Małomice - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta w woj. lubuskim. Zapoznaj się również z: Małomice, dzielnica Lubina w woj. dolnośląskim.

Plac za Ratuszem

Pomnik nieznanego Żołnierza, front ratusza

Małomice (niem. Mallmitz) – miasto w województwie lubuskim w powiecie żagańskim. Położone nad rzeką Bóbr, na skraju Borów Dolnośląskich, w południowej części województwa. Według danych z 31 grudnia 2004 miasto miało 3671 mieszkańców. Powierzchnia miasta wynosi 525 ha. Małomice leżą na trasie kolejowej o znaczeniu międzynarodowym łączącej Kraków z Berlinem w odległości 60 km od granicy Niemiec i 80 km od granicy Czech.

Felix Matuszkiewicz (ur. 12 stycznia 1885 w Szprotawie, zm. 18 kwietnia 1956 w Neustadt an der Donau), syn fabrykanta Józefa i Małgorzaty z domu Kopankiewicz, wyznania katolickiego, doktor prawa, historyk i badacz dziejów Dolnego Śląska, założyciel i kustosz miejskiego muzeum w Szprotawie, radny, archiwista, opiekun zabytków, działacz społeczny i autor licznych publikacji historycznych poświęconych ziemi szprotawskiej. Jego najbardziej znanym dziełem jest Historia miasta Szprotawa, którą wydał w 1908 pracując jako młody referendarz sądowy. W 1910 zdał egzamin doktorancki.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Siedziba gminy, obejmującej miasto Małomice i sołectwa: Bobrzany, Chichy, Janowiec, Lubiechów, Śliwnik, Żelisław.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. zielonogórskiego.

Historia

Prawa miejskie od 1969 roku. Początki życia i działalności człowieka na terenie Małomic sięgają czasów sprzed naszej ery. Hipotezę tę potwierdza znalezisko archeologiczne z 1926 roku – kamienna siekiera pochodząca z młodej epoki kamiennej. Okres kultury łużyckiej na obszarze dzisiejszej gminy Małomice to pierwszy udowodniony okres osadniczy. Drugi okres osadniczy przypadł na czasy piastowskie i był związany z plemieniem Bobrzan.

Województwo lubuskie – jedno z 16 województw w Polsce. Powstało w 1999 roku z większości terytoriów dawnych województw gorzowskiego i zielonogórskiego oraz niewielkiej części leszczyńskiego. Składają się na nie ziemie kilku historycznych krain – ziemi lubuskiej, Dolnego Śląska, Nowej Marchii, Wielkopolski, Łużyc.
Friedrich Gielczewsky (ur. 17 stycznia 1768 r. w Iławie Małej) – syn producenta papieru Salomona Gielczewskyego, właściciela tut. fabryki papieru położonej na wyspie, którą kupił od hrabiego Redern z Małomic za 3000 talarów. Od 1791 roku właścicielem fabryki został syn Fryderyk. Jego sława zaczęła się od korespondencji z dnia 30 października 1808 roku, od radcy wojennego von Cölln z Pruskiej Izby Wojennej i Majątkowej w Głogowie do ministra vom Stein w Berlinie: „Fabrykant Gielczewsky z Iławy k/Szprotawy, właściciel fabryki papieru, od lat pracuje nad praktyczną realizacją swojego pomysłu sterowanego balonu powietrznego. Mniema on, że jest u celu swego dążenia. Koszty próby rzędu 1000 talarów chce pokryć z własnych środków. Przy tym twierdzi on, że jego wynalazek jest bardzo prosty i każdy kto uczestniczyłby przy próbach, mógłby sam zrobić użytek z wynalazku. Dlatego to prosi on o królewski żelazny patent, aby przez kilka lat od momentu kiedy Jego Wysokość na to zezwoli, nikt nie mógł budować podobnych balonów powietrznych. Przy tym zapytuje on Waszą Wysokość, czy sprawa ma być załatwiona publicznie czy poufnie… Mogę po drodze urzędowej zaświadczyć, że Gielczewsky jest przy zdrowych zmysłach, jak też solidnym, prawym i zamożnym człowiekiem, który od lat poświęcał się astronomii, fizyce i chemii. Aparaty i przyrządy do eksperymentów pozyskuje sam za poważne sumy pieniędzy.” Mimo iż początkowo zarządzono przygotowania do rozpoczęcia prób, to wkrótce sprawa ugrzęzła, z przyczyn urzędowych. Gielczewsky zwracał się potem jeszcze kilka razy do władz o wydanie patentu i dofinansowanie prób. W międzyczasie zubożał. Zmarł w osamotnieniu i goryczy nie wiadomo gdzie i dokładnie kiedy. Zaginął bowiem po 27 sierpnia 1829. Znamienny jest fakt, że z poufnej dokumentacji, jaką Gielczewsky słał do urzędów, zaginęły wszelkie plany i rysunki modeli. Zachowały się jedynie szczątkowe opisy jego „teorii” z 15 maja 1817 roku oraz z 19 lipca 1823 roku, z których i tak jest trudnym odgadnięcie zasady funkcjonowania wehikułu Gielczewskyego. Do napędu statku zamierzał użyć jakiejś drogiej i niebezpiecznej substancji palnej, o której wytwarzaniu nic nie zdradził. Statek składał się z dwóch części: unoszącej i napędowej. Miał on poruszać się w myśl jego dwóch zasad: „lżejszy jak powietrze” i „cięższy jak powietrze”. W uzasadnieniu projektu, na żądanie władz, podał m.in. jego strategiczne zastosowanie jako broni powietrznej przeciwko okrętom, którym to stwierdzeniem wyprzedził myślowo swoją epokę. Jak dotąd, a może i na zawsze pozostanie tajemnicą, co wynalazł Gielczewsky z Iławy. Jest możliwym, że to właśnie on stworzył podwaliny pod późniejsze latające Zeppeliny, wykorzystywane m.in. do transoceanicznych lotów pasażerskich. Wskazują na to wymienione 2 zasady i zastosowanie niebezpiecznych łatwopalnych substancji. Gielczewsky zamierzał jednak inaczej niż współczesne silniki kierować swoim statkiem. Intrygujące, ale świadczące tylko na korzyść wynalazcy, jest zaginięcie jego planów i rysunków.

Materiał archeologiczny wskazuje, że początek osady można datować na VI w. p.n.e. W połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. tereny województwa zielonogórskiego (lubuskiego)znajdowały się pod silnym wpływem kultury Celtów. Następny okres do około IV w. n.e. charakteryzował się ekspansją imperium rzymskiego.

Najstarsza nazwa Małomic (Małynicz) została wymieniona w hołdzie lennym złożonym w 1329 roku przez księcia żagańskiego Henryka IV królowi czeskiemu we Wrocławiu. Pod koniec lat 30. XVI w. Małomice stały się własnością feudała – śląsko-łużyckiego – Fabiana von Schoenaicka. On to prawdopodobnie w 1572 roku nadał Małomicom ograniczone prawa miejskie. Rozwój Małomic znacznie przyśpieszyło przyznanie im statusu osady targowej. Schoenaick zezwolił na zawiązanie cechów rzemieślniczych mających prawo powoływania swych przedstawicieli do rady miejskiej. Rozwinęły się wówczas kowalstwo i garncarstwo – podwaliny późniejszego rozwoju przemysłu metalurgicznego i ceramicznego.

Chichy – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie żagańskim, w gminie Małomice. Kiedyś występowała pod nazwami: Conradi Villa, Kunzendorf, Namysłów.
Lubin (niem. Lüben) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu lubińskiego i gminy wiejskiej Lubin. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa legnickiego. Jest to drugie miasto pod względem liczby mieszkańców (po Legnicy) w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym, piąte w województwie dolnośląskim i pięćdziesiąte w Polsce.

W 1766 roku właścicielem Małomic został ród von Dohnów, z którym są związane początki hutnictwa w miasteczku. Huta w Małomicach powstała ok. roku 1800. Z tego roku pochodzi bowiem pierwszy rysunek techniczny przedstawiający elewację i przekroje budynku huty. Piece hutnicze pracowały tu już w 1801 r. Fabian von Dohna manufakturę żelaza nazwał "Marienhütte" (huta "Maria") na cześć swojej żony Marii Amalii. Huta, dzięki zamówieniom cesarskiej armii, rozrosła się do kluczowego w tej branży na Śląsku zakładu przemysłowego. Wiąże się z nią tragiczna w skutkach historia z okresu wojen napoleońskich. Ówczesny właściciel Małomic, Fabian von Dohna, kazał wytopić, w tajemnicy przed Francuzami, znaczną ilość kul armatnich dla armii pruskiej. Kiedy sprawa wyszła na jaw, komando francuskie spaliło w odwet wspaniały, górujący nad miastem, barokowy pałac von Dohnów. Pałac odbudowany w połowie stulecia, został zniszczony w czasie ostatniej wojny. W XIX w. nastąpiło ożywienie życia gospodarczego. W Małomicach rozwijał się przemysł metalurgiczny opierający się o miejscowe zasoby rudy darniowej. Od powstania aż do upadku Rzeszy Niemieckiej przemysł nastawiony był wyłącznie na produkcję zbrojeniową. W 1898 roku uruchomiono fabrykę naczyń, dziś POLMETAL Fabryka Wyrobów Blaszanych S.A.

Bory Dolnośląskie dawniej Puszcza Dolna - mezoregion fizycznogeograficzny (317.74) utworzony przez największy w Polsce zwarty kompleks leśny o powierzchni ok. 1650 km².
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W czasie I wojny światowej Małomice były z dala od walk. Uczestniczyły w nich poprzez swoją produkcję zbrojeniową. Po zakończeniu wojny huta została zamknięta na parę lat, ponownie uruchomiona w celu produkcji samolotów po dojściu Hitlera do władzy. W latach międzywojennych Małomice rozbudowano w części zachodniej. W latach 1928-1929 wybudowano kościół katolicki i kino. Przed wybuchem II wojny światowej oddano do użytku stadion sportowy z basenem. Od września 1944 do stycznia 1945 r. w Małomicach istniał obóz jeńców przywiezionych tu z powstańczej Warszawy. 14 lutego 1945 r. Małomice zostały zajęte w wyniku działań wojennych przez 13 Armię Frontu Ukraińskiego. W miejscowości utworzono polską administrację, która wysiedliła jej dotychczasowych mieszkańców do Niemiec. Jako polską nazwę przyjęto formę Małomice - od zniemczonej Mallmitz. W 1959 roku Małomice uzyskały status osiedla, by po dziesięciu latach otrzymać prawa miejskie.

Kilometr (symbol: km) – powszechnie stosowana wielokrotność metra, podstawowej jednostki długości w układzie SI. Dokładniej, kilometr to 1000 metrów. Stowarzyszona i dość często używana jednostka powierzchni to kilometr kwadratowy (symbol: km²), a objętości – kilometr sześcienny (symbol: km³).
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)