Malcolm Fraser - Polski Serwis Naukowy

Malcolm Fraser w roku 2008

John Malcolm Fraser (znany jako Malcolm Fraser; ur. 21 maja 1930 w Melbourne) - australijski polityk, w latach 1975-1983 premier Australii.

Ukończył studia w zakresie politologii i ekonomii na Oxford University. W 1954 po raz pierwszy startował w wyborach do Izby Reprezentantów z ramienia Liberalnej Partii Australii (LPA), ale przegrał o 17 głosów. Rok później dopiął jednak swego i jako 25-latek stał się, najmłodszym wówczas, członkiem parlamentu.

Kryzys naftowy, określany też mianem kryzysu paliwowego, energetycznego lub szoku naftowego to kryzys gospodarczy w historii gospodarki kapitalistycznej, który rozpoczął się 1973 i objął wszystkie kraje wysoko uprzemysłowione i uzależnione od ropy naftowej i wszystkie dziedziny gospodarki światowej.

Timor Wschodni (Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego) – państwo na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim, 450 km na północ od Australii. Do 1975 jako Timor Portugalski, w 1976 anektowany przez Indonezję, czego nigdy nie uznała Organizacja Narodów Zjednoczonych. Od 1999 pod administracją ONZ. Pełna niepodległość od 20 maja 2002. Od zachodu graniczy z Indonezją.

Początkowo cieszył się wśród kolegów z ugrupowania opinią zdecydowanego prawicowca, co sprawiało, że choć LPA była partią rządzącą, Fraser dość długo pozostawał z dala od salonów władzy. Szansę dał mu dopiero premier Harold Holt, który postawił go na czele resortu armii. Fraserowi przypadło w udziale wyjątkowo niepopularne w społeczeństwie zadanie zorganizowania poboru żołnierzy, którzy zostali następnie wysłani na wojnę wietnamską. Następnie został ministrem edukacji, ale wkrótce później wrócił do ministerstwa obrony. W 1971 popadł w konflikt z premierem Johnem Gortonem. Opuścił jego gabinet, dodatkowo wygłaszając wycelowane w szefa rządu przemówienie, które stało się początkiem wewnątrzpartyjnego przewrotu. W jego wyniku Gorton stracił władzę, a zastąpił go William McMahon. Fraser ponownie został w jego rządzie ministrem edukacji i nauki.

Rodezja – nazwa terytorium utworzonego w latach 1890-95 przez Brytyjską Kompanię Południowoafrykańską (BSAC) kierowaną przez Cecila Rhodesa. To na jego cześć nadano nowemu terytorium nazwę Rodezja. W 1911 podzielono je na Rodezję Północną i Południową, które w latach 20. XX wieku zostały wykupione przez rząd brytyjski i otrzymały status kolonii brytyjskich. W 1953 rząd brytyjski z samorządnej kolonii Rodezji Południowej i dwóch protektoratów brytyjskich Rodezji Północnej i Niasy utworzył Federację Rodezji i Niasy. W 1963 wobec konfliktów targających poszczególnymi częściami składowymi i pod wpływem postępującej w Afryce dekolonizacji Federacja została rozwiązana. W 1964 Rodezja Północna uzyskała niepodległość jako Zambia natomiast Niasa jako Malawi. W obydwu krajach władzę objęli czarni politycy. Na początku lat 60. w Rodezji Południowej mieszkało 270 tysięcy białych i ponad 4 miliony czarnych. Istniejące partie i organizacje walczące o równe prawa czarnej ludności były systematycznie delegalizowane, ich liderzy i członkowie aresztowani i prześladowani. W 1964 nowy rząd kolonii utworzyła rasistowska partia Front Rodezyjski kierowana przez Iana Douglasa Smitha. W dniu 11 XI 1965 rząd Smitha przeciwstawiając się planom rządu brytyjskiego przekazania władzy czarnej większości ogłosił jednostronnie niepodległość Rodezji. Społeczność międzynarodowa nie uznała tego faktu i prawie wszystkie kraje dalej traktowały Rodezję jako kolonię brytyjską. Londyn od samego początku rozpoczął długotrwałe próby rozwiązania konfliktu rodezyjskiego poprzez nakłonienie miejscowego rządu do równouprawnienia czarnej ludności. ONZ uznając ogłoszenie niepodległości za nielegalne wezwała do bojkotu tego kraju. W 1970 Rodezja została proklamowana Republiką. W latach siedemdziesiątych przybrała na sile walka dwóch ugrupowań walczących o wyzwolenie czarnej ludności (ZANU i ZAPU), które prowadziły walkę zbrojną z rządem Iana Douglasa Smitha (Wojna w buszu albo Druga Chimurenga). Pod wpływem nacisków zagranicznych oraz intensyfikacji działań zbrojnych ZANU i ZAPU doszło do negocjacji pomiędzy rządem Smitha i czarną opozycją, w wyniku których utworzono w 1979 przejściowy rząd Zimbabwe-Rodezji z czarnoskórym umiarkowanym politykiem arcybiskupem Abelem Muzorewą. W 1980 w wyniku demokratycznych wyborów zwycięstwo odniosła organizacja ZANU kierowana przez Roberta Mugabe. W dniu 18 IV 1980 nastąpiło proklamowanie nowego państwa noszącego nazwę Zimbabwe, co ostatecznie położyło kres istnieniu Rodezji.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

W 1972 LPA straciła władzę na rzecz Australijskiej Partii Pracy (ALP). Po powtórnej porażce w wyborach z 1974, Fraser sięgnął po przywództwo w opozycyjnej wówczas LPA. W drugiej połowie roku 1975 wywołał bodaj najpoważniejszy w powojennych dziejach Australii kryzys polityczny. Korzystając z przewagi opozycji w Senacie, przez kilka miesięcy blokował uchwalenie ustaw, bez których rząd nie posiadał środków na wiele palących wydatków. Sytuacja ta coraz bardziej utrudniała funkcjonowanie administracji. 11 listopada 1975 gubernator generalny John Kerr, powołując się na swoje reserve powers (uprawnienia zarezerwowane na sytuacje wyjątkowe), odwołał ze skutkiem natychmiastowym premiera Gough Whitlama. Jednocześnie rozpisał przedterminowe wybory, zaś tymczasowym szefem rządu mianował Frasera. Decyzje gubernatora wywołały wielkie kontrowersje i długie dyskusje, czy rzeczywiście miał prawo tak postąpić. Mimo że częścią winy za zaistniałą sytuację obarczano nowego premiera, miesiąc później odniósł on w wyborach zdecydowane zwycięstwo i stanął na czele koalicyjnego gabinetu LPA i Partii Krajowej.

Sekretarz generalny Wspólnoty Narodów - funkcjonariusz międzynarodowy stojący na czele Sekretariatu Wspólnoty Narodów. Funkcja ta została utworzona, podobnie jak sam Sekretariat, w 1965 roku. Sekretarz oprócz zadań natury administracyjnej jest także ważnym wyrazicielem głosu Wspólnoty na zewnątrz. Wyboru na to stanowisko dokonują przywódcy państw Wspólnoty. Nie należy mylić tej funkcji z Głową Wspólnoty Narodów, którą jest z urzędu monarcha brytyjski.

Premier Australii - de facto najważniejsze stanowisko we władzy wykonawczej na szczeblu federalnym w Australii, a także w całym systemie politycznym tego państwa. Formalnie premiera powołuje gubernator generalny Australii w imieniu królowej Australii. W praktyce funkcję tę niemal automatycznie obejmuje lider partii lub koalicji mającej najwięcej miejsc w Izbie Reprezentantów. Niemal równocześnie gubernator generalny powołuje na wniosek premiera gabinet. W skład rządu wchodzą również ministrowie niższej rangi (struktura władzy wykonawczej jest w Australii w znacznej mierze wzorowana na rozwiązaniach brytyjskich).

W gabinecie Frasera istniały spory odnośnie polityki gospodarczej. Najbardziej konserwatywne skrzydło na czele z ówczesnym ministrem finansów Johnem Howardem żądało radykalnych reform, inspirując się postulatami Margaret Thatcher. Sam premier był znacznie bardziej umiarkowany. Za jego rządów wzrosły podatki, ale również wydatki na cele socjalne. Częściowo było to wymuszone wysokim bezrobociem i skutkami kryzysu naftowego. W polityce zagranicznej wspierał politykę Wspólnoty Narodów wymierzoną w dyskryminujące czarnych reżimy w RPA i Rodezji. Gdy reprezentacja RPA w rugby zmierzała w 1981 na kontrowersyjne tournée po Nowej Zelandii (co było budzącą wielkie kontrowersje próbą przełamania bojkotu sportowców z tego kraju), Australia odmówiła jej prawa do międzylądowania na swoim terytorium. Z drugiej strony pod rządami Frasera Canberra uznała dokonaną przez Indonezję aneksję Timoru Wschodniego. Był także zwolennikiem podtrzymania bardzo bliskich relacji z USA. Poparł bojkot Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w 1980, ale pozostawił federacjom poszczególnych dyscyplin wolną rękę odnośnie udziału w tych zawodach. Ostatecznie pewna liczba australijskich sportowców jednak wystąpiła na moskiewskiej imprezie.

National Party of Australia (Narodowa Partia Australii, dawniej Country Party) - australijska partia agrarystyczna założona w styczniu 1920. Oryginalnie nazywała się "Country Party", w 1975 nazwa została zmieniona na "National Country Party", a obecna nazwa została przyjęta w 1982. Od lat 40. w stałej koalicji z Partią Liberalną tworząc tzw. Koalicję.

Wojna wietnamska (zwana też drugą wojną indochińską, a w Wietnamie wojną amerykańską) – działania militarne na Półwyspie Indochińskim w latach 1957-1975. W konflikt zaangażowane były z jednej strony komunistyczna Demokratyczna Republika Wietnamu (wspierana przez inne kraje komunistyczne, gł. Związek Radziecki oraz Chiny) i kontrolowane przez to państwo organizacje komunistyczne w Wietnamie Południowym, Laosie i Kambodży oraz z drugiej strony Republika Wietnamu i wspierająca ją międzynarodowa koalicja obejmująca Stany Zjednoczone i ich sojuszników – Koreę Południową, Tajlandię, Australię, Nową Zelandię i Filipiny. De facto stronami konfliktu były również Kambodża i Laos.

Popularność Frasera zaczęła słabnąć po wyborach z 1980, które wprawdzie koalicja pod jego wodzą wygrała, tracąc jednak przewagę w Senacie. Dodatkowo na niekorzyść rządzących działała pogarszająca się sytuacja gospodarcza. W obozie opozycyjnej ALP wyłaniał się nowy, niezwykle medialny lider w osobie Boba Hawke'a. Fraser początkowo planował wykonać ruch wyprzedzający, rozpisując przedterminowe wybory nim Hawke obejmie jeszcze oficjalnie przywództwo swej partii. Manewr ten ostatecznie się nie powiódł i lewica pod wodzą Hawke'a zdecydowanie wygrała w przeprowadzonych w 1983 wyborach. Fraser wprawdzie uratował swój własny mandat parlamentarny, ale w uznaniu swej odpowiedzialności zaraz po wyborach zrezygnował z niego.

Izba Reprezentantów Australii (Australian House of Representatives) - izba niższa Parlamentu Australii, składająca się ze 150 członków wybieranych na trzyletnią kadencję. Deputowani wybierani są w jednomandatowych okręgach wyborczych z zastosowaniem ordynacji preferencyjnej.

Liberalna Partia Australii (Liberal Party of Australia) to australijska partia polityczna założona w 1945, która od momentu swojego powstania zdominowała centro-prawicową scenę polityczną w Australii, konkurując z centro-lewicową Partią Pracy. Praktycznie od momentu założenia pozostaje w stałej koalicji z Australijską Partią Narodową.

Były premier wycofał się z czynnego życia politycznego, próbując swych sił w organizacjach międzynarodowych (bez powodzenia kandydował na sekretarza generalnego Wspólnoty Narodów) i pozarządowych. W środowiskach LPA, która spędziła w opozycji kolejne 13 lat, powszechne było obarczanie winą za ten stan rzeczy ekipy Frasera, która miała dopuścić się wielu zaniedbań. Sam Fraser nie pozostał dłużny - gdy w 1996 John Howard na 11 lat przywrócił partię do władzy, były premier był głośnym krytykiem samego szefa rządu i wielu jego posiedzeń. Zaangażował się też w kampanię na rzecz ustanowienia w Australii republiki. W 2004 przekazał swoje osobiste archiwum i bibliotekę Uniwersytetowi w Melbourne.

XXII Letnie Igrzysk Olimpijskie rozgrywane były w Moskwie w dniach 19 lipca–3 sierpnia 1980. W zawodach olimpijskich udział brało 5217 sportowców, z czego ponad 1/5 stanowiły kobiety. Igrzyska zostały zbojkotowane przez wiele krajów zachodnich.

Aneksja (z łac. annexio - przyłączenie) – zagarnięcie, przyłączenie przez jedno państwo całości lub części terytorium innego państwa, najczęściej przy użyciu siły lub w wyniku wygranej wojny. Współcześnie zakazana przez prawo międzynarodowe. Przykładem aneksji jest np. zagarnięcie przez Niemcy w wojnie z Francją w 1871 Alzacji i Lotaryngii, aneksja przez Niemcy zachodnich terenów Polski w październiku 1939 r., czy aneksja przez ZSRR - w październiku 1939 - terenów wschodnich województw II Rzeczypospolitej, a w czerwcu 1940 państw nadbałtyckich: Litwy, Łotwy, Estonii, i rumuńskiej Besarabii.

Linki zewnętrzne

Profil na stronie Archiwum Narodowego Australii (en) [dostęp 24.04.2010]