Maciej Menius - Polski Serwis Naukowy

Maciej Menius (także: Meinius, Meyne, ur. w 1544 w Gdańsku, zm. 3 czerwca 1601 w Królewcu) – polski matematyk narodowości niemieckiej, również astronom, kalendariograf, bibliotekarz i mierniczy.

Biografia

Syn Jerzego i Agnieszki, ur. się w kupieckiej rodzinie luterańskiej. 20 października 1558 zapisał się na Uniwersytet w Wittenberdze. Był uczniem F. Melanchtona i V. Winshemiusa, bliskich współpracowników Lutra. Studiował na koszt gdańskiej Rady Miejskiej.

We wrześniu 1570 otrzymał tytuł magistra filozofii. Od 1569 bezskutecznie prosił gdańską Radę Miejską o przyznanie mu stanowiska profesora lub o środki na dalszą naukę. W 1571 lub 1572 zamieszkał w Zgorzelcu (Görlitz), gdzie ożenił się z Klarą Weidener, córką burmistrza. Daniel Hermann napisał wiersz z okazji ich ślubu.

Gnomonika (gr. gnomoniké téchne od gnómon, γνόμον- ‘pręt wskazujący godzinę w zegarze słonecznym’) - nauka związana z astronomią dotycząca obliczania i kreślenia zegarów słonecznych. Był to jeden z przedmiotów wykładanych w kolegiach jezuickich popularnych w XVII - XVIII wieku. Autorem jednego z najlepszych w Polsce podręczników teoretycznej i praktycznej gnomoniki był kanonik dobromiejski Józef Tuławski. Jego dzieło pt.Gnomonica facilitata ukazało się w Królewcu w roku 1751. Pracę swą kanonik dobromiejski dedykował biskupowi warmińskiemu Adamowi Stanisławowi Grabowskiemu.

Filip Melanchton (właściwie Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497 roku w Bretten w Palatynacie, zm. 19 kwietnia 1560 roku w Wittenberdze) – reformator religijny, najbliższy współpracownik Marcina Lutra, współtwórca Reformacji, profesor uniwersytetu w Wittenberdze, zreorganizował szkolnictwo i wprowadził szkołę humanistyczną w Niemczech, która stała się wzorcem dla szkół na Śląsku i Pomorzu.

W Zgorzelcu Menius wydawał kalendarze własnym nakładem. Pierwszy kalendarz na 1572 przesłał Radzie Miejskiej Gdańska. Później nakładem własnym wydał znakomity podręcznik gnomoniki Bartłomieja Scultetusa pt. Gnomonice de solariis (Zgorzelec 1572). W 1572 obserwował nową gwiazdę, której poświęcił okolicznościową rozprawę, znaną tylko z późniejszych wzmianek. Nie zachowała się również praca Meniusa o Księżycu z 1576.

Księżyc (, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze, niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

W 1575 mianowany został profesorem matematyki w Gimnazjum Gdańskim. Zajmował się również obserwacjami astronomicznymi. W wydanym w 1578 w oficynie Jakuba Rhodego pisemku pt. Von alter geschlecht der Cometen [...] der uns zu Dantzigk den 12 Novembris 1577 jahr erscheinen ist... opisał bieg komety z 1577. W przedmowie do Rady Miejskiej Menius wspomniał Kopernika jako jednego z najwybitniejszych astronomów.

Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

Bibliotekarz – pracownik biblioteki, pracownik zatrudniony zawodowo w bibliotekarstwie; tytuł i stanowisko w hierarchii służby bibliotecznej. Według przepisów unijnych (Dyrektywa 89/48), osoba zatrudniona jako bibliotekarz musi mieć ukończone co najmniej studia licencjackie z zakresu informacji naukowej i bibliotekoznawstwa.

W Gdańsku wydawał kalendarze i prognostyki. M.in. w prognostyku na 1577 opisał zaćmienie Słońca z 2 IV, a w prognostyku na 1578 zaćmienie z 26 IX. Niestety, żaden z gdańskich kalendarzy i prognostyków Meniusa nie zachował się. W 1579 został powołany na stanowisko profesora matematyki w Uniwersytecie Królewieckim. 2 XII 1579 wpisał się do metryki tej uczelni.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Magister (z nadawany przez wyższe uczelnie po ukończeniu studiów drugiego stopnia (dawniej: studiów jednolitych magisterskich lub magisterskich studiów uzupełniających), a w przypadku niektórych kierunków (farmacja, prawo, psychologia) – studiów jednolitych drugiego stopnia oraz wcześniejszym uzyskaniu absolutorium, złożeniu pracy dyplomowej i zdaniu egzaminu magisterskiego. Jest to również tytuł zwyczajowy używany przez farmaceutów (podobnie jak tytuł doktora używany przez lekarzy).

Od 1586 Menius był oficjalnym wydawcą kalendarzy w Królewcu, które wydawał w tym mieście od 1581. Kalendarz Meniusa na 1581 ukazał się w Szczecinie (w jęz. niem.) oraz w Lipsku (w jęz. łac.) nakładem księgarzy gdańskich. Oba zadedykowane zostały ks. Jerzemu Fryderykowi.

Menius jako jeden z pierwszych w kręgu protestanckim w Polsce przyjął kalendarz gregoriański. Swe kalendarze i prognostyki przesyłał Radzie Miasta Gdańska, z którą utrzymywał ścisłe związki. W 1586 Rada Miasta Gdańska poprosiła Królewiec o urlop dla Meniusa, aby mógł on brać udział w pracach mierniczych.

Geometra (przest.), mierniczy – osoba, najczęściej inżynier lub technik, zajmująca się pomiarami gruntów i sporządzaniem planów. W starożytności Wielkim Geometrą nazywano Apoloniusza z Pergi.

Mikołaj Kopernik (łac. Nicolaus Copernicus Torinensis lub Thorunensis lub Torunensis, niem. Nikolaus Kopernikus; ur. 19 lutego 1473 w Toruniu, zm. 24 maja 1543 we Fromborku) – astronom, matematyk, prawnik, ekonomista, strateg, lekarz, astrolog, tłumacz, kanclerz kapituły warmińskiej od 1511, kanonik warmiński, scholastyk wrocławski.

Od 1586 Menius pełnił również funkcje bibliotekarza biblioteki książęcej. Menius znany był jako zwolennik Kopernika, którego naukę wprowadził do swych wykładów w 1595. W Królewcu przeprowadzał liczne obserwacje astronomiczne. W 1581 wydał rozprawę o komecie pt. Grundliche observationes astronomi ae, d. i. Absehung oder Abmessung des einzigen Cometen, a w 1584 pracę pt. Theoremata de circulis sphaerae materialis.

Frombork (niem. Frauenburg, łac. Castrum Dominae Nostrae) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie braniewskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Frombork. Jest położony na Równinie Warmińskiej, nad Zalewem Wiślanym. W miejscowości znajduje się port morski oraz morskie przejście graniczne.

Niemcy – naród zamieszkujący przede wszystkim Republikę Federalną Niemiec, posługujący się językiem niemieckim z grupy języków germańskich. Pod względem wyznaniowym Niemcy są podzieleni na katolików (płd. i zach. Niemcy) i protestantów (płn. i wsch. Niemcy). Populacja jest trudna do oszacowania gdyż zawiera w sobie nie tylko rodowitych Niemców, ale także ich potomków rozsianych na kilku kontynentach. Mieści się ona w przedziale pomiędzy 80 a 160 milionów osób.

Menius utrzymywał kontakty z wieloma wybitnymi astronomami, jak np. Wilhelm Heski, Hieronim Stadius, Cyprian Leovitus, Tycho de Brahe, Bartłomiej Scultetus, Jan Praetorius.

25 maja 1584 we Fromborku wraz z Eliaszem Cimberem, uczniem Brahego, brał udział w obserwacjach astronomicznych mających na celu obliczenie szerokości geograficznej tego miasta. Ks. Jerzy Fryderyk za pośrednictwem Meniusa zaprosił Cimbera do Królewca. W dniach 7-28 czerwca 1584 Menius i Cimber przeprowadzali obserwacje w ogrodzie książęcym w Królewcu, ustalając szerokość geograficzną Królewca na 54 st. 44'. 1 maja 1591 Menius wygłosił dysputę pt. De rotundite terrae et aquae.

Kalendarz gregoriański – kalendarz słoneczny, zreformowany kalendarz juliański autorstwa Luigiego Lilio na zlecenie Grzegorza XIII. Jest to w zasadzie kalendarz juliański, do którego wprowadzono niewielką poprawkę mającą na celu zniwelowanie opóźnienia w stosunku do roku zwrotnikowego, narosłego od roku 46 p.n.e. oraz zapobieżenie jego powstawaniu na przyszłość. Kalendarz juliański spóźniał się 1 dzień na 128 lat, natomiast opóźnienie kalendarza gregoriańskiego wynosi 1 dzień na ok. 3000 lat. Różnice pomiędzy kalendarzami juliańskim a gregoriańskim sprowadzają się do dwóch kwestii:

Tycho Brahe (właśc. Tyge Ottesen Brahe, także (mylnie) Tycho de Brahe; wymowa ?/i ur. 14 grudnia 1546 r. w zamku Knutstorp w Skanii - zm. 24 października 1601 r. w Pradze) – duński astronom.

Pełnił trzykrotnie funkcję rektora (w 1587, 1593, 1599) i siedmiokrotnie funkcje dziekana na Uniwersytecie w Królewcu. Z Klarą Weidener (zm. 1590) miał 10 dzieci. W 1591 ożenił się z Zofią Moller, z którą miał 4 dzieci.

Na podstawie

M. Czerniakowska, Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, suppl. 1, Gdańsk 1998, s. 199-201