zob. też płatności małżeńskie). Małżeństwo często uważane jest za oczywisty i konieczny element ludzkiego życiorysu, rozpoczynający nowy etap w cyklu życiowym i wówczas jego zawarcie zasadniczo może być tylko społecznym obrzędem przejścia do innej kategorii wieku. W naukach społecznych małżeństwo jest traktowane jak instytucja społeczna. Nie tylko w kulturze europejskiej małżeństwo było i jest też instytucją prawną (ważnym elementem prawnych umów małżeńskich są regulacje i związki prawno-ekonomiczne, zwłaszcza w prawie spadkowym i kwestiach dziedziczenia dóbr materialnych), w wielu religiach stanowi ponadto instytucję sakramentalną.

Małżeństwo nie jest pojęciem jednoznacznym, ponadczasowym i niezmiennym – występujące zróżnicowanie form życia małżeńskiego utrudnia sformułowanie uniwersalnej definicji małżeństwa. Fakt ten jednak bywa kontestowany przez wyznawców różnych religii, którzy żywią przekonanie, że małżeństwo jest instytucją, która przetrwała tysiąclecia w niezmienionej postaci.

Małżeństwo a rodzina

We wszystkich kulturach małżeństwo stanowi wstęp do zbudowania rodziny - małżeństwo nie jest jednak rodziną jeśli nie pojawiają się w nim dzieci (a co za tym idzie małżonkowie nie stają się ich rodzicami lub opiekunami). Ludzie często podejmują decyzje o zawarciu związku małżeńskiego wcale nie wykazując chęci posiadania dzieci. Z drugiej strony małżeństwo nie jest warunkiem koniecznym powstania rodziny, gdyż istnieją również inne struktury społeczne, w których sprawuje się opiekę nad dziećmi (na przykład: konkubinat, pewne warianty rodzin matryfokalnych - które występują w społecznościach patrylinearnych gdzie przy nieobecności ojca matka stanowi głowę w sensie identyfikacyjnym, emocjonalnym, politycznym i ekonomicznym; samotna matka z dzieckiem - co stanowi przypadek rodziny niepełnej a także rodzicielstwo związków jednopłciowych).

Małżeństwo a powinowactwo

Małżeństwo może tez być przede wszystkim aktem powołującym lub odnawiającym związek powinowactwa, czyli formę sojuszu międzygrupowego (zob. też teoria wymiany małżeńskiej poniżej), o czym świadczy sytuacja trwającego powinowactwa mimo przerwania pożycia małżeńskiego. W pewnych przypadkach powinowactwo jest jakością trwałą, wiążącą odrębne grupy krewniacze skomplikowanym systemem więzi odnawianych kolejnymi małżeństwami swych członków i samo może być przyrównane do małżeństwa, gdyż generuje prawa i obowiązki gdzie indziej charakteryzujące właściwe małżeństwo. Ono też wydaje się ważniejsze od związku konkretnej pary małżeńskiej.

W niektórych kulturach i okolicznościach z powinowactwa wynika na przykład uprawnienie albo nawet obowiązek pojęcia żony, a z wielu stosunków pokrewieństwa wypływa surowy zakaz luźnego obcowania płciowego, jak i małżeństwa.

Historycznie rzecz ujmując instytucja małżeństwa miała wyjątkowe znaczenie społeczne właśnie przede wszystkim dzięki tworzonemu przez nią związkowi powinowactwa, który odgrywał istotną rolę w polityce i socjotechnice społeczeństw plemiennych. Znaczenie to było wprost proporcjonalne do roli grup krewniaczych w strukturze społecznej i wraz z ich zanikiem lub osłabieniem małżeństwo stawało się w coraz większym stopniu sprawą prywatną. W procesie odspołeczniania małżeństwa zmieniały się też zasady doboru partnerów od całkowicie organizowanego przez rodzinę lub szerszą grupę krewniaczą do uznającego wybór na podstawie woli samych partnerów. W miarę przechodzenia od doboru kojarzonego do swobodnego, przekształceniom ulegały zewnętrzne oznaki zaangażowana grupy krewniaczej w przygotowanie małżeństwa a zwłaszcza rola egzogamii, rezydencji małżeńskiej, płatności małżeńskich i inne. Zanikały też pewne anomalne formy zawierania małżeństw polegające na obchodzeniu obowiązujących reguł wobec niemożności sprostania im, jak np. małżeństwo przez porwanie (zob. też branka, rapt) lub małżeństwo przez ucieczkę.

Małżeństwo a seksualność

 Osobny artykuł: Seks pozamałżeński.

Istotną cechą (definicyjną) małżeństwa są stosunki seksualne. Nie znaczy to jednak, że małżeństwo jest jedyną instytucją społeczną regulującą życie płciowe.

Stosunek do przedmałżeńskiego życia płciowego dziewcząt i chłopców jest na ogół różny, co nie oznacza, że wszędzie większy rygoryzm obowiązuje dziewczęta, jak to ma miejsce w społeczeństwie europejskim. W większości społeczeństw, zwłaszcza tych ekonomicznie i strukturalnie prostych, występują – najczęściej akceptowane – przedmałżeńskie i pozamałżeńskie stosunki seksualne. W społeczeństwach tych do życia płciowego przywiązuje się na ogół stosunkowo mniejszą wagę niż w kulturze europejskiej; mniej jest związanych z nim zakazów i nakazów.

Małżeństwo może zakładać, że narzeczona ma być dziewicą lub nie; w drugim przypadku, czyli wtedy, gdy nie musi być dziewicą, najczęściej nie może mieć dziecka lub może a nawet dobrze by miała. Dziś najniżej na świecie dziewictwo cenią Szwedzi. W niektórych społecznościach warunkiem zawarcia małżeństwa jest brak dziewictwa (np. u Masajów z Afryki pierwszą noc po zaślubinach spędzał z panną młodą swat, co jest wariantem znanego prawa pierwszej nocy). Niekiedy zdarza się, że na małżonki mogą być preferowane kobiety, które już urodziły dziecko - mężczyzna ma wtedy pewność, że jest to kobieta płodna i radząca sobie z macierzyństwem (zwyczaje takie panują np. fińskim plemieniu Wotiaków).

W społeczeństwach patriarchalnych zwykle szczególny nacisk kładzie się na seksualną czystość dziewczyny przed ślubem i jej wierność małżeńską. W społeczeństwach matrylinearnych natomiast nie przywiązuje się tak wielkiego znaczenia do przedmałżeńskiej czystości seksualnej dziewcząt, ale chłopców również nie ogranicza się w tym zakresie. Innymi słowy rygoryzm wobec żon jest więc na ogół większy w społeczeństwach patrylinearnych niż w matrylinearnych, w których kobieta w zasadzie nie jest potępiana za zdradę małżeńską.

Kobiety wykazują całkiem naturalną skłonność do rozwiązłości o tyle o ile nie zostaną przed tym powstrzymane przez mężczyzn (ojców, ewentualnie braci a następnie mężów - zob. też bal dziewic), co w skrajnych przypadkach skutkuje zabójstwami honorowymi. Za powyższymi skłonnościami przemiawia nie tylko budowa i funkcjonowanie męskich genitaliów (zob. kontekst biologiczny) ale i różne przejawy kultury (przykładowo w w okresie średniowiecza mężczyźni otaczali kultem Maryję Dziewicę podsuwając ją za wzór kobietom jednak kobiety w tym czasie czciły i otaczały kultem przede wszystkim Marię Magdalenę, która uchodziła niemal za symbol nierządu i cudzołóstwa- zob. też. Chrystus i cudzołożnica). Istotnie mężczyźni chętnie stanowią prawa, które ograniczają swobodę seksualną mężczyzn (w domyśle innych mężczyzn) i swobodę kobiet, które użyczają swoich wdzięków mężczyznom (w domyśle innym mężczyznom) choć ci sami męscy prawodawcy wcale nie zamierzają tych praw przestrzegać. Efektem takiej dwulicowości jest powszechna rozbieżność oficjalnych artykulacji i przyjętych praktyk.

Mężczyźni nigdy nie mogą być pewni swojego ojcostwa – w kulturze patriarchalnej gdzie istnieje silna rywalizacja o kobiety zawsze istnieje ryzyko, że geny danego mężczyzny zostaną wykluczone z dalszej reprodukcji dlatego mężczyznom potrzebna jest agresja, potrzebne są też represje, które powstrzymywały innych mężczyzn przed seksualnym dostępem do kobiet, którymi zawładnęli lub chcieliby zawładnąć na wyłączność. Natomiast kobiety zawsze mogą być pewne swojego macierzyństwa a to kto stanie się biologicznym ojcem ich dzieci, jeśli nie ma w tym względzie presji społecznej, stanowi z punktu widzenia kobiety sprawę drugorzędną. Kobietom do osiągnięcia sukcesu reprodukcyjnego do niczego nie przydaje się więc agresja, nie przydają się też do niczego ograniczenia swobody seksualnej. Anglojęzyczny slogan make love not war (kochaj się i nie wojuj) dość dobrze oddaje takie podejście. Faktycznie w znanych kulturach matrylinearnych, a w szczególności matrocentrycznych gdzie to zasadniczo kobiety zajmują się opieką nad dziećmi, nie przywiązuje się wagi do biologicznego ojcostwa i panują bardzo swobodne obyczaje seksualne. Analogii można doszukać się również w naturze – porównując dwa najbliżej spokrewnione z ludźmi gatunki: szympansa pospolitego i bonobo. O ile wśród szympansów zwyczajnych panują stosunki patriarchalne i samce odznaczają się znaczną dozą agresji o tyle u szympansa bonobo panuje matriarchat a wszelka agresja jest bardzo szybko udaremniana czemu służą właśnie zachowania seksualne. Warto też zwrócić uwagę na kraje skandynawskie (takie jak na przykład Szwecja) gdzie udział kobiet w życiu politycznym (w wybieralnych organach politycznych takich jak parlament kobiety stanowią często do 50%), społecznym i religijnym (dopuszcza się na przykład kapłaństwo kobiet) jest najwyższy. Kraje skandynawskie od lat uchodzą za kraje o największej (przynajmniej w kręgu kultury europejskiej) swobodzie życia seksualnego. Znamienne też, że jednocześnie są to kraje, które unikały w XX wieku, przynajmniej tam gdzie to było możliwe, uczestnictwa w konfliktach zbrojnych (w szczególności Szwecji udało się zachować neutralność zarówno podczas pierwszej jak i drugiej wojny światowej).

Źródeł represji seksualności, wychodzenia poza monogamię czy społecznie usankcjonowane związki można doszukać się w kulturze patriarchalnej, która najpełniej wyraża się poprzez religie patriarchalne (takie jak judaizm, chrześcijaństwo czy islam). Błędem byłoby jednak przypisywanie tych represji samym religiom gdyż wynikają one u źródeł z zasad życia społecznego, które dopiero wtórnie są asymilowane przez religie i w drodze reifikacji uzyskują status niepodważalnych, sakralnych dogmatów a tym samym ulegają ugruntowaniu i kształtują następnie kodeksy moralne przekazywane wiernym. Wierni natomiast praktykują je często bez uświadomienia sobie ich źrodła ani pierwotnego sensu uznając je za oczywistość. Przykładowo w kulturach, w których instytucja małżeństwa pełni ważną funkcję w zawieraniu aliansów pomiędzy grupami krewniaczymi ojcowie i bracia dokładają wszelkich starań aby kobieta "przekazana" przyszłemu mężowi z innej grupy spełniała jego oczekiwania, które mają też odzwierciedlenie w szerszych oczekiwaniach społecznych. Przyszły mąż i jego rodzina oczekuje, że jego przyszła żona będzie dziewicą i pozostanie mu wierna seksualnie gdyż tylko to zapewnia jemu pewność ojcostwa i wyklucza, że nie przyjmie kobiety obarczonej "kukułczym jajem" (skutkiem czego musiałby wychowywać nie swoje dziecko). Kobieta, która nie spełnia tych wymogów staje się w takiej "wymianie małżenskiej" swego rodzaju wadliwym, oszukanym "towarem" a taki "towar" musi zostać odrzucony. Dziewczyna wydawana za mąż w takich okolicznościach, jeśli nie zachowa dziewictwa rujnuje więc mozliwość przeprowadzenia wymiany pomiedzy szerszymi grupami krewniaczymi - rodzinami, tym samym torpedując całe życie społeczne takich grup. Stąd też zwyczaj zabójstw honorowych, gdy ojcowie lub bracia z rodziny kobiety usuwają "nieprzydatny towar", który przynosi "hańbę" ich rodzinie. W ten sposób rodzina odzyskuje honor a wykonawca zabójstwa zyskuje status rodzinnego bohatera. Ponieważ wszystko odbywa się w kulturze patrialchalnej znaczenie mają więc tu tylko mężczyźni (ojcowie, bracia, przyszły mąż i mężczyźni z jego grupy krewniaczej) a nie kobiety. To oni decydują za kogo wydać kobietę za mąż i dopuszczają się ewentualnych przymuszeń by uzyskać oczekiwane skutki. Zabójstwa honorowe są skrajnym ale też i najbardziej jaskrawym przejawem represji seksualności jaka występuje w kulturach patriarchalnych. Zabójstw takich najczęściej dopuszczają się wyznawcy islamu i, znacznie jednak rzadziej, chrześcijaństwa.

Do wyłączności i pełnej wierności żony zobowiązane są więc w kulturze patriarchalnej, zwłaszcza gdy panuje silna religia patriarchalna czyli ukształtowana i zdominowana przez mężczyzn. Było tak więc w Atenach okresu klasycznego (ale poza Atenami już nie tak ściśle), w Europie od średniowiecza do połowy XX wieku. Było i nadal tak jest w krajach arabskich (zob. też historia małżeństwa). W małżeństwach i kulturach tzw. patriarchalnych, tj. w takich, w których mężczyźni mają prawa i przywileje a kobiety niewielkie, mężczyźni często używają agresji wobec żon i potajemnych kochanków. W skrajnych przypadkach mąż próbuje zabić żonę, kochanka lub oboje. Kobieta była i bywa dziś ostro karana, nawet zabijana za posiadanie kochanka, niekiedy tylko za podejrzenie, że go ma. W takich sytuacjach przeciętne kobiety nie ryzykują, by praktykować otwartość małżeństwa.

Ponadto postulat nierozerwalności raz zawartego małżenstwa i połączony z nim wymóg całkowitej wierności seksualnej próbują wprowadzić niektóre ortodoksyjne odłamy religijne: Katolicy, Kwakrowie, Amisze, Mormoni, członkowie sekty Moona i inni.

Kultura euroamerykańska była przez wieki kształtowana przez judochrześcijanski model życia seksualnego, który z czasem zasymilował zasady życia w społecznościach patriarchalnych (choć w początkowym okresie swojego istnienia chrześcijaństwo było religią bardzo mocno sfeminizowaną). W kontekście różnych kultur, szczególnie poza dużymi systemami cywilizacyjno-kulturowymi, model taki jawi się jednak bardziej jako patologia niż coś powszechnego. Znany amerykański antropolog George Murdock ustalił, że kultura euroamerykańska ma w sobie niemal totalne tabu wobec cudzołóstwa - zakaz wszelkich kontaktów seksualnych poza relacją małżeńską. Podkreśla on, że kultura zachodnia jest „mocno dziwaczna” pod tym względem. Z dostępnych danych wynika, że całkowity zakaz relacji seksualnych poza małżeństwem występuje u maksymalnie 5 procent społeczeństw na świecie. Niektóre pozamałżeńskie związki seksualne stanowią pewien rodzaj instytucji, tak jak na przykład ofiarowywanie żony gościowi, przyjacielowi lub bratu w celu jednorazowego lub dłuższego współżycia. Istnieją też mniej zinstytucjonalizowane formy swobody seksualnej.

Małżeństwo na świecie

Instytucja małżeństwa znana jest we wszystkich kulturach świata. Nieznane są społeczności ludzkie, w których nie praktykowano by stałych związków małżeńskich.

Tym niemniej w społeczeństwach na świecie panuje ogromne zróżnicowanie form małżeństwa. Relacje małżeńskie przyjmują czasami warianty bardzo odległe od tego jaki przyjął się w kulturze Zachodu. Przykładowo w kulturze matrylinearnej ludu Mosuo (podobnie jak w innych kulturach matrylinearnych) kobiety utrzymują związki z mężczyznami, których określa się jako mężów dochodzących, mężczyźni mieszkają ze swoimi siostrami w domostwach zarządzanych przez najstarszą kobietę, posiadanie jednego partnera (czy odpowiednio partnerki) jest postrzegane jako coś odbiegającego od normy, dziećmi opiekują się kobiety (i ich bracia) i nie przywiązuje się wagi do biologicznego ojcostwa. Małżeństwa w takich społecznościach określa się mianem małżeństw spacerowych (chin. 走婚, zou hun) – nie ma tu formalnego małżeństwa. Nie ma więc małżeństwa w formie i znaczeniu przyjętym na Zachodzie.

Formy małżeństwa

Można dokonać poniższych rozróżnień form małżeńskich:

Rozróżnienie ze względu na liczbę małżonków

Z uwagi na liczbę członków związku małżeńskiego rozróżnia się monogamię (monoginię – z gr. mono znaczy jedna, gyny znaczy kobieta, o monoginii mówimy, gdy jeden lub wielu mężczyzn posiada tylko jedną i tę samą partnerkę; monoandrię – o monoandrii mówimy, gdy jedna lub wiele kobiet posiada jednego i tego samego partnera), poligamię (w tym bigamię, poligynię, poliandrię – zob. też poliandria w Tybecie) i poligynandrię (małżeństwa grupowe). Są to formy podstawowe, które nie wyczerpują wszystkich możliwości.

W większości przypadków jeden mężczyzna żyje w związku małżeńskim z jedną kobietą. Tym niemniej występują różne formy małżeńskie. O ile najliczebniejsze społeczności są monogamiczne, to jednak trzy czwarte kultur plemiennych jest poligamicznych. Przeważająca większość – 980 z 1154 dawnych i współczesnych społeczeństw, na których temat antropolodzy zebrali dane – zezwala mężczyznom na wielożeństwo. Jednak aż 43 procent (z 980 badanych) kultur poligenicznych uznało wielożeństwo za okazjonalne. Z 849 małżeństw przebadanych przez antropologa Petera Murdocka, 708 (83,5%) było potencjalnie poligenicznymi. Tylko w 137 (16%) prawo nakazywało monogamię, a 4 były poliandryczne. Badanie to mogłoby sprawić wrażenie, że poligynia stanowi wśród ogółu ludzi na świecie typową formę małżeńską. Jednakże nawet w społeczeństwach sankcjonujących poligamię zwykle jedynie przywódcy i bogaci mężczyźni posiadają więcej niż jedną żonę (a praktycznie wszystkie kobiety mają tylko jednego męża), w społeczeństwach tych małżeństwa monogamiczne mają miejsce 2,5 razy częściej niż małżeństwa poligamiczne. Jednak poligynia jest dla mężczyzn o tyle naturalna, że kiedy mają okazję do posiadania więcej niż jednej żony, skwapliwie z niej korzystają. Z drugiej strony w społeczeństwach monogamicznych poligamia bywa maskowana monogamią sukcesywną (monogamią seryjną).

Poligamia nie oznacza ustawicznej zmiany partnera ale w równym stopniu więź małżeńską. Poligamia może wydawać się niekorzystna dla kobiet, szczególnie dla pierwszej żony (lub dotychczasowych żon), wówczas gdy obok nich pojawia się kolejna. Jednak żony w takim układzie nie tylko dzielą bogactwo męża, ale nawiązują między sobą przyjaźnie i współdzielą między siebie obowiązki, dlatego dla wielu kobiet taka relacja jest do przyjęcia. Zakaz poligamii w istocie bardziej broni interesu mężczyzn niż kobiet. Gdyby wiele kobiet zdecydowało się zostać żonami bogatych mężczyzn, dla wielu biednych mężczyzn zabrakłoby partnerek, co zmusiłoby ich do życia w celibacie.

Do rzadkich wyjątków należą kultury, w których kobieta ma wielu mężów naraz. Tę postać małżeństwa spotyka się np. w ślepo zakończonych dolinach himalajskich, gdzie nie ma możliwości rozprzestrzeniania się i jakikolwiek przyrost naturalny nie powinien istnieć. Zdaniem etologów stanowi to krańcową formę dopasowania ekologicznego(zob. poliandria w Tybecie).

Historycznie monogamia była praktykowana w starożytności między innymi w kulturach Babilonii, Egiptu, Rzymu, Grecji i w judaizmie. Tym niemniej mężczyźni pozostający w małżeńskich związkach monogamicznych posiadali zwykle znaczną swobodę seksualną (mogli posiadać konkubiny, nałożnice lub korzystać z usług prostytutek – zob. historia prostytucji). W Europie od czasów chrystianizacji instytucja małżeństwa była związkiem monogamicznym zawieranym przez kobietę i mężczyznę. Obecnie w większości państw prawodawstwo dopuszcza jedynie małżeństwo monogamiczne (oparte na związku różnopłciowym). Tak też uregulowane zostało małżeństwo w prawie polskim. Na związku monogamicznym oparte jest także małżeństwo sakramentalne w kościołach chrześcijańskich.

Historycznie poligamia była praktykowana między innymi w kulturze chińskiej (zob. małżeństwo w Chinach), japońskiej, w Indiach i w krajach islamskich. Obecnie wiele krajów Afryki i Azji sankcjonuje małżeństwa jako związki poligamiczne. Dotyczy to zwłaszcza krajów, gdzie dominująca lub państwowa jest religia muzułmańska (zob. małżeństwo w islamie). Instytucja poligamii występuje też w ortodoksyjnych sektach wyznania mormońskiego w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie – te związki nie są jednak sankcjonowane przez prawodawstwo żadnego z tych krajów. Rzadko natomiast spotyka się legalne pozostałe formy poligamii.

Rozróżnienie ze względu na stopień otwartości związku na inne osoby

Wielu małżonków w różnych kulturach odróżnia wierność jako bycie małżonków wyłącznie dla siebie od lojalności. Osoby lojalne nie muszą być wierne (w sensie: wyłączności seksualnej) wobec siebie, ale trwają w związku, wspierają się, jeśli mają dzieci to je wspólnie wychowują lub przynajmniej stwarzają pozór wspólnego wychowywania. Taką formę przybierały często małżeństwa arystokratów, np. we Francji do XX wieku (a właściwie do dziś). Mąż miał swój krąg znajomych, żona swój, gdy chcieli, mogli nie być sobie wierni, ale byli sobie zbyt lojalni i byli ciągle małżeństwem. Często na praktykowanie takiego małżeństwa ma wpływ posiadanie wspólnych dóbr i inne wspólne interesy. Ale niekiedy też zdarza się, że małżonkowie cenią lojalność bez konieczności wierności dlatego, że cenią cechy osobowości partnera, cenią wspólne zainteresowania lub bardzo się lubią.

Rozróżnienie ze względu na czas trwania

Rozróżnienie ze względu na sposoby i możliwości zakończenia związku

Rozróżnienie z uwagi wiek, w którym są zwyczajowo zawierane

Rozróżnienie z uwagi na wiek współmałżonków

Rozróżnienie ze względu na decydentów

Małżeństwo bywa bardziej sprawą samych zawierających je podmiotów lub bardziej sprawą ich rodzin i krewnych. Drugi wariant jest częsty w społeczeństwach o silnych grupach pochodzeniowych. Oczywiście bywa i tak, że mamy do czynienia ze względną równowagą pomiędzy interesami stron małżeństwa a ich rodzinami i krewnymi.

Niektóre kultury i tradycje ściśle przestrzegają zasady wyboru współmałżonka przez rodziców, (często gdy przyszli małżonkowie są jeszcze dziećmi). Jest to zwyczaj bardzo jeszcze silny np. w Indiach lub Pakistanie. W Polsce istniała niegdyś tradycja swatów (dziś podobne funkcje spełniają tzw. biura matrymonialne).

Kobiety od dawna były pozbawianie własnej decyzji o wejściu w związek małżeński dużo częściej niż mężczyźni.

W Europie do połowy XX wieku rodzice mieli rozstrzygające zdanie, zwłaszcza wobec córek. W przypadku małżeństw aranżowanych rodzina, a niekiedy wujowie ze strony matki decydowali za kogo ma wyjść za mąż córka, bądź siostrzenica, bez pytania jej o zgodę. Chłopcy byli traktowani podobnie. Często młodzi widzieli się po raz pierwszy dopiero podczas ceremonii ślubnej. Rodzice sami wyszukiwali kandydata na małżonka i układali się z jej rodziną co do płatności przedmałżeńskich (posag, wiano, praca na rzecz rodziny przyszłej żony) i innych warunków małżeństwa. Warto przy tym nadmienić, że w Indiach do dziś panuje zwyczaj przekazywania posagu, który choć został tam zdelegalizowany w 1947 roku staje się jednak podstawą żądań i w konsekwencji przyczyną rocznie przeszło 8 tysięcy zabójstw kobiet w tym kraju.

Dziś takie zwyczaje, gdzie decyzje podejmuje rodzina, panują na przykład w większości krajów, w których panuje religia islamska i są pozostałości gospodarki pasterskiej, na przykład w Arabii Saudyjskiej, czy w Afganistanie; zdarzają się też w Indiach i w Meksyku.

Małżeństwa bywają aranżowane w okresie dziecięcym (lub w okresie młodości) albo w okresie dorosłości.

W przypadku małżeństw aranżowanych w okresie młodości małżeństwo może być tak zawierane, że kobieta po dorośnięciu może odrzucić przewidziane dla niej małżeństwo i przerywa zaręczyny. Ta jest na przykład wśród Eskimosów. Kobieta może też po zawarciu związku, i po krótkim czasie pożycia wziąć rozwód – tak jest na przykład wśród Samo z Górnej Wolty.

W niektórych kulturach kobiecie nie pozostawia się swobody w odrzuceniu zaaranżowanych zaręczyn – tak było i bywa w krajach arabskich lub w Chinach. Skrajnym przypadkiem, jest aranżowanie małżeństwa pod przymusem z groźbą kary, w tym zabicia. Do dziś zdarza się, że męscy członkowie rodziny, tj. ojcowie, bracia, wujowie, kuzyni, zabijają kobietę, gdy chce ona wyjść za mężczyznę ich zdaniem nieodpowiedniego. Nazywają to zabójstwem z honoru. Takie zabójstwa kobiet zdarzają się nie tylko na Bliskim Wschodzie, ale też w Europie wśród emigrantów i to nie tylko emigrantów w pierwszym pokoleniu (w Anglii dziesiątki tego typu spraw o zabójstwa trafiło przed tamtejsze sądy). Ofiarami takich przymuszeń, gróźb lub zabójstw padają zwykle kobiety, których ojcowie są wyznawcami Islamu.. Zabójstwa takie zdarzają się też w Albanii i w zaanektowanej przez Albańczyków części Serbii – Kosowie oraz na Sycylii. Przypadki przymuszeń rzadziej zdarzają się wśród chrześcijan – według niemieckiego raportu dotyczą one ok. 3% wszystkich znanych przypadków.

Może być i tak, że decyzję o związku małżeńskim podejmują wyłącznie rodzice przyszłych małżonków, w okresie, gdy dzieci są już dorosłymi ludźmi. Tego wyboru nie poprzedzają zaręczyny w okresie dziecięcym czy dorastania. Było tak często w Europie do początku XX wieku. Niekiedy córka dążyła do zmiany zdania buntując się w skrajny sposób – groziła samobójstwem lub dokonywała próby samobójczej. Decyzje za dzieci, gdy były one już dorosłymi osobami, często podejmowali królowie i arystokraci, przyjmując, że małżeństwo ich potomków jest bardziej kwestią polityki niż osobistą. Spotykane jest, że rodzice aranżują małżeństwo, gdy dzieci są dorosłe, ale pozwalają im na małżeństwo na próbę – jest tak często wśród Indian z terenów Chile i Argentyny, np. u Indian Mapuche.

Niekiedy decyzja związku małżeńskiego podejmowana jest przez zainteresowaną osobę, ale z dużym udziałem członków rodziny. Ci drudzy szukają partnera (bądź partnerów), który mógłby odpowiadać danej osobie, konsultują się z nią, sugerują kandydatów i rozwiązania dotyczące przyszłego małżeństwa, stwarzają okazję, w których łatwo poznać możliwego partnera i dyskutują na temat kandydatów. Sytuacja taka występuje często w społeczeństwach, w których małżonkowie zamieszkują w domostwie rodziców żony i majątek jest dziedziczony z matki na córkę (a przykład wśród Indian Nawaho). Wtedy, w przypadku kobiety, prym we współpodejmowaniu decyzji wiodą matka i ciotka chętnej wyjść za mąż kobiety.

W kulturze euroamerykańskiej, od połowy XX wieku, większość osób decyduje sama, z kim chce zawrzeć związek małżeński.

Rozróżnienie z uwagi na dobór grupy pochodzeniowej współmałżonków

Z uwagi na dobór grupy pochodzeniowej (zob. też ród, klan, lineaż) współmałżonków przy zawieraniu małżeństw wyróżniamy endogamię (zobacz też tzw. małżenstwa preferencyjne: sororat, lewirat) i egzogamię. Pojęciem uniwersalnym w tym zakresie jest pojęcie kazirodztwa (a także pokrewieństwa).

W grupach uprzywilejowanych ekonomicznie lub stojących wysoko w hierarchii społecznej często występuje endogamia, która sprzyja wówczas integralności społecznej i zabezpiecza interesy ekonomiczne tych grup. Pojęcie mezaliansu związane jest z sytuacją, w której dochodzi do wyłamania się z endogamii określonej klasy społecznej. Istnienie egzogamii można tłumaczyć względami czysto praktycznymi, zwłaszcza w przypadku najprostszych, znacznie rozproszonych terytorialnie zbiorowości ludzkich - w izolowanej małej grupie łatwo może się zdarzyć zakłócenie proporcji płci w określonej grupie wieku i część osób, czasem znaczna, nie może znaleźć współmałżonka (sądzi się, że właściwe proporcje płci możliwe są w ogóle dopiero w grupach liczących co najmniej 400 osób) i musi ich szukać w innych zbiorowościach ludzi. Małżeństwa omijające reguły endogamii (tzw. małżeństwa międzykategorialne) zdarzają się częściej tam, tam gdzie grupy (wyróżnione np. przez przynależność etniczną czy religijną) są niewielkie natomiast skłonność do zawierania małżeństw endogamicznych rośnie wówczas, gdy maleje stopień zróżnicowania danej populacji. Przykładem ścisłej endogamii może być, panujący od zamierzchłych czasów, system kastowy w Indiach gdzie małżeństwo zawierało się w obrębie jednej z dwunastu kast (system ten uległ jednak pewnemu rozluźnieniu w przeciągu XX wieku).

W kontekście endogamii można mówić też o:

W kontekście egzogamii można mówić o:

Rozróżnienie z uwagi na sposób dziedziczenia (sukcesji)

Przy rozróżnianiu małżeństw z uwagi na sposób dziedziczenia (sukcesji) stosuje się kategorie patrylinearności i matrylinearności (zob. też: bilateralny system pokrewieństwa, unilinearny system pokrewieństwa, podwójny system pokrewieństwa).

Małżeństwo epidikazjastyczne – to małżeństwo dla zachowania majątku rodowego.

W przypadku zwyczaju, według którego prawo do małżeństwa przysługuje jednemu i tylko jednemu członkowi rodziny co zwykle ma na celu ograniczenie liczby potencjalnych spadkobierców i zagwarantowanie integralności majątku rodzinnego mówi się o henogamii.

Natomiast małżeństwo morganatyczne to małżeństwo zawarte przez osobę wyższego stanu z osobą uznawaną za będącą niższego stanu, która poprzez związek ten nie zmienia swego stanu, tj. nie uzyskuje awansu społecznego, a potomstwo z tego związku nie ma praw do tytułów, funkcji i dóbr dziedziczonych w rodzinie małżonka wyższego stanem.

Rozróżnienie z uwagi na miejsce zamieszkania małżonków

Z uwagi na miejsce zamieszkania małżonków po ślubie rozróżnia się patrylokalizm, matrylokalizm, bilokalizm – małżeństwo, na przemian, przez pewien czas zamieszkuje u rodziców żony i przez pewien czas u rodziców męża, ambilokalizm – gdy miejsce zamieszkania nie jest określone, neolokalizm – gdy współmałżonkowie przenoszą się do zupełnie nowego miejsca zamieszkania, z dala od krewnych jednej i drugiej strony. Oprócz powyższych form podstawowych występuje też szereg innych lokalizacji małżeństwa (np. gdy małżeństwo mieszka po ślubie z rodziną wuja, czyli brata matki, mówimy o awunkulokalizmie).

Rozróżnienie z uwagi na płeć małżonków

Z uwagi na płeć małżonków można wyróżnić małżeństwa heteroseksualne i małżeństwa homoseksualne. Począwszy od 2001 roku, w rosnącej liczbie krajów i regionów instytucja małżeństwa obejmuje także pary tej samej płci. Pojawiła się też pośrednia instytucja tzw. związków partnerskich, które przyznają dwóm osobom bez względu na płeć identyczne lub zbliżone do małżeństwa uprawnienia i opiekę prawną. Małżeństwa osób tej samej płci (podobnie jak małżeństwa różnopłciowe) tworzą rodziny na przykład poprzez adopcję dzieci (zob. rodzicielstwo związków jednopłciowych).

Związki homopłciowe (lesbijskie i gejowskie) a zwłaszcza sam ruch społeczny zmierzający do legalizacji prawnej, tam gdzie nie mają one jeszcze statusu małżeńskiego, może stwarzać wrażenie, że pomysł na formalny związek dwojga osób tej samej płci jest wymysłem kultury zachodniej. Nie jest to jednak prawdą – jeśli inne kultury znają i praktykują małżeństwa homopłciowe to znaczy, że dyspozycja do tworzenia takich związków jest naturalną składową niewielkiej części populacji ludzkiej.

Najwięcej danych na temat małżeństw dwóch kobiet pochodzi z kultur afrykańskich. U Nuerów z terenów dzisiejszego Sudanu kobieta poślubia drugą kobietę z dochowaniem zwyczajów charakterystycznych dla małżeństw heteropłciowych. Motyw takich małżeństw jest zasadniczo ekonomiczny. W takim małżenstwie jedna kobieta odgrywa rolę męża (kobiecego męża) a druga żony.

Związki na kształt małżeństw homopłciowych mężczyzn (określane czasami terminem małżeństw fikcyjnych) występowały w środowisku żołnierzy, między innymi w starożytnej Grecji (choć mężczyźni tacy pozostawali też w małżeństwach heteroseksualnych z kobietami). Kultura Greków odznaczała się znaczną dozą mizoginii – Grecy miłość homoseksualną wynosili niekiedy nad miłość z kobietami. Relacja seksualna istniejąca między mężczyznami tworzyła silną więź, skłaniając do poświęceń i obrony na polu bitwy. Podobny typ związków między mężczyznami-wojownikami istnieje w plemienu Azande z południowego Sudanu i u innych ludów (Big Namba i Marind Anim w Malezji, Etoro i Keraki z Nowej Gwinei, Balijczyków z Indonezji, Libijczyków, rdzennych Australijczykow, Japończyków i innych).

Osobom homoseksualnym zdarza się też zawieranie tzw. małżeństw o mieszanej orientacji czyli małżeństw różnopłciowych, w których jedna z osób jest heteroseksualna a druga homoseksualna. Angażowanie się w taki związek może wynikać z homofobii zinternalizowanej osoby homoseksualnej (małżeństwa takie zwykle skazane są na niepowodzenie) lub z chęci zawarcia tzw. małżeństwa dla wygody (które podobnie jak w przypadku par heteroseksualnych zawierane są z wykluczeniem pobudek stworzenia faktycznego związku, jedynie w celu uzyskania skutków ekonomicznych, politycznych, administracyjnych, na przykład dla zmylenia organów administracji państwowej w celu obejścia prawa emigracyjnego itp.). Heteroseksualne małżeństwa dla wygody zawierane są też przez osoby homoseksualne różnej płci, są to tak zwane małżeństwa lawendowe (ang. Lavender marriage) zawarte, mimo braku faktycznego związku, głównie w celu ukrycia skłonności homoseksualnych.

Kategorie żon i mężów

Odmienne formy małżeństw implikują istnienie różnych kategorii żon i mężów oraz odmiennych, co najmniej częściowo, ról i funkcji przez nie spełnianych. W kontekście tym można wyróżnić:

1) męża, żonę – Proste kategorie męża i żony dotyczą najpierw sytuacji, gdy mamy do czynienia z monogamią. Mogą one wykluczać relacje intymne z kimś spoza relacji małżeńskiej lub nie wykluczać. Realnie małżonek, mimo że formalnie jest małżonkiem, może pełnić funkcję drugorzędnego partnera życiowego dla drugiej strony – na przykład gdy siła więzi z partnerem spoza małżeństwa jest większa, gdy małżonkowie bez przeprowadzania rozwodu czy separacji utrzymują relacje pozamałżeńskie, niekiedy otwarcie o nich mówiąc. Jedyni partnerzy małżeńscy mogą być: wyłączni lub niewyłączni, rezydencjalnymi lub wizytującymi (małżeństwa dystansowe, duolokalność rezydencji), stałymi lub próbnymi, bądź warunkowymi (niekiedy jednymi i drugimi).

2) współmęża, współżonę – bycie współżoną i współmężem uwarunkowane jest jednym z małżeństw pluralnych, choć w małżeństwach nierezydencjalnych (głównie poliginii nierezydencjalnej) rola współpartnera ulega osłabieniu na skutek przestrzennej izolacji wynikającej z oddalenia miejsc zamieszkania. Najbogatszy układ współmężów i współżon występuje w małżeństwie multilateralnym, w którym kobieta jest jedną z żon, czyli współżoną dla jednego spośród co najmniej dwóch mężów, będących wobec siebie współmężami (analogicznie jest od strony mężczyzny).

3) męża dodatkowego, żonę dodatkową – Zdecydowanie częściej spotyka się role żon dodatkowych niż mężów dodatkowych. Kategoria partnera małżeńskiego odnosi się zasadniczo dla tych współżon i współmężów w małżeństwach pluralnych, które zajmują niższe pozycje w hierarchii. Konsekwencją takiej sytuacji są ograniczone prawa wobec partnera i/lub większe obowiązki w zakresie funkcji rodzinnych i rodzicielskich (na przykład większa opieka nad dziećmi wspólnoty niż jej nad własnymi). Bycie dodatkowym partnerem pociąga za sobą osłabioną wzajemność między współmałżonkami. Bycie dodatkowym partnerem nie musi być permanentne, możliwe są przesunięcia w hierarchii, np. zostanie głównym partnerem. Tam, gdzie ma miejsce hierarchizacja partnerów małżeńskich, tam najczęściej występuje jednocześnie hierarchizacja ich potomstwa. Zwykle jest ona widoczna w społecznościach o silnej indywidualnej własności i wyraża się w prawie wyżej postawionych dzieci do większego udziału w spadku.

4) męża odwiedzającego (dochodzącego), żonę odwiedzającą (dochodzącą) – partner małżeński wizytujący to taki, który nie mieszka stale z odpowiednio: żoną lub mężem tylko odwiedza odpowiednio: ją lub jego. Odwiedziny takie mogą mieć miejsce regularnie lub nieregularnie. Z rolami takimi mamy do czynienia w małżeństwach dystansowych i multilokalnych. Małżonkowie wizytujący są często jednymi z kilku współmałżonków wizytujących. Mamy wtedy do czynienia z połączeniem dwóch ról, co możemy określić mianem partnerstwa „współwizytującego”. Realne bezpośrednie współmałżonkowanie jest ograniczone przez fakt, że do istoty „wizytowania” należy tylko czasowe przebywanie z odpowiednio żoną lub mężem, przez wieczory i noce lub przez krótkie okresy stałego przebywania, a więc kontakt z współmałżonkiem wizytującym tej samej płci może być sporadyczny (inaczej jest w przypadku współmężów w małżeństwie poliandrycznym gdzie wszyscy mężowie mieszkają najczęściej razem). Małżonkowie mogą odwiedzać się nawzajem lub jeden (niektórzy) drugiego (innych). Częściej role partnerów dochodzących przejmują mężczyźni (tak jest na przykład w kulturze Najarów i Mosuo). Bywa jednak, że przejmują je kobiety (jest tak na przykład w społeczności Khasa z północnych Indii). Niektóre żony, pozostając przez dłuższy czas ich życia małżeńskiego w domostwach rodziców, wizytują domy swoich mężów. Jeśli kobiety te mają dzieci, to często pozostają one pod opieką innych żon stale przebywających w domostwie męża lub mężów. Mamy tu do czynienia z współwystępowaniem małżonków rezydencjalnych i wizytujących . Jeśli więc wizytujący mężowie lub żony mają dzieci biologiczne zamieszkujące u tego partnera, którego tylko odwiedzają, to w stosunku do dzieci pełnią raczej rolę rodziców pomocniczych.

5) męża próbnego (warunkowego), żonę próbną (warunkową) – O małżonków próbnych mówi się w przypadku małżeństw zawieranych tylko na próbę, na jakiś mniej lub bardziej określony i przewidywany z góry okres czasu. Po tym czasie małżeństwo może zostać zamienione w trwały związek formalny lub ulec rozwiązaniu.

6) męża czasowego, żonę czasową – Małżonkowie czasowi pojawiają się w sytuacji, gdy małżeństwo zawierane jest na z góry określony czas, po upływie którego małżeństwo jest automatycznie rozwiązywane. Małżeństwo czasowe pozwala ludziom zaspokajać popęd seksualny w sytuacjach, w których stałe małżeństwo byłoby niepraktyczne (na przykład w kulturze islamskiej małżeństwem takim jest Małżeństwo Muta).

Małżeństwo w teoriach etologii i psychologii ewolucyjnej

Etolodzy uważają, że badania międzykulturowe nie wystarczają do tego by odpowiedzieć na pytanie dlaczego małżeństwo jest instytucją znaną we wszystkich kulturach. Odpowiedź taka pojawia się dopiero po szeroko zakrojonych badaniach różnych gatunków (na przykład ptaków i ssaków). W świetle tych badań międzypłciowe związki partnerskie powstają zawsze tam gdzie osobnik żeński potrzebuje pożywienia a jednocześnie przy tym zajmuje się opieką nad potomstwem (co zwykle jest trudne lub niemożliwe do pogodzenia bez pomocy z zewnątrz). Czas trwania takich związków zależy od tego jak długo trwa opieka nad potomstwem.

Innymi słowy etolodzy uważają, że szczególny mechanizm powstawania związków pomiędzy dorosłymi osobnikami pojawia się tam gdzie występuje (szczególnie wydłużona) potrzeba opieki nad potomstwem. Skłonność ta wykracza zresztą poza same związki małżeńskie. Do czynników inicjujących więzi należy więc zaliczyć szczególnie zachowania związane z karmieniem i opieką na potomstwem. Najbardziej zrytualizowane formy karmienia to pocałunek i podarek.

W myśl tych ustaleń małżeństwo jest rodzajem wspólnoty, która ma służyć obronie potomstwa przed zagrożeniami. Jest to zarazem swoista „wspólnota bojowa”, a seksualność spełnia tu istotną funkcję więziotwórczą.

Ustalenia te stały się też podstawą krytyki między innymi społecznej nauki Kościoła (szczególnie katolickiego), w myśl której małżeństwo ma być przede wszystkim związkiem duchowym małżonków a seks w takim związku służy zasadniczo do prokreacji (przykładowo seks dla przyjemności z wykorzystaniem prezerwatywy jest więc w takim nauczaniu sprzeczny z naturą). Etolodzy zwracają uwagę, że jest to fałszywa interpretacja płciowości. Człowiek w porównaniu z innymi istotami jest wręcz hiperseksualny ale seks odgrywa u ludzi nieco inną rolę niż u zwierząt. Oprócz funkcji rozrodczych pełni równie istotną funkcję więziotwórczą tak więc związek kobiety z mężczyzną w znacznej mierze opiera się na seksualności człowieka (nie jest zasadniczo związkiem duchowym), seksualność natomiast nie służy tylko rozrodowi (przykładowo ludzie współżyją seksualnie także w okresach niepłodnych co u wielu zwierząt nie ma w ogóle miejsca). Akt małżeński ma głębokie znaczenie dla więzi między partnerami i bywa dokonywany bez związku z zamiarem płodzenia potomstwa, a zorientowany jest na wzajemne obdarowanie się partnerów.

Psycholog ewolucyjny David Buss uważa, że w sumie istnieje pięć potencjalnych korzyści adaptacyjnych, które mogłyby skłaniać mężczyzn do zawierania małżeństwa: (1) większa szansa zdobycia partnerki, (2) większa szansa zdobycia bardziej atrakcyjnej partnerki, (3) większa pewność własnego ojcostwa, (4) większe szanse przeżycia potomstwa oraz (5) większy sukces reprodukcyjny potomstwa, zapewniony dzięki inwestycji rodzicielskiej.

Wiele pradawnych kobiet wymagało wiarygodnych oznak zaangażowania ze strony mężczyzn. Mężczyzna niezainteresowany trwałym związkiem z jakąkolwiek kobietą mógł być odrzucany przez nie wszystkie. Mężczyźni wytrwale zaopatrujący i chroniący rodzinę oraz inwestujący w dzieci cieszą się u kobiet wzięciem, więc mogą wybierać spośród większej liczby potencjalnych partnerek. Trzecią korzyścią odnoszoną z małżeństwa jest zwiększenie prawdopodobieństwa, że jest się ojcem dziecka, które kobieta nosi w łonie. Dzięki ślubowi, mężczyzna uzyskuje regularny dostęp seksualny do kobiety – w większości wypadków wyłączny dostęp.

W środowisku naszych przodków dzieci pozbawione trwałej ochrony ze strony rodziców albo krewnych, miały mniejsze szanse na przeżycie. Przykładowo do dziś w plemieniu Indian Aché z Paragwaju, kiedy umiera mężczyzna, to jego współziomkowie decydują się niekiedy zabić kilkoro z jego dzieci nawet jeśli matka żyje. Indianie Aché usprawiedliwiają te praktyki mówiąc, że pogrzebane dziecko ułagodzi gniewnego ducha, który dzięki temu nie będzie próbował zabrać jakiegoś innego dorosłego do krainy śmierci. Ludzie z tego plemienia twierdzą, że wiele ofiarnych dzieci nie mogło by liczyć na skuteczną opiekę. Dziecko pozbawione ojca nieustannie – mówią -„żebrałoby o jedzenie”, zubożając zasoby pozostałych członków grupy. W plemieniu tym śmiertelność wśród dzieci pozbawionych ojca jest o 10% wyższa niż wśród dzieci, których ojcowie pozostali przy życiu.

Innymi słowy etolodzy (socjobiolodzy i psycholodzy ewolucyjni) sens małżeństwa odnajdują w szerszym kontekście biologicznym – ich zdaniem taka forma zachowania jest ludziom wrodzona, to rodzaj przystosowania, które wyewoluowało u ludzi tak by gatunek ludzki mógł przetrwać i trwać.

Z drugiej strony ustalenia etologów stały się przedmiotem krytyki antropologów kulturowych (którzy kulturę badają zasadniczo jako byt samoistny) jako redukcjonizm biologiczny. Krytycy wskazują też, że dokonując interpretacji ludzkich zachowań w szerszym kontekście biologicznym etolodzy nie uniknęli błędu perspektywy związanego z ich osadzeniem we własnej kulturze. Ten błąd perspektywy (interpretacja zachowań z perspektywy jedynie własnej kultury), zdaniem krytyków, powielany jest we współczesnych teoriach psychologów ewolucyjnych.

czytaj dalej: [2], [3]