Mały katechizm – katechizm autorstwa Marcina Lutra, napisany w celu lepszego poznania prawd wiary ewangelickiej przez ogół mieszkańców Niemiec. Opublikowany po raz pierwszy w języku niemieckim w 1529. Obecnie stosowany podczas nauki konfirmacyjnej.

Mały katechizm miał umożliwiać ludowi wstępne poznanie treści i podstawowego sensu prawd wiary. Lepszemu ich zrozumieniu służył Duży katechizm, napisany według kazań Lutra, który Luter zalecał poznawać po przyswojeniu sobie nauk Małego katechizmu.

Mały katechizm wraz z Wyznaniem augsburskim, Obroną Wyznania augsburskiego, Dużym katechizmem, Artykułami szmalkaldzkimi i Formułą zgody stanowi jedną z sześciu ksiąg wyznaniowych, zawierających zasadnicze nauki luteranizmu.

Geneza

Przyczyną powstania Małego katechizmu i Dużego katechizmu był niski poziom wiedzy teologicznej w społeczeństwie niemieckim XVI wieku, w tym u niższego duchowieństwa, zwłaszcza na wsi, ponieważ w miastach nauczaniem zajmowali się byli mnisi, którzy przyjęli wiarę ewangelicką, jak również absolwenci uniwersytetu w Wittenberdze. Już w dziele Msza niemiecka Marcin Luter zauważał potrzebę napisania dobrego i przystępnego katechizmu, jasno wykładającego podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej. Tę potrzebę potwierdziły przeprowadzane od 1526, a na szeroką skalę w latach 1527–1528 wizytacje parafii, w których brali udział m.in. Filip Melanchton i sam Luter. Reformatorzy byli poruszeni wynikami swoich obserwacji; zwłaszcza upadkiem moralnym, jak i intelektualnym duchowieństwa. Okazało się bowiem, że niektórzy proboszczowie nie opanowali pamięciowo Dekalogu i wyznania wiary. W przedmowie do Małego katechizmu Luter wspomina:

Katechizmy były znane już przed Lutrem, jednak różnica pomiędzy dziełem reformatora a średniowiecznymi katechizmami jest zasadnicza. Poprzednie katechizmy służyły pamięciowemu opanowaniu Modlitwy Pańskiej i Symbolu Apostolskiego, od XIII wieku również Zdrowaś Maryjo. Z rzadka natomiast zawierały treść Dekalogu, najczęściej jako materiał pomocniczy do spowiedzi. W odróżnieniu od nich, Luter postanowił w swym dziele zawrzeć także wyjaśnienie nauk, jakie niosą ze sobą podane treści.

Innym celem Lutra było ujednolicenie nauczania kaznodziejów ewangelickich w danej parafii na przestrzeni czasu. Dotyczyło to zwłaszcza treści opanowywanych pamięciowo przez młodzież. Luter obawiał się, że sama zmiana użytych formuł może u nieprzygotowanej teologicznie młodzieży wzbudzić niepotrzebny zamęt.

Wydania i tytuły

W okresie reformacji istniała praktyka wydawania katechizmów jako tablic wywieszanych w kościołach i szkołach, dlatego pierwsze wydanie Małego katechizmu opublikowano w Wittenberdze na początku 1529 również w formie tablic. Trzy pierwsze tablice wydano w styczniu, cztery następne w marcu. Do pierwszego wydania dołączoną Książeczkę o ślubie („Traubüchlein”) opisujący sposób udzielenia ślubu kościelnego. W formie książkowej dzieło wydano w połowie maja. Jeszcze tego samego roku opublikowano trzecie wydanie, w której część Krótki sposób spowiedzi zastąpiono dodatkiem Jak uczyć prostaczków spowiadania się, dołączono również Książeczkę o chrzcie („Taufbüchlein”) zawierającą zalecenia dla duchownych dotyczące obrządku chrztu św. W takiej formie, po dokonaniu niewielkich uzupełnień np. uzupełnieniu pierwszego przykazania dodatkiem „Jam jest Pan Bóg twój”, tekst Małego katechizmu opublikowano w 1580 w Księdze zgody. Wydania Księgi zgody aż do dzisiaj zawierają wraz z Małym katechizmem niewchodzące w jego skład dodatki: Książeczkę o ślubie i Książeczkę o chrzcie. Oprócz tego, zarówno za życia Lutra jak i po jego śmierci, pojawiały się nieautoryzowane wydania Małego katechizmu, które zawierały zarówno zmiany drobne takie jak dodanie do Modlitwy Pańskiej doksologii („Albowiem Twoje jest królestwo, moc i chwała na wieki”), jak i znaczące, np. dodanie ustępów Władza kluczów Królestwa niebieskiego lub Pytania dla tych, którzy chcą przystąpić do sakramentu ołtarza. Zmiany te jednak nie były sprzeczne z nauczaniem Lutra.

Pierwsze wydanie Małego katechizmu nosiło tytuł Mały katechizm dla zwykłych proboszczów i kaznodziei. W wydaniu Księgi zgody z 1584 usunięto słowa „dla zwykłych proboszczów i kaznodziei”, ograniczając tytuł do Mały katechizm doktora Marcina Lutra.

czytaj dalej: [2], [3]