Makowate - Polski Serwis Naukowy

Kokorycz pełna

Pozłotka kalifornijska

Glistnik jaskółcze ziele

Makowate (Papaveraceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych, występujących głównie w strefie umiarkowanej i subtropikalnej na półkuli północnej. Pozycja i ujęcie rodziny jest zmienne w różnych systemach klasyfikacyjnych. Charakterystyka tu zawarta dotyczy szerokiego ujęcia zgodnie z APweb, odpowiadającego w niektórych systemach rzędowi makowców (Papaverales). Do tak ujmowanej rodziny należą 44 rodzaje z ok. 760–780 gatunkami. Cechą charakterystyczną rodziny jest trójokółkowy okwiat składający się z kielicha i dwóch okółków korony.

Akronimem APG I oznaczana jest pierwsza wersja systemu APG klasyfikującego rośliny okrytonasienne ściśle w oparciu o kryterium filogenetyczne. System ten opublikowany został w roku 1998 przez taksonomów skupionych w Angiosperm Phylogeny Group.

Roślina jednoroczna, terofit (gr. theros = lato, phyton = roślina) - roślina przechodząca cały cykl rozwojowy (od wykiełkowania z nasienia do wydania własnych nasion) w ciągu jednego okresu wegetacyjnego, później ginąca. Obumierają zarówno nadziemne pędy, jak i części podziemne. Niesprzyjającą wegetacji porę roku przetrwają tylko nasiona. Rośliny jednoroczne należą do roślin monokarpicznych. Są roślinami zielnymi - mają zielne, niezdrewniałe pędy.

Morfologia

Pokrój Rośliny zielne (jednoroczne, dwuletnie i byliny), rzadko krzewy i niewysokie drzewa (Bocconia i Dendromecon) o maksymalnej wysokości do 6 m. Liście Zwykle skrętoległe, czasem skupione w przyziemną różyczkę, rzadziej naprzeciwległe lub nawet okółkowe. Blaszka liściowa zazwyczaj jest podzielona (pierzasto- lub trójdzielnie). Liście są zwykle ogonkowe, brak przylistków. Kwiaty Wyraźnie odmienne w poszczególnych podrodzinach i plemionach. Zwykle pojedyncze lub w baldachokształtnych kwiatostanach w podrodzinie makowych (Papaveroideae) lub groniastych w podrodzinie dymnicowych (Fumarioideae). Kwiaty są obupłciowe, w podrodzinie makowych promieniste i bezwonne, w podrodzinie dymnicowych w plemieniu Hypecoeae kwiaty mają podwójną płaszczyznę symetrii, u pozostałych dymnicowych kwiaty są grzbieciste. Kielich dwudziałkowy, zwykle szybko opadający. Barwna korona dwukrotna, dwuokółkowa, również często prędko opadająca. Pręciki parzyste lub liczne wielookółkowe. Słupek górny, zwykle dwukrotny. Kwiaty większości przedstawicieli makowców są owadopylne, wyjątkowo wiatropylne. Owoc Przeważnie wielonasienna torebka otwierająca się po dojrzeniu. Nasiona zawierają bielmo, obfitują w substancje oleiste. W podrodzinie dymnicowych, często z elajosomem.

Anatomia

Wszystkie części roślin z podrodziny Papaveroideae posiadają kanały mleczne, które wytwarzają sok mleczny o różnej barwie (białej, żółtej, czerwonej).

Jaskrowce (Ranunculales Dumort.) – grupa roślin okrytonasiennych stanowiąca klad i rząd w systemach klasyfikacyjnych. Przeważnie są to rośliny zielne, ale także drzewa i krzewy (w drewnie zawsze obecne są naczynia). Należy tu (wg APweb) 7 rodzin zawierających 199 rodzajów z 4445 gatunkami.

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus L.) – gatunek byliny z rodziny makowatych (Papaveraceae Juss.). Jedyny gatunek w monotypowym rodzaju glistnik (Chelidonium). Pospolity w Europie i basenie Morza Śródziemnego. Występuje też w Ameryce Północnej, przewieziony tam przez osadników jako zioło lecznicze na choroby skóry. W Polsce jest pospolity na całym obszarze.

Systematyka

Ze względu na pewne podobieństwa w budowie kwiatów, w dawniejszych systemach klasyfikacyjnych roślin, makowate (ew. podnoszone do rangi rzędu makowce) przedstawiane były jako spokrewnione z kaparowcami (Capparales). W miarę poznawania szczegółów budowy i składu chemicznego tych roślin stwierdzono szereg wspólnych cech z jaskrowcami (Ranunculales) – np. unikatowe dla obu grup alkaloidy, podobną budowę łodyg, ziarn pyłki i woreczka zalążkowego. W systemie Cronquista (1981) makowce były obok jaskrowców przypisane do podklasy magnoliowych (Magnoliidae). W systemie Takhtajana (1997) i Reveala (1994–1999) makowate podnoszone także do rangi rzędu makowców wchodziły w skład nadrzędu Ranunculanae. W systemach APG począwszy od pierwszego z 1998, poprzez APG II z 2003 i APG III z 2009, makowate wchodzą już tylko w randze rodziny w skład kladu jaskrowców (Ranunculales).

Rośliny lecznicze - najczęściej rośliny lądowe, zawierające substancje czynne, stosowane w medycynie i ziołolecznictwie. Z niektórych części tych roślin wyrabia się leki (np. z korzeni, łodyg, liści, kwiatów). Na świecie poznano ok. 2 500 gatunków roślin leczniczych, u nas rośnie ich ok. 400, w praktyce stosowane jest ok. 200. Zdecydowana większość z nich to rośliny naczyniowe, nieliczne należą do paprotników, porostów i glonów. Niektóre z gatunków ziół stosowane dawniej w ludowej medycynie, obecnie nie są już używane.

Serduszka okazałe (Dicentra spectabilis (L.) Lem.) – gatunek byliny należący do rodziny makowatych. Według nowszych ujęć taksonomicznych gatunek ten zaliczany do innego rodzaju i ma naukową nazwę Lamprocapnos spectabilis (L.) Fukuhara. W stanie naturalnym występuje w Chinach i w Japonii, w Polsce jest uprawiany.

W obrębie makowatych wyróżnia się od 2 do 4 głównych linii rozwojowych, które w przypadku traktowania makowatych w randze rzędu podnoszone są do rangi rodzin, a w przypadku uznawania makowatych za rodzinę – opisywane są jako podrodziny lub plemiona. Wyraźnie wyodrębniają się dwie linie rozwojowe – makowych (Papaveroideae) i dymnicowych (Fumarioideae). Przez długi czas problematyczną pozycję systematyczną zajmowały dwa rodzaje – Hypecoum i Pteridophyllum, zaliczane czasem do pierwszej grupy, czasem do drugiej, lub wyodrębniane jako osobne taksony w randze rodzin lub podrodzin (np. systemy Takhtajana i Reveala). Nowsze analizy danych molekularnych i morfologicznych wskazują na siostrzany charakter obu tych taksonów i ich bazalną pozycję w obrębie makowatych.

Kręciszek (Hypecoum) – rodzaj roślin z rodziny makowatych. Obejmuje 13–18 gatunków występujących na obszarze śródziemnomorskim i dalej na wschód poprzez centralną Azję do Chin.

Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perigon, perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu złożona zwykle z kielicha (kalyx) i korony (corolla), może występować także kieliszek (epikalyx). Okwiat służy ochronie pręcików i słupków, a także jako powabnia u roślin owadopylnych dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

W kolejnych wersjach systemów APG rodzina makowatych zaliczona jest do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Makowce są grupą siostrzaną dla niemal wszelkich pozostałych przedstawicieli rzędu jaskrowców z wyjątkiem olszankowatych (Eupteleaceae).

Hesperomecon linearis – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju Hesperomecon (E. L. Greene, Pittonia 5: 146. 28 Aug 1903) z rodziny makowatych. Jest endemitem kalifornijskim. Posiada przejrzysty sok mleczny.

Woreczek zalążkowy - gametofit żeński u roślin okrytozalążkowych, rozwijający się z jednej z czterech makrospor (powstałych w wyniku mejozy w jednej z komórek ośrodka zalążka).

Podział rodziny

Rodzina makowatych obejmuje dwie linie rozwojowe w randze podrodzin, które przez niektórych autorów wyróżniane są w randze rodzin (np. system Cronquista z 1981). Podział taksonomiczny rodziny:

podrodzina Papaveroideae Eaton (rodzina Papveraceae sensu stricto)

plemię Papavereae Dumortier – 11 rodzajów na półkuli północnej, w Ameryce Południowej i na południowym krańcu Afryki,

rodzaj: Arctomecon Torr. & Frém.

rodzaj: Argemone L. – argemon

rodzaj: Canbya Parry ex A. Gray

rodzaj: Hesperomecon (syn. Platystigma Benth.)

rodzaj: Meconella Nutt.

rodzaj: Meconopsis Vig. – mekonops

rodzaj: Papaver L. – mak

rodzaj: Platystemon Benth.

rodzaj: Roemeria Medik. – remeria

rodzaj: Romneya Harv.

rodzaj: Stylomecon G. Taylor

plemię Chelidonieae Dumortier – 9 rodzajów na półkuli północnej i w Ameryce Południowej:

rodzaj: Bocconia L. – bokkonia

rodzaj: Chelidonium L. – glistnik

rodzaj: Dicranostigma Hook. f. & Thomson – dikranostigma

rodzaj: Eomecon Hance – emekon

rodzaj: Glaucium Mill. – siwiec

rodzaj: Hylomecon Maxim. – hylomekon

rodzaj: Macleaya R. Br. – makleja

rodzaj: Sanguinaria L. – sangwinaria

rodzaj: Stylophorum Nutt. – styloforum

plemię Eschscholtzieae Baillon – 3 rodzaje w zachodniej części Ameryki Północnej:

rodzaj: Dendromecon Benth.

rodzaj: Eschscholzia Cham. – pozłotka

rodzaj: Hunnemannia Sweet

podrodzina Fumarioideae Eaton (rodzina dymnicowate Fumariaceae sensu stricto)

plemię Hypecoeae Dumortier (syn. Pteridophyllaceae Reveal & Hoogland) – 2 rodzaje w Europie i Azji:

rodzaj: Hypecoum L. – kręciszek

rodzaj: Pteridophyllum Siebold & Zucc.

plemię Fumarieae Dumortier – 19 rodzajów na półkuli północnej i w Afryce, głównie na obszarze Chin:

rodzaj: Adlumia Raf. ex DC. – bałamutka

rodzaj: Capnoides Mill.

rodzaj: Ceratocapnos Durieu

rodzaj: Corydalis DC. – kokorycz

rodzaj: Cryptocapnos Rech. f.

rodzaj: Cysticapnos Mill.

rodzaj: Dactylicapnos Wall.

rodzaj: Dicentra Bernh. – serduszka

rodzaj: Discocapnos Cham. & Schltdl.

rodzaj: Ehrendorferia Fukuhara & Lidén

rodzaj: Fumaria L. – dymnica

rodzaj: Fumariola Korsh.

rodzaj: Ichtyoselmis Lidén & Fukuhara

rodzaj: Lamprocapnos Endl.

rodzaj: Platycapnos (DC.) Bernh.

rodzaj: Pseudofumaria Medik.

rodzaj: Rupicapnos Pomel

rodzaj: Sarcocapnos DC.

rodzaj: Trigonocapnos Schltr.

Pozycja rodziny w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal, rząd makowce (Papaverales Dumort.), rodzina makowate (Papaveraceae Juss.). Rodzina makowatych w ujęciu APweb w systemie Reveala z lat 1994-1999 rozdzielona była na dwie rodziny – Papaveraceae i Pteridophyllaceae. System Reveala z roku 2007 rozdzielał makowate w szerokim ujęciu na trzy rodziny:

Cysticapnos – rodzaj z rodziny makowatych (Papaveraceae) i podrodziny dymnicowych Fumarioideae. Obejmuje 4 lub 5 gatunków występujących w południowej Afryce.

Fumariola turkestanica – gatunek z monotypowego rodzaju Fumariola Korshinsky, Izv. Imp. Akad. Nauk ser. 5. 9: 403. 1898 z rodziny makowatych (Papaveraceae) i podrodziny dymnicowych Fumarioideae. Występuje w Azji Środkowej, w paśmie górskim Ałaj, gdzie rośnie wśród skał. Roślina geokarpiczna.

rodzina: Pteridophyllaceae Nakai ex Reveal & Hoogland in Bull. Mus. Natl. Hist. Nat., sér. 4, B Adansonia 13: 91. 4 Oct 1991.

rodzina: Papaveraceae Juss., Gen. Pl.: 235. 4 Aug 1789, nom. cons.

rodzina: Fumariaceae Marquis, Esq. Règne Vég.: 50. 15-22 Jul 1820, nom. cons.

Zastosowanie

Rośliny lecznicze Wiele gatunków makowatych charakteryzuje się właściwościami leczniczymi lub trującymi. Jest to spowodowane powszechnym występowaniem w tej rodzinie alkaloidów takich jak tebaina, narkotyna, narceina itp. Rośliny ozdobne Ze względu na efektowne kwiaty o dużych rozmiarach wiele gatunków to rośliny ozdobne, np. pozłotka kalifornijska. Oryginalny kształt kwiatów zebranych w kwiatostany i silnie podzielone liście roślin z podrodziny dymnicowych sprawia, że spośród jej przedstawicieli jako ozdobne wykorzystywane są niektóre gatunki z rodzajów: serduszka, kokorycz i Pseudofumaria. Rośliny spożywcze Nasiona maku lekarskiego (Papaver somniferum) są używane do gotowania i pieczenia.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-02].
↑ Michael G. Simpson: Plant Systematics. Elsevier, 2010, s. 280. ISBN 978-0-12-374380-0.
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 75-82. ISBN 83-7079-778-4.
Alicja Szweykowska, Jerzy (red.) Szweykowski: Botanika. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 369-370. ISBN 83-01-10952-1.
Wang W, Lu A.M., Ren Y., Endress M.E., Chen Z.D.. Phylogeny and classification of Ranunculales: Evidence from four molecular loci and morphological data. „Perspectives in Plant Ecology Evolution and Systematics”. 11, 2, s. 81-110, 2009.
Family: Papaveraceae (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-02-24].
Papaveraceae (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-24].
Crescent Bloom: Papaveraceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-02].
James L. Reveal: Classification of extant Vascular Plant Families – An expanded family scheme (ang.). University of Maryland. [dostęp 2009-06-03].
Kubitzki K. (red.): Flowering plants, dicotyledons: magnoliid, hamamelid, and caryophyllid families. Springer, 1993.

Linki zewnętrzne

Papaveraceae Juss. [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Fumariaceae DC. [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Hypecoaceae (Prantl & Kundig) Barkley [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Pteridophyllaceae (Murb.) Sugiura ex Nak. [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Ichtyoselmis macrantha – gatunek z monotypowego rodzaju Ichtyoselmis M. Lidén et T. Fukuhara in M. Lidén et al., Pl. Syst. Evol. 206: 415. 18 Jun 1997 z rodziny makowatych (Papaveraceae) i podrodziny dymnicowych Fumarioideae. Występuje w Chinach i północnej Birmie. Rośnie w lasach i na polanach, też w miejscach przekształconych, na stanowiskach wilgotnych, ale na glebach przewiewnych. Roślina używana w chińskiej medycynie ludowej.