Marco Polo

Ten artykuł dotyczy kupca i podróżnika. Zapoznaj się również z: inne znaczenia dla: Marco Polo.

Marco Polo (ur. 15 września 1254 w Wenecji lub Korčuli, zm. 8 stycznia 1324 w Wenecji) – wenecki kupiec i podróżnik. Wraz z ojcem i stryjem dotarł do Chin, przemierzając Jedwabny Szlak. Byli oni jednymi z pierwszych przedstawicieli Zachodu, którzy dotarli do Państwa Środka. Jego podróże zostały spisane w książce znanej jako Opisanie świata przez Rustichella z Pizy w czasie, gdy Marco Polo przebywał w niewoli w Genui po przegranej bitwie morskiej pomiędzy Wenecją i Genuą. Obecnie Marco Polo jest uważany za jednego z największych podróżników, chociaż współcześni mu uznawali go raczej za gawędziarza, a jego opowieści za fantastyczne. Pewne elementy jego relacji oraz brak bezpośrednich śladów jego obecności na dworze cesarskim w kronikach chińskich sprawiły jednak, że pojawiają się głosy powątpiewające w podróże Marco Polo.

Dom na Korčuli, w którym rzekomo urodził się Marco Polo. Według większości badaczy podróżnik w rzeczywistości przyszedł na świat w Wenecji

Poprzednicy Marco Polo

Szlaki handlowe w Azji Środkowej z przedstawieniem tras podróży Giovanno di Piano de Carpiniego, Wilhelma z Rubruk i Marco Polo

Chociaż Marco w swojej książce twierdzi, że z ojcem i stryjem byli pierwszymi Europejczykami, którzy zapuścili się tak daleko na wschód, nie odpowiada to prawdzie. Już w latach 1160-1173 rabbi z Nawarry Beniamin z Tudeli odbył podróż do Bagdadu. W latach 1245-1247 na zlecenie papieża Innocentego IV z misją ewangelizacyjną do stolicy Mongołów w Karakorum udali się dwaj franciszkanie Giovanni di Piano de Carpini i pochodzący z Polski Benedykt Polak. Giovanni w książce Liber Tartarorum zawarł dokładne opisy kraju i zwyczajów Mongołów. W XIII w. imperium Mongołów odwiedzili też dwaj inni franciszkanie – Wilhelm z Rubruk i Bartłomiej z Cremony. Marco z pewnością nie czytał ich relacji przed wyruszeniem do Chin, ale być może czerpał z nich pewne elementy, dyktując swoje wspomnienia Rustichellemu.

Podróż ojca i stryja Marco Polo

Wielka podróż Marco Polo do Chin nie byłaby możliwa bez wcześniejszej ekspedycji do tego kraju, jaką przedsięwzięli jego ojciec Niccolò i stryj Maffeo, dwaj kupcy weneccy, utrzymujący szerokie kontakty handlowe z krajami Wschodu.

Z Wenecji przez Konstantynopol i ziemie Złotej Ordy do Buchary

Niccolò i Maffeo Polo wyruszają z Konstantynopola na wschód w 1259 r.

W 1253 r., na kilka miesięcy przed narodzinami Marco, Niccolò i Maffeo wyruszyli na Wschód. Pierwszym etapem ich podróży był Konstantynopol, gdzie pozostali przez sześć lat, zarządzając faktorią swojego rodu i prowadząc handel z innymi kupcami, przede wszystkim z krajów wschodnich. Pogarszająca się sytuacja polityczna i finansowa miasta skłoniła ich do przeniesienia się do Sudaku na Krymie, gdzie znajdowała się inna placówka rodu Polo. Interesy nie szły im tam dobrze i bracia chcieli powrócić do domu do Wenecji, z powodu plagi rabusiów na drogach i piratów na morzach podróż była jednak zbyt niebezpieczna, zamiast wracać na zachód postanowili więc udać się jeszcze dalej na wschód.

Nicolò i Maffeo w Bucharze. Z prawej strony poseł chana Hulagu, który zaprosił ich, aby udali się z nim na dwór Kubilaj-chana

W podróży tej Niccolò i Maffeo Polo trafili najpierw na dwór Berke-chana, wnuka Czyngis-chana, władcy Złotej Ordy, w Saraju nad Wołgą. Przebywali tam przez rok, przypuszczalnie zajmując się handlem. Kiedy w końcu zapragnęli wrócić do domu, nie mogli wracać tą samą trasą, którą przybyli, ponieważ tymczasem doszło do wojny pomiędzy Berke-chanem a innym wnukiem Czyngis-chana, Hulagu, i drogi stały się niebezpieczne. Aby powrócić do Konstantynopola, postanowili więc okrążyć ziemie Złotej Ordy, co oznaczało podróż przez stepy i pustynie obecnego Kazachstanu, Uzbekistanu i Turkmenistanu. Kiedy dotarli do Buchary w dzisiejszym Uzbekistanie, okazało się, że z powodu walk plemiennych lokalne szlaki handlowe są nieprzejezdne, co zmusiło ich do zatrzymania się w tym mieście na trzy lata.

Ich plany uległy zmianie, kiedy w Bucharze spotkali niewymienionego z imienia posła chana Hulagu (rządzącego podbitą przez Mongołów Persją, dzisiejszym Iranem), który podróżował z misją na Wschód do Kubilaj-chana, władcy Chin i „naczelnego wodza wszystkich Mongołów”. Poseł ten zaproponował im, aby udali się wraz z nim na dwór wielkiego chana. Ponieważ szanse Niccolò i Maffeo powrotu do Europy były wtedy niewielkie, bracia wyruszyli razem z posłem jedwabnym szlakiem na Wschód.

Wizyta u Kubilaj-chana

Rozwój imperium mongolskiego i późniejszy podział na chanaty

Kubilaj-chan

Po rocznej podróży Niccolò i Maffeo zimą 1266 r. dotarli wreszcie na dwór Kubilaj-chana, prawdopodobnie w Chanbałyku, dzisiejszym Pekinie. Chiny były wtedy w większej części już opanowane przez Mongołów; rozpoczęty przez Czyngis-chana podbój został później dokończony przez jego wnuka Kubilaja. Kubilaj-chan był bardzo zainteresowany nowymi przybyszami, szczegółowo wypytywał ich o sprawy krajów Europy Zachodniej, papieża i chrześcijaństwo. Kiedy poznał ich bliżej, postanowił powierzyć im oficjalną misję do papieża. W piśmie skierowanym do władcy kościoła Kubilaj-chan prosił o przysłanie stu uczonych, znających teologię i siedem sztuk wyzwolonych, gotowych do nawracania Mongołów, a także trochę oleju z lampy palącej się nad grobem Jezusa w Jerozolimie. Jako gwarancję bezpiecznego przejazdu Kubilaj oferował im złotą tabliczkę z wyrytą pieczęcią i podpisem, tak zwaną "pajdzę", rodzaj listu żelaznego, zapewniającą podróżnym nietykalność osobistą i pomoc lokalnych władców, podlegających chanowi. Dzięki niej Niccolò i Maffeo szczęśliwie powrócili na wybrzeże Morza Śródziemnego. Drogą lądową dotarli do portu Lajas w Armenii Mniejszej (obecnie Yumurtalik w Turcji, nad Zatoką Aleksandretty), a stamtąd statkiem do Akki, dokąd przybyli w 1269 r..

Powrót Niccolò i Maffeo do Wenecji

W Akce, podówczas stolicy założonego przez krzyżowców, chylącego się już ku upadkowi Królestwa Jerozolimskiego, okazało się, że papież Klemens IV zmarł kilka miesięcy wcześniej, 29 listopada 1268 r. Bracia Polo udali się więc do rezydującego tam legata papieskiego Teobaldo Viscontiego, któremu opowiedzieli całą historię. Ten poradził im, aby zaczekali na wybór następnego papieża, bracia postanowili jednak po 16 latach podróżowania powrócić do Wenecji. W domu dowiedzieli się, że tymczasem zmarła żona Niccolò, zostawiając mu piętnastoletniego syna – Marco Polo.

Podróż Marco Polo do Chin

Po dwóch latach i dwóch miesiącach czekania na wybór nowego papieża Niccolò i Maffeo postanowili powrócić na dwór wielkiego chana, zabierając z sobą siedemnastoletniego Marco.

Z Wenecji do Akki. Początek podróży do Chin

Mapa podróży Marco Polo (trasa przedstawiona na mapie częściowo nie pokrywa się z późniejszymi ustaleniami badaczy, które znalazły odzwierciedlenie w tym artykule)

Niccolò i Maffeo Polo przekazują papieżowi Grzegorzowi X listy od Kubilaj-chana w 1271 r.

Niccolò, Maffeo i Marco opuścili Wenecję wiosną 1271 r., płynąc do Akki. Kardynałowie na konklawe wciąż nie wybrali nowego papieża, wenecjanie uprosili więc legata Teobalda Viscontiego, aby ten wystawił im dla Kubilaj-chana pismo zaświadczające, że mimo ich starań nie zdołali opowiedzieć papieżowi o spotkaniu z wielkim chanem, i zdecydowali udać się w drogę do Chin bez spełnienia pierwszej prośby Kubilaj-chana. Wcześniej, spełniając drugą jego prośbę, zakupili trochę oleju z Grobu Pańskiego w Jerozolimie. Ledwie rozpoczętą podróż musieli przerwać w porcie Lajas, kiedy dowiedzieli się, że w państwie mongolskim wybuchła rebelia i że Mongołowie zaczęli niszczyć wszystkie drogi. Dzięki temu opóźnieniu podróżnicy mogli jednak jeszcze odebrać niezwykłą wiadomość – 1 września 1271 r., po 34 miesiącach trwania konklawe (najdłuższego w historii Kościoła), kardynałowie wybrali papieża, a został nim legat z Akki – Teobaldo Visconti – który przybrał imię Grzegorza X. Nowo wybrany papież wezwał Niccolò, Maffeo i Marco z powrotem do Akki. W ich podróży Grzegorz X widział teraz idealną okazję do rozpropagowania chrześcijaństwa w Chinach. Przydał im do towarzystwa w podróży dwóch zakonników – Nicolę z Vicenzy i Guilielme z Trypolisu – którzy mieli bardzo szerokie uprawnienia (łącznie z mianowaniem biskupów na nowych terenach misyjnych), dał im też wiele klejnotów i darów dla wielkiego chana. Nicola i Guilielme z obawy o własne życie wycofali się już na pierwszym etapie podróży w Armenii, kiedy rozgniewany na podróżników sułtan Bajbars zagroził, że ich uwięzi lub jeszcze srożej ukarze; Marco z ojcem i stryjem kontynuowali jednak wyprawę. Niccolò i Maffeo czuli się teraz o wiele bezpieczniejsi niż podczas pierwszej podróży – znali język mongolski i zwyczaje Mongołów, mieli pisma od papieża i przede wszystkim pajdzę od Kubilaj-chana, która dawała im ochronę. Byli też kupcami i z pewnością obiecywali sobie wielkie zyski z wyprawy do Chin.

Z Armenii do Afganistanu

Niccolò, Maffeo i Marco Polo przybywają do Ormuzu

Niccolò, Maffeo i Marco planowali z Armenii dotrzeć drogą lądową do portu Ormuz nad cieśniną o tej samej nazwie, łączącą Zatokę Perską z Oceanem Indyjskim, i stamtąd kontynuować podróż morzem. Przemierzając Armenię, przejeżdżali również obok góry Ararat, na której Marco usiłował dojrzeć Arkę Noego. Ich następne etapy podróży to Mosul, gdzie Marco po raz pierwszy zetknął się z wyznawcami odłamu chrześcijaństwa – nestorianami – których później spotkał również w Chinach, Tebryz, żywy ośrodek handlowy, Kerman, słynący z rękodzieła i perskich dywanów, wreszcie Ormuz.

Podróż Marco Polo karawaną przez Azję

Plany podróżników pożeglowania z Ormuzu do Indii i stamtąd udania się do Chin uległy zmianie, kiedy zobaczyli, jak kiepskiej jakości są tamtejsze statki. Zdecydowali kontynuować podróż lądem.

Czekała ich teraz ciężka przeprawa przez pustynię Iranu, którą pomyślnie pokonali dzięki dwugarbnym wielbłądom baktrianom. Zagrażała im też muzułmańska sekta nizarytów, nazywanych też asasynami. Choć ich twierdza Alamut, bardziej znana jako "Orle Gniazdo", została zdobyta przez Mongołów w 1256 r., asasyni, ukryci w górach, wciąż stanowili zagrożenie dla miejscowej ludności i podróżników. Relacja Marco Polo w dużym stopniu przyczyniła się do ugruntowania złej sławy tej sekty w Europie, byli oni jednak postrzegani jako groźni i tajemniczy heretycy również przez samych muzułmanów. Wreszcie podróżni wkroczyli na tereny obecnego Afganistanu, którego jeszcze do niedawna najświetniejszym miastem było Balch), starożytna Baktra, stolica Baktrii. Balch został zniszczony przez Mongołów w 1220 r. i Marco mógł opisać tylko jego ruiny, wciąż jednak miasto stanowiło bramę do Jedwabnego Szlaku.

Z Afganistanu na dwór wielkiego chana

Góry Pamir, które Niccolò, Maffeo i Marco Polo musieli pokonać w drodze do Chin

Z Balch Niccolò, Maffeo i Marco udali się w dalszą podróż do Chin. Podróżowali w karawanie, razem z innymi kupcami, nocując w karawanserajach. W Badachszanie, leżącym również w obecnym Afganistanie, podróżnicy prawdopodobnie mieli okazję nabyć rubiny, szafiry i lapis lazuli, z których wydobycia słynęła kraina. W swoich wspomnieniach Marco napomknął też, że w Badachszanie musiał zatrzymać się na rok z powodu choroby (być może malarii), nie podał jednak żadnych tego szczegółów. Kiedy dzięki sprzyjającemu klimatowi Badachszanu wreszcie wyzdrowiał, w 1273 r. Marco z ojcem i stryjem ponownie ruszyli w podróż. Po dotarciu do zależnej od Badachszanu prowincji Wachan (nazwa pochodzi od rzeki o tej samej nazwie) podróżnicy musieli pokonać góry Pamir, wspinając się stromym szlakiem na przełęcz Terak. Była to najwyżej położona kraina (4.000 m n.p.m.), przez którą przejeżdżali wenecjanie. Z powodu rozrzedzonego powietrza trudności sprawiało nawet oddychanie, Marco zauważył też zupełny brak latających ptaków. Tereny te były dzikie, przez kilkadziesiąt dni podróżnikom doskwierało zimno i głód; wreszcie dotarli do miasta Hotan na zachodnim skraju pustyni Takla Makan, w obecnym regionie autonomicznym Sinciang. W Hotanie Marco miał okazję po raz pierwszy bliżej zapoznać się z buddyzmem, który później coraz bardziej go fascynował. Po uzupełnieniu zapasów podróżnicy przez surowy krajobraz Wielkiego Stepu ruszyli dalej na wschód. Na pustyni Takla Makan Marco przeżył zjawisko akustycznej fatamorgany (słyszał „głosy złośliwych duchów”, muzykę, szczęk oręża), fenomenu spowodowanego działaniem wiatru na wydmach. Po obejściu pustyni jej południowym skrajem Marco z towarzyszami dotarli do prowincji Tangut (obecnie Gansu), żywego ośrodka buddyzmu, gdzie znowu mieli okazję dokładnie zapoznać się z tą religią. Marco dokładnie opisał wielkie klasztory, życie mnichów, zwyczaje pogrzebowe, ale też życie seksualne miejscowej ludności, np. zwyczaj udostępniania gościom na noc żon i córek przez gospodarzy w sąsiadującym z Tangutem Komulu (obecnie Hami). Za Komulem podróżnicy po raz pierwszy zobaczyli azbest. Materiał ten, wówczas prawie nieznany na Zachodzie, w Chinach był bardzo ceniony, wykonywano z niego tkaniny, m.in. całuny dla królów. Przed ostatnim etapem podróży wenecjanie zatrzymali się jeszcze na rok w mieście Zhangye (nie wiadomo, co robili w tym czasie), po czym wyruszyli na dwór wielkiego chana, gdzie przybyli prawdopodobnie w 1275 r.