Ten artykuł dotyczy małżeństwa w znaczeniu naukowym. Zapoznaj się również z: inne znaczenia.

Małżeństwo – społecznie usankcjonowana (zawierana w obliczu społeczności lub jej reprezentanta) umowa wiążąca dwie lub więcej osób, zazwyczaj kobietę i mężczyznę, która przede wszystkim sankcjonuje relacje seksualne małżonków i legitymizuje ich dzieci. Umowa taka nie jest sprawą wyłącznie samych małżonków, gdyż zawsze skutkuje powstaniem związków powinowactwa, czyli łączy ze sobą także grupy pochodzeniowe (rodziny) małżonków.

Należy jednak zauważyć, że występujące zróżnicowanie form życia małżeńskiego utrudnia formułowanie jego uogólnionej definicji. Wyznawcy niektórych religii żywią przekonanie, że związek małżeński jest instytucją, która przetrwała tysiąclecia w niezmienionej postaci.

Małżeństwo a rodzina

W niemal każdej kulturze celem małżeństwa stała się budowa rodziny, ale współcześnie małżeństwo oddziela się od prokreacji, gdyż dzieci rodzą się i są wychowywane także poza małżeństwem.

Małżeństwo a powinowactwo

Małżeństwo może być aktem powołującym lub odnawiającym związek powinowactwa, czyli formę sojuszu międzygrupowego (zob. też teoria wymiany małżeńskiej poniżej), o czym świadczy sytuacja trwającego powinowactwa mimo przerwania pożycia małżeńskiego. W pewnych przypadkach powinowactwo jest jakością trwałą, wiążącą odrębne grupy krewniacze skomplikowanym systemem więzi odnawianych kolejnymi małżeństwami swych członków i samo może być przyrównane do małżeństwa, gdyż generuje prawa i obowiązki gdzie indziej charakteryzujące właściwe małżeństwo. Ono też wydaje się ważniejsze od związku konkretnej pary małżeńskiej.

W niektórych kulturach i okolicznościach z powinowactwa wynika na przykład uprawnienie albo nawet obowiązek pojęcia żony, a z wielu stosunków pokrewieństwa wypływa surowy zakaz luźnego obcowania płciowego, jak i małżeństwa.

Historycznie rzecz ujmując instytucja małżeństwa miała wyjątkowe znaczenie społeczne dzięki tworzonemu przez nią związkowi powinowactwa, który odgrywał istotną rolę w polityce i socjotechnice społeczeństw plemiennych. Znaczenie to było wprost proporcjonalne do roli grup krewniaczych w strukturze społecznej i wraz z ich zanikiem lub osłabieniem małżeństwo stawało się w coraz większym stopniu sprawą prywatną. W procesie odspołeczniania małżeństwa zmieniały się też zasady doboru partnerów od całkowicie organizowanego przez rodzinę lub szerszą grupę krewniaczą do uznającego wybór na podstawie woli samych partnerów. W miarę przechodzenia od doboru kojarzonego do swobodnego, przekształceniom ulegały zewnętrzne oznaki zaangażowana grupy krewniaczej w przygotowanie małżeństwa a zwłaszcza rola egzogamii, rezydencji małżeńskiej, płatności małżeńskich i inne. Zanikały też pewne anomalne formy zawierania małżeństw polegające na obchodzeniu obowiązujących reguł wobec niemożności sprostania im, jak np. małżeństwo przez porwanie (zob. też branka, rapt) lub małżeństwo przez ucieczkę.

Rozróżnienie znanych form małżeństwa

Małżeństwo znane jest we wszystkich kulturach świata. Nieznane są społeczności ludzkie, w których nie praktykowano by stałych związków małżeńskich.

Relacje małżeńskie mogą się bardzo różnić od tych znanych w kulturze Zachodu. Przykładowo, w kulturze matrylinearnej ludu Mosuo (podobnie jak w innych kulturach matrylinearnych) kobiety utrzymują związki z mężczyznami, których określa się jako mężów dochodzących, mężczyźni mieszkają ze swoimi siostrami w domostwach zarządzanych przez najstarszą kobietę, posiadanie jednego partnera (czy odpowiednio partnerki) jest postrzegane jako coś odbiegającego od normy, dziećmi opiekują się kobiety (i ich bracia) i nie przywiązuje się wagi do biologicznego ojcostwa. Małżeństwa w takich społecznościach określa się mianem małżeństw spacerowych (chin. 走婚, zou hun) – nie ma tu formalnego małżeństwa w znaczeniu przyjętym na Zachodzie.

Można dokonać rozróżnień znanych form małżeństwa, biorąc pod uwagę następujące kryteria oceny:

Płeć małżonków

Dominującą formą małżeństwa jest małżeństwo w relacji heteroseksualnej (małżeństwo heteroseksualne, małżeństwo dwupłciowe), określane również jako małżeństwo tradycyjne. Inną, spotykaną współcześnie w niektórych państwach formą, jest małżeństwo w relacji homoseksualnej (małżeństwo homoseksualne, małżeństwo jednopłciowe), określane jako małżeństwo osób tej samej płci, podobne do małżeństwa tradycyjnego. Istnieją również rejestrowane związki partnerskie, przyznające dwóm osobom o tej samej płci identyczne lub zbliżone do małżeństwa uprawnienia i opiekę prawną. Małżeństwa osób tej samej płci mogą tworzyć rodziny, np. dzięki adopcji dzieci (zob. Rodzicielstwo LGBT).

Najwięcej danych na temat małżeństw dwóch kobiet pochodzi z kultur afrykańskich, np. u Nuerów z terenów dzisiejszego Sudanu, kobieta może poślubić inną kobietę z dochowaniem zwyczajów charakterystycznych dla małżeństw dwupłciowych. Przyczyna zawierania takich małżeństw jest, zasadniczo, ekonomiczna: jedna kobieta odgrywa wtedy rolę męża a druga żony.

Związki na kształt małżeństw jednopłciowych mężczyzn (określane czasami terminem małżeństw fikcyjnych) występowały w środowisku żołnierzy, między innymi w starożytnej Grecji (choć mężczyźni tacy pozostawali też w małżeństwach heteroseksualnych z kobietami). Kultura Greków odznaczała się znaczną dozą mizoginii – Grecy miłość homoseksualną wynosili niekiedy nad miłość z kobietami. Relacja seksualna istniejąca między mężczyznami tworzyła silną więź, skłaniając do poświęceń i obrony na polu bitwy. Podobny typ związków między mężczyznami-wojownikami istnieje w plemienu Azande z południowego Sudanu i u innych ludów (Big Namba i Marind Anim w Malezji, Etoro i Keraki z Nowej Gwinei, Balijczyków z Indonezji, Libijczyków, rdzennych Australijczykow, Japończyków i innych).

Osoby homoseksualne zawierają również tzw. małżeństwa o mieszanej orientacji czyli małżeństwa różnopłciowe, w których jedna z osób jest heteroseksualna a druga homoseksualna. Angażowanie się w taki związek może wynikać z homofobii zinternalizowanej osoby homoseksualnej (małżeństwa takie zwykle skazane są na niepowodzenie) lub z chęci zawarcia tzw. małżeństwa dla wygody (które podobnie jak w przypadku par heteroseksualnych zawierane są z wykluczeniem pobudek stworzenia faktycznego związku, jedynie w celu uzyskania korzyści ekonomicznych, politycznych, administracyjnych, na przykład dla zmylenia organów administracji państwowej w celu obejścia prawa emigracyjnego itp.). Heteroseksualne małżeństwa dla wygody zawierane są też przez osoby homoseksualne różnej płci, są to tak zwane małżeństwa lawendowe (ang. Lavender marriage) zawarte, mimo braku faktycznego związku, głównie w celu ukrycia skłonności homoseksualnych.

Miejsce zamieszkania małżonków

Z uwagi na miejsce zamieszkania małżonków po ślubie rozróżnia się patrylokalizm, matrylokalizm, bilokalizm – małżeństwo, na przemian, przez pewien czas zamieszkuje u rodziców żony i przez pewien czas u rodziców męża, ambilokalizm – gdy miejsce zamieszkania nie jest określone, neolokalizm – gdy współmałżonkowie przenoszą się do zupełnie nowego miejsca zamieszkania, z dala od krewnych jednej i drugiej strony. Oprócz powyższych form podstawowych występuje też szereg innych lokalizacji małżeństwa (np. gdy małżeństwo mieszka po ślubie z rodziną wuja, czyli brata matki, mówimy o awunkulokalizmie).

Sposób dziedziczenia

Przy rozróżnianiu małżeństw z uwagi na sposób dziedziczenia (sukcesji) stosuje się kategorie patrylinearności i matrylinearności (zob. też: bilateralny system pokrewieństwa, unilinearny system pokrewieństwa, podwójny system pokrewieństwa).

Małżeństwo epidikazjastyczne – to małżeństwo dla zachowania majątku rodowego.

W przypadku zwyczaju, według którego prawo do małżeństwa przysługuje jednemu i tylko jednemu członkowi rodziny co zwykle ma na celu ograniczenie liczby potencjalnych spadkobierców i zagwarantowanie integralności majątku rodzinnego mówi się o henogamii.

Natomiast małżeństwo morganatyczne to małżeństwo zawarte przez osobę wyższego stanu z osobą uznawaną za będącą niższego stanu, która poprzez związek ten nie zmienia swego stanu, tj. nie uzyskuje awansu społecznego, a potomstwo z tego związku nie ma praw do tytułów, funkcji i dóbr dziedziczonych w rodzinie małżonka wyższego stanem.

Liczba małżonków

Z uwagi na liczbę członków związku małżeńskiego rozróżnia się monogamię (monoginię – z gr. mono znaczy jedna, gyny znaczy kobieta, o monoginii mówimy, gdy jeden lub wielu mężczyzn posiada tylko jedną i tę samą partnerkę; monoandrię – o monoandrii mówimy, gdy jedna lub wiele kobiet posiada jednego i tego samego partnera), poligamię (w tym bigamię, poligynię, poliandrię – zob. też poliandria w Tybecie) i poligynandrię (małżeństwa grupowe). Są to formy podstawowe, które nie wyczerpują wszystkich możliwości.

W większości przypadków jeden mężczyzna żyje w związku małżeńskim z jedną kobietą. Tym niemniej występują różne formy małżeńskie. O ile najliczebniejsze społeczności są monogamiczne, to jednak trzy czwarte kultur plemiennych jest poligamicznych. Przeważająca większość – 980 z 1154 dawnych i współczesnych społeczeństw, na których temat antropolodzy zebrali dane – zezwala mężczyznom na wielożeństwo. Jednak aż 43 procent (z 980 badanych) kultur poligenicznych uznało wielożeństwo za okazjonalne. Z 849 małżeństw przebadanych przez antropologa Petera Murdocka, 708 (83,5%) było potencjalnie poligenicznymi. Tylko w 137 (16%) prawo nakazywało monogamię, a 4 były poliandryczne. Badanie to mogłoby sprawić wrażenie, że poligynia stanowi wśród ogółu ludzi na świecie typową formę małżeńską. Jednakże nawet w społeczeństwach sankcjonujących poligamię zwykle jedynie przywódcy i bogaci mężczyźni posiadają więcej niż jedną żonę (a praktycznie wszystkie kobiety mają tylko jednego męża), w społeczeństwach tych małżeństwa monogamiczne mają miejsce 2,5 razy częściej niż małżeństwa poligamiczne. Jednak poligynia jest dla mężczyzn o tyle naturalna, że kiedy mają okazję do posiadania więcej niż jednej żony, skwapliwie z niej korzystają. Z drugiej strony w społeczeństwach monogamicznych poligamia bywa maskowana monogamią sukcesywną (monogamią seryjną).

Poligamia nie oznacza ustawicznej zmiany partnera ale w równym stopniu więź małżeńską. Poligamia może wydawać się niekorzystna dla kobiet, szczególnie dla pierwszej żony (lub dotychczasowych żon), wówczas gdy obok nich pojawia się kolejna. Jednak żony w takim układzie nie tylko dzielą bogactwo męża, ale nawiązują między sobą przyjaźnie i współdzielą między siebie obowiązki, dlatego dla wielu kobiet taka relacja jest do przyjęcia. Zakaz poligamii w istocie bardziej broni interesu mężczyzn niż kobiet. Gdyby wiele kobiet zdecydowało się zostać żonami bogatych mężczyzn, dla wielu biednych mężczyzn zabrakłoby partnerek, co zmusiłoby ich do życia w celibacie.

Do rzadkich wyjątków należą kultury, w których kobieta ma wielu mężów naraz. Tę postać małżeństwa spotyka się np. w ślepo zakończonych dolinach himalajskich, gdzie nie ma możliwości rozprzestrzeniania się i jakikolwiek przyrost naturalny nie powinien istnieć. Zdaniem etologów stanowi to krańcową formę dopasowania ekologicznego(zob. poliandria w Tybecie).

Historycznie monogamia była praktykowana w starożytności między innymi w kulturach Babilonii, Egiptu, Rzymu, Grecji i w judaizmie. Tym niemniej mężczyźni pozostający w małżeńskich związkach monogamicznych posiadali zwykle znaczną swobodę seksualną (mogli posiadać konkubiny, nałożnice lub korzystać z usług prostytutek – zob. historia prostytucji). W Europie od czasów chrystianizacji instytucja małżeństwa była związkiem monogamicznym zawieranym przez kobietę i mężczyznę. Obecnie w większości państw prawodawstwo dopuszcza jedynie małżeństwo monogamiczne (oparte na związku różnopłciowym). Tak też uregulowane zostało małżeństwo w prawie polskim. Na związku monogamicznym oparte jest także małżeństwo sakramentalne w kościołach chrześcijańskich.

Historycznie poligamia była praktykowana między innymi w kulturze chińskiej (zob. małżeństwo w Chinach), japońskiej, w Indiach i w krajach islamskich. Obecnie wiele krajów Afryki i Azji sankcjonuje małżeństwa jako związki poligamiczne. Dotyczy to zwłaszcza krajów, gdzie dominująca lub państwowa jest religia muzułmańska (zob. małżeństwo w islamie). Instytucja poligamii występuje też w ortodoksyjnych sektach wyznania mormońskiego w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie – te związki nie są jednak sankcjonowane przez prawodawstwo żadnego z tych krajów. Rzadko natomiast spotyka się legalne pozostałe formy poligamii.

Decydenci wyboru współmałżonka

Niektóre kultury i tradycje ściśle przestrzegają zasady wyboru współmałżonka przez rodziców, (często gdy przyszli małżonkowie są jeszcze dziećmi). Jest to zwyczaj silnie zakorzeniony np. w Indiach lub Pakistanie. W Polsce istniała niegdyś tradycja swatów, a współcześnie zbliżoną rolę spełniają tzw. biura matrymonialne).

W Europie do połowy XX wieku rodzice mieli rozstrzygające zdanie, zwłaszcza wobec córek. W przypadku małżeństw aranżowanych rodzina, a niekiedy wujowie ze strony matki decydowali za kogo ma wyjść za mąż córka, bądź siostrzenica, bez pytania jej o zgodę. Chłopcy byli traktowani podobnie. Często młodzi widzieli się po raz pierwszy dopiero podczas ceremonii ślubnej. Rodzice sami wyszukiwali kandydata na małżonka i układali się z jej rodziną co do posagu, wiana, pracy na rzecz rodziny przyszłej żony i innych warunków małżeństwa. W Indiach do dziś panuje zwyczaj przekazywania posagu, który choć został tam zdelegalizowany w 1947 roku staje się jednak podstawą żądań i w konsekwencji przyczyną rocznie przeszło 8 tysięcy zabójstw kobiet w tym kraju.

Dziś zwyczaj podejmowania decyzji dotyczących małżeństwa przez rodziny małżonków, panuje na przykład w większości krajów, w których wyznawany jest islam i są pozostałości gospodarki pasterskiej, na przykład w Arabii Saudyjskiej, czy w Afganistanie; zdarzają się też w Indiach i w Meksyku.

W przypadku małżeństw aranżowanych w okresie młodości, małżeństwo może być tak zawierane, że kobieta po dorośnięciu może odrzucić przewidziane dla niej małżeństwo i przerywa zaręczyny. Tak jest na przykład wśród Eskimosów. Kobieta może też po zawarciu związku, i po krótkim czasie pożycia wziąć rozwód – tak jest na przykład wśród Samo z Górnej Wolty.

W niektórych kulturach kobiecie nie przysługuje prawo odrzucenia zaaranżowanych zaręczyn, np. krajach arabskich lub w Chinach. Skrajnym przypadkiem jest małżeństwo wymuszone pod groźbą odwetu, w tym zabójstwa. Do dziś zdarza się, że męscy członkowie rodziny, tj. ojcowie, bracia, wujowie, kuzyni, zabijają kobietę, gdy chce ona wyjść za mężczyznę, który ich zdaniem jest dla niej nieodpowiedni (zob. zabójstwo honorowe). Przestępstwa tego rodzaju zdarzają się nie tylko na Bliskim Wschodzie, ale też w Europie, np. wśród migrantów, a ich ofiarami padają najczęściej te kobiety, których ojcowie są wyznawcami Islamu.. Zabójstwa takie zdarzają się też w Albanii i w zaanektowanej przez Albańczyków części Serbii – Kosowie oraz na Sycylii. Przypadki przymuszeń rzadziej zdarzają się wśród chrześcijan – według niemieckiego raportu dotyczą one ok. 3% wszystkich znanych przypadków.

Może być i tak, że decyzję o związku małżeńskim podejmują wyłącznie rodzice przyszłych małżonków, w okresie, gdy dzieci są już dorosłymi ludźmi. Tego wyboru nie poprzedzają zaręczyny w okresie dziecięcym czy dorastania. Było tak często w Europie do początku XX wieku. Bywało, że córka buntowała się przeciw decyzji rodziców – groziła popełnieniem samobójstwa lub dokonywała próby samobójczej. Królowie i arystokraci, przyjmując, że małżeństwo ich potomków jest bardziej kwestią polityczną niż prywatną, podejmowali za nich decyzje dotyczące małżeństwa. Spotykane jest, że rodzice aranżują małżeństwo, gdy dzieci są dorosłe, ale pozwalają im na tzw. małżeństwo na próbę – jest tak np. wśród Indian z terenów Chile i Argentyny, Indian Mapuche.

Bywa też tak, że decyzja o zawarciu małżeństwa, podejmowana jest przez zainteresowaną osobę z dużym udziałem członków rodziny, którzy poszukują odpowiedniego kandydata (lub kandydatkę), mogącego odpowiadać danej osobie, konsultują się z nią, czynią sugestie, podpowiadają rozwiązania dotyczące przyszłego małżeństwa oraz stwarzają okazje, w których łatwo poznać określona osobę. Sytuacja taka występuje w społeczeństwach, w których małżonkowie zamieszkują w domostwie rodziców żony i majątek jest dziedziczony z matki na córkę. Na przykład wśród Indian Nawaho) kobiecie pragnącej wyjśc za mąż doradzaja jej matka i ciotka.

Dobór grupy pochodzeniowej małżonków

Z uwagi na dobór grupy pochodzeniowej (zob. też ród, klan, lineaż) współmałżonków przy zawieraniu małżeństw wyróżniamy endogamię (zobacz też tzw. małżeństwa preferencyjne: sororat, lewirat) i egzogamię. Pojęciem uniwersalnym w tym zakresie jest pojęcie kazirodztwa (a także pokrewieństwa).

W grupach uprzywilejowanych ekonomicznie lub stojących wysoko w hierarchii społecznej często występuje endogamia, która sprzyja wówczas integralności społecznej i zabezpiecza interesy ekonomiczne tych grup. Pojęcie mezaliansu związane jest z sytuacją, w której dochodzi do wyłamania się z endogamii określonej klasy społecznej. Istnienie egzogamii można tłumaczyć względami czysto praktycznymi, zwłaszcza w przypadku najprostszych, znacznie rozproszonych terytorialnie zbiorowości ludzkich - w izolowanej małej grupie łatwo może się zdarzyć zakłócenie proporcji płci w określonej grupie wieku i część osób, czasem znaczna, może nie znaleźć współmałżonka (sądzi się, że właściwe proporcje płci możliwe są dopiero w grupach liczących co najmniej 400 osób) i musi ich szukać w innych zbiorowościach ludzi. Małżeństwa omijające reguły endogamii (tzw. małżeństwa międzykategorialne) zdarzają się częściej tam, tam gdzie grupy (wyróżnione np. przez przynależność etniczną czy religijną) są niewielkie natomiast skłonność do zawierania małżeństw endogamicznych rośnie wówczas, gdy maleje stopień zróżnicowania danej populacji. Przykładem ścisłej endogamii może być, panujący od zamierzchłych czasów, system kastowy w Indiach gdzie małżeństwo zawierało się w obrębie jednej z dwunastu kast (system ten uległ w XX wieku pewnemu rozluźnieniu).

W kontekście endogamii można mówić też o:

W kontekście egzogamii można mówić o: