Maciej Feliks Cyprian Odrowąż Szukiewicz (ur. 13 maja 1870 w Sztokholmie, zm. 28 września 1943 w Krakowie) – polski poeta, prozaik, dramaturg, krytyk teatralny, tłumacz, historyk sztuki, kustosz Muzeum Narodowego i Domu Jana Matejki w Krakowie.

"Pod orlim nosen wiechy przennokolorowych wąsik, ściągnięta wychudła twarz - korpus długi , kościsty - 
 czy to nie don Kichot? Teraz wyobraźcie sobie, że ten don Kichot nabrał naraz szerokich gestów aktora 
 grającego Cyrana de Bergérac, a będziecie mieli tyle przez nas wszystich miłowanego Macieja Szukiewicza,
 estetę, poetę i dramatopisarza Młodej Polski"...Adam Grzymała-Siedlecki "Nie Pożegnani"(Kraków, 1972 r.)

Biografia

Grób Macieja Szukiewicza na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Urodził się w Szwecji, w Sztokholmie, jako najmłodszy z trojga dzieci Oktawiana Feliksa i Bronisławy (z domu Malinowska), herbu Odrowąż. Brat Wojciecha Szukiewicza (ur. 26 stycznia 1867 r. w Sztokholmie, zm. w październiku 1944 w Grodzisku Mazowieckim) publicysty, działacza społecznego i emigracyjnego. Brat Antoniny Szukiewicz (ur. w 1865 r.? w Czostkowie w pow. suwalskim, zm. 18 lutego 1934 r. w Krakowie), żony dr. Alfreda Starża Szołayskiego, pianistki, uczennicy prof. Teodora Leszetyckiego (Theodora Leschetizkiego) (1830-1915) w Wiedniu.

Poślubił Zofię Antoninę Wąsowicz (ur. 7 kwietnia 1868 w Gręboszowie, zm. 16 września 1947 r.). Zmarli bezdzietnie w Krakowie, pochowani w grobowcu rodziny Szukiewiczów na Cmentarzu Rakowickim.

Szukiewicz jak sam wspomina (w W sprawie nauczania języka macierzystego i jego gramatyki", Kraków 1933 r.) wyrósł w domu pełnym tradycji. Jego rodzony dziadek - Cyprjan Szukiewicz (zm. 6.11.1844 r.), zamieszkały w Warszawie, był chrzestnym ojcem Cypriana Kamila Norwida (1821-1883), służył w Armii Narodowej za Stanisława Augusta, potem w Legionach Napoleońskich. Tradycja rodzinna głosi, że poetycki talent Maciej Szukiewicz odziedziczył po dziadku. Natomiast oboje rodzice Macieja uczestniczyli w powstaniu styczniowym w 1863 roku. Ojciec, Oktawian Feliks Odrowąż Szukiewicz (1840-1914), był wychowankiem konstantynowskiej szkoły wojskowej w Petersburgu, następnie podporucznikiem artylerii rosyjskiej w Dęblinie. Na wiadomość o wybuchu powstania udał się w Augustowskie, gdzie pierwsze miesiące spędził w oddziale Józefa Ramotowskiego ("Wawra"), a następnie uformował szósty oddział powstańczy, którego został dowódcą. Po klęsce powstania styczniowego wraz z żoną Bronisławą i córką Antoniną wyemigrował do Szwecji (za panowania Karola XV Bernadotte (1826-1872)). Rodzina zamieszkała w Sztokholmie. Tam w 1867 r. przyszedł na świat Wojciech, a w 1870 r. Maciej Feliks Cyprian, który z wielkim sentymentem powraca do swojego szwedzkiego dzieciństwa w książce "Z ziemi fjordów i fjeldów" (Warszawa 1900 r.):

                 ..."Cny czytelniku, pozwól mi łaskawie,
                     Że ci na wstępie moje opowieści
                     Imię me, ród mój i klejnot wyjawię.
                     Na świat przyszedłem za morzami, gdzieści,
                     Z ziemi Wikingów, na skalistej ławie,
                     Którą Mäleru fala wiecznie pieści.
                     W powijakach ssąc pierś zacnej Szwedki,
                     Wzrosłem hartowny i duchem nie wietki..
Taką pieśń zacząłem snuć w latach późniejszych, płacąc dług ziemi i miastu, gdzie ujrzałem światło dzienne"...

W 1872 r. rodzina Szukiewiczów powróciła do kraju, a z nimi "Familien Journal", obrazkowy tygodnik sztokholmski, który z wielkim pietyzmem przeglądała. Najpierw zamieszkali w Zakopanem (gdzie została pochowana matka - Bronisława, zm. 05.01.1900 r.), a następnie w Krakowie, gdzie Maciej spędził resztę swojego życia.

W 1883 r. rozpoczął naukę w nowodworskim Gimnazjum św. Anny, prowadzonym przez Leona Kulczyńskiego. W 1890 r. uzyskał świadectwo dojrzałości oraz zadebiutował poetycko na łamach "Przyszłości". Jesienią Maciej i Wojciech wyjechali do Pragi, gdzie przez trzy lata Maciej studiował chemię technologiczną w niemieckiej szkole technicznej. Tam też zapoznał się z literaturą czeską. Po powrocie z Pragi podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, na kierunku historii sztuki. W tym okresie związał się z cyganerią, która kładła podwaliny pod nadchodzącą Młodą Polskę. "Był czas, lata 1895, 1896, kiedy to on, w następstwie po Tadeuszu Micińskim, skupiał na sobie nadzieje krakowskiej młodzieży uniwersyteckiej - w nim widziano wodza artystycznego "Filozofii". Jemu też na ogólnoakademiskim wiecu powierzono w imieniu młodzieży przemówić publicznie na odsłonięciu pomnika Mickiewicza na Rynku krakowskim" (cyt. Grzymała-Siedlecki).

Wiosną 1896 r. Maciej Szukiewicz rozpoczął korespondencję ze Stanisławem Przybyszewskim (listy przekazał Bibliotece Jagiellońskiej 29.11.1927 r.). Przetłumaczył dramat "Das grosse Glück" Przybyszewskiego na język polski - "Dla szczęścia" (rękopis "Dla szczęścia" w tłum. Szukiewicza znajduje się w IS PAN). Po zakończeniu niefortunnej znajomości z Przybyszewskim, Szukiewicz zajął się tworzeniem własnej literatury i studiami historii sztuki. W latach 1893-1894 pod pseudonimem Cyprian pisywał artykuły dla "Tygodnia", następnie dla "Dziennika Krakowskiego" (1896-1897) i dla studenckiego czasopisma "Młodość" (1898-1900). Jego artykuły pojawiały się w "Czasie", "Bluszczu", "Gazecie Lwowskiej", "Głosie Rzeszowskim", "Kronice Rodzinnej", "Krytyce", a od 1897 r. w "Życiu".

W 1899 r. na krótko przed ukończeniem studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim, Szukiewicz podjął pracę w Muzeum Narodowym w Krakowie, a od 1900 r. w Domu Jana Matejki. U progu XX stulecia jego sytuacja się ustabilizowała - razem z żoną Zofią Antoniną zamieszkał w kamienicy przy ul. Floriańskiej. W 1901 r. opublikował tomik "Poezji", w których znalazł się wybór młodzieńczych wierszy oraz jednoaktówka "Śnieg". Okładkę zaprojektował Jacek Malczewski. W 1902 r. ukazała się drukiem (50 egz.) czteroaktowa baśń "Arf" i jednoaktówka "Dwa światy", następnie w 1903 r. chłopski dramat "Na wymowie" oraz 1904 r. historyczna tragedia "Glejt". W roku 1897 napisał aż siedem dramatów. Jego dramaty były wystawiane w Krakowie, we Lwowie, w Poznaniu, w Wilnie, w Gdańsku, w Petersburgu, w Warszawie, w Nowym Sączu, w Katowicach,w Sosnowcu, w Kaliszu, w Bydgoszczy, Toruniu i Grudziądzu. W 1902 r. wydał dwutomową powieść Juliusza Zeyera "Jan Maria Plojhar", a w 1929 r. poemat Svatopluka Čecha (21.02.1846-23.02.1908): "Pieśni niewolnika" (Písně otroka).

W latach 1911-1918 wykładał historię sztuki na Wyższych Kursach Naukowych dla Kobiet im. Baranieckiego, a następnie: historię teatru i stylów dla słuchaczy Dwuletniego Kursu Dramatycznego. W latach 1907-1909 kilkakrotnie jeździł z odczytami po terenach Zagłębia i Śląska Cieszyńskiego. W listopadzie i grudniu 1908 r. wygłosił cykl prelekcji w Wilnie i Mińsku, jak również w Pradze, Petersburgu, Kijowie i Żytomierzu.

W 1910 r. Krakowskie Muzeum Narodowe obchodziło 25-lecie swojego istnienia. Z tej okazji Tadeusz Boy-Żeleński ("Słówka": Zielony Balonik - Muzeum Narodowemu) skomentował opiekuna Domu Jana Matejki:

                                    "Ten pokój pan opustosz:
                                     Tu będzie kustosz;
                                     Tam w sieni będzie stało
                                     Dwóch woźnych z pałą;
                                     Słowian się sprosi,
                                     Potem Szukiewicz Maciej
                                     Odczyt wygłosi."

W latach 1909-1910 nadsyłał korespondencję do "Kuriera Litewskiego" ( red. naczelny Wojciech Baranowski). Od sezonu 1926/1927 zaczął współpracować z "Głosem Narodowym", gdzie publikował recenzje "Z teatru im. Słowackiego, Teatr popularny", felietony " Na marginesie referatu teatralnego". W latach 1928-1929 nadsyłał artykuły dla "Teatru" ( m.in. o Tadeuszu Pawlikowskim, dyr. Teatru im. J. Słowackiego).

Maciej Szukiewicz również korespondował z Wandalinem Szukiewicz (1857-1919), stryjecznym bratem, znanym archeologiem mieszkającym na Litwie, który w latach 1911-1914 wielokrotnie podtrzymywał na duchu kuzyna ( listy, BJ, rkps 8817 III).

Ukoronowaniem kilkudziesięcioletniego okresu twórczości poetyckiej Macieja Szukiewicza były "Rymy i rytmy" (1936 r.). Tytuł nawiązuje do dzieła Giosuè Carducciego "Rime e ritmi" (1898 r.). W "Rymach i rytmach" znajduje się wiersz (str.55) "Pamięci Orląt Lwowa" inaczej: "Pamięci Jurka Bitschana". Szukiewicz był jednym z pierwszych, który podał poetycką wersję ostatnich godzin chłopca, który poległ na Cmentarzu Łyczkowskim 21.11.1918 roku.

Część dorobku pisarskiego powstawała z myślą o młodszym pokoleniu odbiorców. I tak Szukiewicz napisał dramatyczną trylogię "Na swojską nutę", osnutą na motywach utworów Aleksandra Fredry, Władysława Syrokomli i Adama Mickiewicza. Następnie baśń sceniczną "Noc św. Mikołaja" i powieść "Niezwykłe przygody dwóch malców" (1930 r.).

Szukiewicz był także i wydawcą. Opublikował "Listy Matejki do żony Teodory Matejkowej z l. 1863-1881" oraz "Pamiętnik Wojciecha K. Stattlera. Studia malarskie w Krakowie i Rzymie przed 100 laty".

Na parę miesięcy przed śmiercią artysta złożył w Bibliotece Jagiellońskiej zbiór spisywanych w 1943 r. "Wspomnień", które uzupełniają humorystyczne "Fraszki" i "Bibeloty" (dołączone do spuścizny pisarza przez jego rodzinę). "Wspomnienia" zostały dopiero po raz pierwszy wydane w 2007 r., opracowane przez prof. Tadeusza Linknera.

Część dzieł Macieja Szukiewicza do tej pory nie została opublikowana. Wiele materiałów przechowuje Archiwum Artystyczne i Biblioteka Teatru im. J. Słowackiego oraz Oddział Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znajduje się kilkadziesiąt woluminów zawierających artystyczny drobek autora. Archiwaliami dysponuje również Biblioteka Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Egzemplarzami dramatów dysponują: Muzeum Teatralne w Warszawie jak i Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. Korespondencja i inne dokumenty, głównie pozascenicznej działalności Szukiewicza, materiały znajdują się m.in. w zasobach Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Do tej pory nie zostały przebadane dokumenty w archiwach bibliotek we Lwowie i Pradze. (Informacje te pochodzą od dr Anny Podstawki "Dramaturgia Macieja Szukiewicza").