Marcin Tarnowski - pułkownik - Polski Serwis Naukowy

Marcin Tarnowski h. Leliwa (ur. 17 listopada 1778 w Kozinie, zm. 22 listopada 1862 w Zatorze) – polski dowódca wojskowy, powstaniec kościuszkowski, dowódca napoleoński, kawaler Orderów Virtuti Militarii i Legii Honorowej, marszałek szlachty powiatu krzemienieckiego.

Urodzony w zamku w Kozinie w powiecie dubieńskim, syn Jana Amora Tarnowskiego (1735 Krasnobród - 1799), kasztelana konarsko-łęczyckiego, gen. wojsk koronnych i Tekli Grabianki z Pankracewic h. Leszczyc (1740-1805) – starościanki winnickiej.

Powiat dubieński (dubnowski) - dawny powiat guberni wołyńskiej, później pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich w Okręgu Wołyńskim, od 17 stycznia 1920 r. pod Zarządem Cywilnym Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego. 1 czerwca 1920 r. przekazany Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej, 19 lutego 1921 r. wszedł w skład nowoutworzonego województwa wołyńskiego II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Dubno. W skład powiatu wchodziło 12 gmin wiejskich, 2 miejskie, 353 gromady wiejskie (sołectwa) i 2 miasta.

Kozin (ukr. Козин) – wieś (dawniej miasteczko) na Ukrainie na terenie rejonu radziwiłłowskiego w obwodzie rówieńskim. Wieś liczy 1641 mieszkańców.

Służbę wojskową rozpoczął jako szesnastoletni adiutant Tomasza Wawrzeckiego podczas insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. Latem wziął udział w walkach w obronie Warszawy, stawał też przeciw wojskom Suworowa podczas słynnego szturmu Pragi.

W walkach epoki napoleońskiej wziął udział w roku 1809 podczas wojny polsko-austriackiej.

W czerwcu 1809 r. stanął na czele powstańczego oddziału konnego na Podolu. W czerwcu 1809 r. lub jak podają inne źrodła 2 lipca przyprowadził do Tarnopola (do szefa Piotra Strzyżewskiego) 200-konny oddział jazdy i oddziały piesze z cyrkułów Stryjskiego i Samborskiego,.

Leliwa (Leliwczyk, Leliwita) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Leliwa. Według najczęściej cytowanej w dawnych publikacjach opinii Jana Długosza herb ten wywodzi się z Niemiec. Opinii tej nie podziela jednak współczesny historyk Włodzimierz Dworzaczek. Jego zdaniem zarówno ród Leliwitów jak i sam herb ma polską proweniencję. Herb Leliwa występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej oraz na terenie województwa poznańskiego [1]. Spośród ponad 800 rodów[2] używających podstawowej wersji herbu Leliwa do największego znaczenia politycznego oraz statusu majątkowego doszli Tarnowscy, Sieniawscy, Morsztynowie, Hlebowiczowie i Czapscy. Wpływowymi Leliwitami byli też Tyszkiewiczowie, ale im przysługiwała odmiana, Leliwa II. Potwierdzeniem statusu większości tych rodów było otrzymanie tytułów hrabiowskich i stosownych odmian w herbie (patrz sekcja odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu). Leliwą pieczętował się także Juliusz Słowacki [3].

Krasnobród – miasto w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim nad Wieprzem, na terenie Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego; liczy 3004 mieszkańców (2007, GUS). Prawa miejskie posiadał w latach 1576-1869, przywrócone 30 grudnia 1994 r.

Wziął udział w walkach pod Tarnopolem, Wieniawką, Grzymałowem, Chorostkowem, Brzeżanami, Adamówką i Zaleszczykami, gdzie doszło do bitwy przeciw gen. Bickingowi w dniu 18 czerwca 1809 r. i Mariampolem.

Od 1 października 1809 dowódca 16 Pułku Jazdy Galicyjsko-Francuskiej. sformowanego kosztem Tarnowskiego i zebranych przez niego „zasiłków” od mieszkańców Podola z oddziału jazdy na Podolu i 7 Pułku Jazdy Galicyjsko-Francuskiej, który od 28 grudnia 1809 włączono do wojsk Księstwa Warszawskiego jako16 Pułk Ułanów Księstwa Warszawskiego Na miasto garnizonowe dla tego pułku wyznaczył Lublin.

Zator (wil. Naojśtaod) – miasto w woj. małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zator. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego.

Towarzystwo Patriotyczne, Narodowe Towarzystwo Patriotyczne – tajna organizacja niepodległościowa w Królestwie Polskim założona w Lasku Bielańskim koło Warszawy dnia 1 maja 1821 przez majora Waleriana Łukasińskiego, zrzeszająca członków rozwiązanego w 1820 roku Wolnomularstwa Narodowego oraz wielkopolskiego Związku Kosynierów. Organizacja liczyła 240 członków, z których około 40% wcześniej należało do masonerii.

Kampanię 1812 r. rozpoczął wraz ze swym pułkiem w ramach IV korpusu jazdy odwodowej gen. Latour-Maubourga. Pułk pierwszy raz walczył w bitwie pod Mirem, gdzie po 40 razy nacierał na nieprzyjaciela i okrył się chwałą.

Tarnowski bił się też pod Rohaczowem, Smoleńskiem, Dubrownem, Możajskiem, Kaługą i Borysowem. Wziął również udział w kampanii 1813 r. walcząc pod Hellensdorfem, Königsstein, Berggieshϋbe i Peterswelde, Pirną, Sere i Dreznem. dwa razy ranny.

Po kapitulacji Drezna, a wbrew warunkom tejże trafił do niewoli (11 listopada), pozostając formalnie dowódcą pułku. Podczas służby w wojsku Księstwa Warszawskiego był Tarnowski dwukrotnie ranny. W armii Królestwa Polskiego od 20 stycznia 1815 r. dowodził 3 Pułkiem Strzelców Konnych Królestwa Polskiego. Nie chciał jednak kontynuować służby. Urlopowany we wrześniu 1815, dymisjonowany 9 grudnia 1815 r.

Wojna polsko-austriacka – wojna będąca częścią wojny Napoleona z V koalicją, prowadzona jednak samodzielnie przez wojska polskie pod dowództwem Wodza Naczelnego Wojsk Polskich księcia Józefa Poniatowskiego, przy wsparciu wojsk saskich wyłącznie w pierwszej fazie bitwy pod Raszynem.

Podole (łac. Podolia; ukr. Поділля, Podilla; ros. Подолье, Podolje; rum. Podolia; tur. Podolya) – kraina historyczna i geograficzna (Wyżyna Podolska) nad północnymi dopływami środkowego Dniestru (np. Smotrycz, Zbrucz) i w górnym biegu rzeki Boh.

Osiadł na Wołyniu, gdzie podjął działalność w Towarzystwie Patriotycznym. Od 1821 roku stał na czele jego prowincji wołyńskiej, jako jej prezes, nadto był wiceprezydentem komitetu centralnego dla prowincji kijowskiej, podolskiej i wołyńskiej, którego formalnym prezydentem był Aleksander Prozor, faktycznie nad całością czuwał, trochę samorzutnie, a trochę z racji poważania jakie miał wśród tamtejszej szlachty polskiej Marcin Tarnowski, wiedział o kontaktach emisariuszy Towarzystwa z dekabrystami. Aresztowany został w 1826 r. w ramach represji przeciwko dekabrystom, przewożony kilkakrotnie między więzieniami Warszawy i Petersburga (tu siedział w twierdzy pietropawłowskiej). W więzieniu próbował popełnić samobójstwo (1827) ; jego żona Zofia Tarnowska popadła w obłęd. Ostatecznie skazany na miesiąc twierdzy i rok dozoru policyjnego. W 1829 r. powrócił na Wołyń; W przededniu powstania listopadowego w 1831 r. wywieziony ponownie w głąb Rosji, przebywał na zesłaniu w Kursku. Uwolniony po kilku latach, osiadł w swym pałacu Podbereżce (zniszczonego w I wojnie światowej), we wsi Bereżce (Великі Бережци) koło Krzemieńca na Ukrainie, gdzie zgromadził bogatą kolekcję militariów i pamiątek rodzinnych. W r. 1854 wsparł planami i dotacją stronnictwo którego kierownikiem był ks. Adam Jerzy Czartoryski. Został marszałkiem szlachty pow. krzemienieckiego. Doń, jako do superarbitra, odwoływano się od wyroków sądów polubownych nie tylko na Wołyniu ale w całej prowincji. Niedługo przed śmiercią przyjechał do Krakowa. Zmarł 21 albo 22 listopada 1862 r.

Lublin (łac. Lublinum, jid. לובלין, ukr. Люблін, lit. Liublinas, ros. Люблин) – największe polskie miasto po wschodniej stronie Wisły, stolica województwa lubelskiego (nieprzerwanie od 1474 roku) oraz Lubelszczyzny. Jest jednym z największych polskich miast, 2. w Małopolsce, a 9. miastem w kraju pod względem liczby ludności (349 440 mieszkańców) oraz 15. pod względem powierzchni (147 km²,).

Tomasz Wawrzecki herbu Rola (ur. 7 marca 1759 – zm. 5 sierpnia 1816) – polski polityk i żołnierz. W insurekcji 1794 roku generał, a po pojmaniu Kościuszki od 12 października do 19 listopada 1794 Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej.

Przypisy

Genealogia Rodu Tarnowskich
Śliwowska Wiktoria "Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku", Wydawnictwo DIG 1998, str. 625.
Gembarzewski Bronisław „Wojsko polskie: Księstwo Warszawskie 1807-1812”, Gebethner i Wolff, Warszawa, 1905; G. Gebethner i sp., Kraków, 1905; reprint W. L. Anczyc i sp., Kraków, Cop. 2003; str. 304
przypis 3: Antoni Rozwadowski (porucznik 8 pułku ułanów) „Pamiętniki”, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, rękopis nr 7977/II., fragment w Robert Bielecki, Andrzej T. Tyszka(wybór, komentarze, przypisy i opracowanie) „Dał nam przykład Bonaparte : wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815.”, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1984, tom I, str. 334.
↑ przypis 3: Antoni Rozwadowski (porucznik 8 pułku ułanów) „Pamiętniki”, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, rękopis nr 7977/II., fragment w Robert Bielecki, Andrzej T. Tyszka(wybór, komentarze, przypisy i opracowanie) „Dał nam przykład Bonaparte: wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815.”, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1984, tom I, str. 334.
Piotr Strzyżewski (podpułkownik, szef szwadronu 3 pułku ułanów) „Pamiętniki i papiery służbowe 1794-1809.”[ http://www.biblioteka.pau.krakow.pl/ Biblioteka PAN w Krakowie], rękopis nr 1173
Gembarzewski Bronisław „Wojsko polskie: Księstwo Warszawskie 1807-1814”, Gebethner i Wolff, Warszawa, 1905; G. Gebethner i sp., Kraków, 1905; reprint W. L. Anczyc i sp., Kraków, Cop. 2003; str. 154, 304-305.
Szymon Askenazy „Łukasiński”, Warszawa, 1929; Wydawnictwo Kurpisz, 2006, tom I, str. 24; tom II, str. 86.
Robert Bielecki „Wielka Armia”, Wydawnictwo Bellona, 1995, str. 470.
Klemens Kołaczkowski (kapitan Korpusu Inżynierów) „Wspomnienia jenerała Klemensa Kołaczkowskiego.”, ks. I Od roku 1793 do 1813, Kraków, 1898; we fragmencie w Robert Bielecki, Andrzej T. Tyszka (wybór, komentarze, przypisy i opracowanie) „Dał nam przykład Bonaparte : wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815.”, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1984, tom II, str. 80 i 86(przypis 4).
Marian Kukiel „Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej. 1795-1815”, Zdzisław Rzepecki i sp., Poznań, 1912; reprint Wydawnictwo Kurpisz, Poznań, 1996, str, 410.
Gembarzewski Bronisław „Wojsko polskie: Księstwo Warszawskie 1807-1812”, Gebethner i Wolff, Warszawa, 1905; G. Gebethner i sp., Kraków, 1905; reprint W. L. Anczyc i sp., Kraków, Cop. 2003; str. 154
Hanna Dylągowa „Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821-1829”, Warszawa 1970.
Szymon Askenazy „Łukasiński”, Warszawa, 1929; Wydawnictwo Kurpisz, 2006, tom I, str. 24; tom II, str. 88.
Hanna Dylągowa "Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821-1829", Warszawa 1970, str. 109
Wacława Zawadzki (wybór i przypisy) „Pamiętniki dekabrystów”, Warszawa, 1960, tom III.
Śliwowska Wiktoria „Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku”, Wydawnictwo DIG 1998, str. 625-626.
Stanisław Zamoyski „Notices” fragment zamieszczony w Szymon Askenazy „Łukasiński”, Warszawa, 1929; Wydawnictwo Kurpisz, 2006, tom II, str. 376-377.
Śliwowska Wiktoria „Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku”, Wydawnictwo DIG 1998, str. 625, aneks 3 - str. 772.
Grzegorz Rąkowski „Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część I – Wołyń”, Oficyna wydawnicza „Rewasz”, 2005.
Marian Kukiel „Dzieje polski porozbiorowej. (1795-1921)”, Wydawnictwo Puls, 1993(wyd. III), str. 342.
Tadeusz Bobrowski "Pamiętniki mojego życia", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979(opracowanie Stefana Kieniewicza), tom II, str. 339-404, 407.

Źródła

Drukowane:

Ilustrowana Encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego, Tom 5, 1927.

Szymon Askenazy "Łukasiński", Warszawa, 1929; reprint Wydawnictwo Kurpisz, 2006, tom I, str. 24; tom II, str. 86-89, 205, 376-377, 380.

Robert Bielecki "Wielka Armia", Wydawnictwo Bellona, 1995, str. 470.

Robert Bielecki, Andrzej T. Tyszka(wybór, komentarze, przypisy i opracowanie) "Dał nam przykład Bonaparte : wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796-1815, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1984, tom I, str, 334 (wzmianka co do osoby we fragmencie z "Pamiętników" Antoniego Rozwadowskiego), nadto informacje o niektórych bitwach 16 pułku ułanów m.in. tom II, str, 80.

Tadeusz Bobrowski "Pamiętniki mojego życia", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979(opracowanie Stefana Kieniewicza), tom II, str. 339-404, 407, 428,532.

Ludwik Dębicki "Portrety i sylwetki" z XIX stulecia", seria I, Spółka Wydawnicza polska(Krakowski "Czas"), Kraków, 1905, str. 15-17. Cyfrowa Biblioteka Narodowa POLONA

Hanna Dylągowa "Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821-1829", Warszawa 1970, str. 109-110, 149, 178, 201, 225, 235.

Jarosław Dudziński "Działania Piotra Strzyżewskiego w Galicji Wschodniej w czasie wojny polsko-austriackiej w 1809 roku".

Gembarzewski Bronisław „Wojsko polskie: Księstwo Warszawskie 1807-1814”, Gebethner i Wolff, Warszawa, 1905; G. Gebethner i sp., Kraków, 1905; reprint W. L. Anczyc i sp., Kraków, Cop. 2003; str. m.in. 135, 154, 304-305.

Marian Kukiel "Dzieje polski porozbiorowej. (1795-1921)", Wydawnictwo Puls, 1993(wyd. III), str. 136, 178, 342, 347..

Grzegorz Rąkowski „Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część I – Wołyń”, Oficyna wydawnicza „Rewasz”, 2005.

Śliwowska Wiktoria "Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku", Wydawnictwo DIG 1998, str. 625-626, aneks 1 - str. 749 i 3 - str. 772.

"Pamiętniki dekabrystów" (w wyborze i z przp. Wacława Zawadzkiego), Warszawa, 1960, tom III, str. 44, 225, 231-232, 237-8, 330-334, 489, 586, 599, 601, 717-719, 721, 724, 751, 771(przypis).

Rękopiśmienne: (w zbiorach w Polsce)

Antoni Rozwadowski (porucznik 8 pułku ułanów) „Pamiętniki”. Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, rękopis nr 7977/II.

Piotr Strzyżewski (podpułkownik, szef szwadronu 3 pułku ułanów) „Pamiętniki i papiery służbowe 1794-1809.” Biblioteka PAN w Krakowie, rękopis nr 1173.

Dokumenty dotyczące płk. Marcina Tarnowskiego w archiwach rosyjskich:

Gosudarswiennyj Archiw Rossijskoj Fiedieracji (GARF, czyli Państwowe Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie) zesp. 48, inw. 1, vol. 31; k. 242.

Rossijskij Gosudarstwiennyj Istoriczeskij Archiw (RGIA, czyli Państwowe Archiwum historyczne w Sankt Petersburgu) zesp. 1280, inw. 1, vol. 7, k. 8v, 87; oraz vol. 8, k. 36, a także vol. 10, k. 146; jak również inw. 2 dodatkowy, vol. 6, k. 137-137v.

Linki zewnętrzne

Portrety Marcina Tarnowskiego:

http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=6021&from=&from=generalsearch&dirids=1&lang=pl

http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=17208&from=&from=generalsearch&dirids=1&lang=pl