Mafrian - Polski Serwis Naukowy

Mafrian, właściwie mafrian i katolikos Wschodu (aram. mafriono "konsekrator") - godność kościelna specyficzna dla Kościoła jakobickiego; metropolita o specyficznej, bardzo szerokiej jurysdykcji, równej jurysdykcji patriarszej.

O powstaniu instytucji mafriana zadecydowały specyficzne warunki, w których działał kościół jakobicki. Okresem, w którym kościół jakobicki kształtował swoje podstawy organizacyjne, był VI wiek. W tym czasie kościół ten posiadał wiernych i organizację po obu stronach granicy bizantyjsko-perskiej. Ze względu na wrogość obu tych imperiów granica była praktycznie nieprzekraczalna, wskutek czego jakobicki patriarcha Antiochii miał duże trudności w wykonywaniu swej jurysdykcji w Persji. Ponadto podległość perskiego kościoła jakobickiego patriarsze rezydującemu pod władzą Bizancjum ściągała na perskich jakobitów ciągłe (tu akurat z całą pewnością bezpodstawne) podejrzenia o sprzyjanie Bizancjum.

Patriarcha – z jęz. gr. "praojciec"; w Nowym Testamencie określenie protoplastów Izraelitów (Abraham, Izaak, Jakub oraz dwunastu synów Jakuba), ale także protoplastów ludzkości, oraz protoplastów rodów, np. Dawid.

Nestorianizm to doktryna głosząca, że Jezus Chrystus składa się z dwóch odrębnych bytów: ludzkiego i boskiego. Nazwa pochodzi od Nestoriusza, patriarchy Konstantynopola w latach 428-431. Nestorianizm został uznany za herezję i potępiony na soborze efeskim w 431.

Naturalnym rozwiązaniem tej sytuacji było ustanowienie dla perskich jakobitów kogoś w rodzaju patriarszego wikariusza, ustepującego patriarsze w hierarchii, a jednocześnie pełniącego wszystkie jego funkcje na obszarze Wschodu (czyli za granicą persko-bizantyjską). Pierwszym mafrianem, nie noszącym jeszcze tego miana, lecz pełniącym właściwe mu funkcje, był Ahudame, biskup Bet Arabaje, wyświęcony przez Jakuba Baradeusza w 559, zamordowany na rozkaz szacha Chozroesa I w 575. Następnie, od 629, władzę w imieniu patriarchy sprawowali biskupi Tikrit - jedynej stolicy biskupiej, która pozostała wierna monofizytyzmowi po tym, jak w V wieku większość chrześcijan perskich przyjęła nestorianizm. Z czasem dla tych metropolitów utarł się tytuł mafriana.

Monofizytyzm - kierunek w teologii chrześcijańskiej przyjmujący, że w Chrystusie jest tylko jedna natura boska, a ludzka natura zaraz po wcieleniu została wchłonięta przez boską. Pogląd ten został sformułowany przez mnicha z Konstantynopola, Eutychesa. Według niego ludzka natura Chrystusa była jak plaster miodu, boską naturę można natomiast porównać do morza. Po Wcieleniu ludzka natura wrzucona w boską została w niej rozpuszczona jak plaster miodu w wodach morza.

Przez starożytny Iran należy rozumieć nie terytorium tożsame z dzisiejszym Iranem, ale tzw. Wielki Iran, wyodrębniany ze względu na wspólnotę kulturową i historyczną, a w starożytności przede wszystkim językową. W tej epoce obejmował on oprócz dzisiejszego Iranu także Azję Środkową po Syr-Darię, stepy dzisiejszej południowej Rosji i Ukrainy zamieszkane od VIII/VII wieku p.n.e. przez irańskich koczowników oraz zachodni i środkowy Afganistan łącznie z pakistańską częścią Beludżystanu. Należy jednak tutaj zauważyć że mieszkający na terenie Ukrainy Scytowie i Sarmaci znaleźli się już w V w. p.n.e. pod silnym wpływem kultury greckiej i zaangażowani w sprawy europejskie zaczęli mieć odrębną od reszty Irańczyków historię.

Urząd mafriana utrzymał się również pod rządami Arabów. Początkowo wybierani przez biskupów Persji i tylko wyswięcani przez patriarchów, od 793 mafrianowie byli nominowani przez patriarchów. Mafrianowie początkowo rezydowali w mieście Tikrit, po jego zniszczeniu w 1089 - w Mosulu, a od 1155 - w monasterze świętego Mateusza (Mar Mattaj) koło Niniwy. Kolejnych mafrianów wyświęcali patriarchowie; od 869 przywilej wyświęcania patriarchy został zastrzeżony dla mafriana. Współpraca patriarchów i mafrianów układała się na ogół zgodnie, choć zdarzyło się kilka konflliktów.

Grzegorz Bar Hebraeus (syr. Gregorios bar ‘Ebrojo, arab. Abu al-Faradż Ibn al-Ibri, ur. w 1226, zm. 30 lipca 1286) - duchowny (mafrian) kościoła jakobickiego i jedna z najsłynniejszych postaci w jego dziejach, uczony-polihistor.

Cesarstwo Bizantyńskie (w literaturze można też spotkać formę Cesarstwo Bizantyjskie) – termin , podczas gdy dla jego mieszkańców było to po prostu Cesarstwo Rzymskie (łac. Imperium Romanum, gr. Βασίλειον Ῥωμαίων), a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (ar. روم, "ziemia Rzymian").

W czasach nowożytnych godność mafriana stała się czysto tytularna i przysługiwała jakobickim metropolitom Jerozolimy. Ostatni dostojnik jakobicki noszący tytuł mafriana Wschodu - Behnama IV - zmarł w 1895. Obecnie mafrianami bywają nazywani jakobiccy metropolici kościoła malankarskiego w południowych Indiach.

Metropolita – zwierzchnik metropolii. W jej skład wchodzi zawsze archidiecezja na czele z arcybiskupem metropolitą oraz jedna lub więcej diecezji (zwanych sufraganiami) na czele z biskupem ordynariuszem, który do pomocy ma przydzielonych biskupów pomocniczych.

Za najwybitniejszego mafriana uważa się Grzegorza Bar Hebraeusa (Abul-Faradża ibn al-Ibri, 1226-1286).