Portret pędzla Jana Matejki (1874 r.), obecnie w posiadaniu Muzeum Narodowego w Krakowie

Ostatnie chwile Fryderyka Chopina, obraz Teofila Kwiatkowskiego z 1849 lub 1850 roku. Czartoryska stoi przy łożu

Willa Decjusza w 2009 r.

Księżna Marcelina Czartoryska z Radziwiłłów (18 maja 1817 w Podłużnem na Polesiu – 5 czerwca 1894 w Krakowie) – polska pianistka, działaczka społeczna i mecenas muzyki.

Działalność w Europie

Od piątego roku życia przebywała w Wiedniu, gdzie uczyła się gry na fortepianie pod kierunkiem Carla Czernego, ucznia Beethovena. W 1840 r. wyszła za mąż za księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego, bratanka księcia Adama Czartoryskiego. Osiem lat później – po wydaleniu przez władze austriackie z Wiednia – przeniosła się do Paryża, gdzie brała lekcje gry na fortepianie u Fryderyka Chopina. Cytując hrabiego Stanisława Tarnowskiego, Chopin "widząc w niej talent tak niepospolity, kształcił go usilnie nauką i rozmową"; z kolei Ferdynand Hoesick stwierdził, że "nikt, prócz pani Sand, nie umiał z nim obchodzić się tak jak księżna; w niczyim towarzystwie nie czuł się tak uspokojony, tak szczęśliwy". Była obecna przy śmierci Chopina w 1849 r.

Czartoryska często podróżowała po Europie, dając koncerty na cele dobroczynne, nieraz przy udziale wybitnych wirtuozów; znaleźli się wśród nich m.in. Henri Vieuxtemps, August Franchomme, Paulina Viardot czy Ferenc Liszt. W jej repertuarze Chopinowskim znajdowały się m.in. oba koncerty fortepianowe oraz sonata b-moll.