Maria Kunegunda Wettyn - Polski Serwis Naukowy

Maria Kunegunda Wettyn, pełne imię Maria Kunigunde Dorothea Hedwig Franziska Xaveria Florentina Prinzessin von Polen, Litauen und zu Sachsen, (ur. 10 listopada 1740 w Warszawie, zm. 8 kwietnia 1826 w Dreźnie) – księżniczka saska i królewna polska, kanoniczka w opactwie Bilzen, opatka w Essen i Thorn w Limburgii, odznaczona Orderem Gwiaździstego Krzyża.

Wolny Kraj Saksonia (śrdw.-łac. Saxonia, kraina Sasów; niem. Freistaat Sachsen, górnołuż. Swobodny stat Sakska, dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Jego obszar wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Został utworzony w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec. Obejmuje on w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu a później królestwa Saksonii (patrz historia poniżej). Pod względem powierzchni Saksonia jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, szóstym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa saxum - skała z powodu charakterystycznych czarnych saksońskich skał.

Wettynowie (Wettinowie, niem. Wettiner) – dynastia niemiecka wywodząca się z dzisiejszej Saksonii-Anhaltu. Panowała w Miśni, Saksonii i księstwach Turyngii. Jej przedstawiciele zasiadali także na tronie w Warszawie (elektorowie August II Mocny, August III Sas jako Królowie Polski i Wielcy Książęta Litwy oraz król Saksonii Fryderyk August I jako książę warszawski). Boczną linią dynastii jest rodzina Koburgów (Coburg), panująca w Wielkiej Brytanii (od 1917 r. pod nazwiskiem Windsor), Belgii, Bułgarii i Portugalii (pod nazwiskiem poprzedniej dynastii – Bragança).

Życiorys

Młodość

Maria Kunegunda była 15. (najmłodszym) dzieckiem elektora saskiego i króla Polski Augusta III i jego żony Marii Józefy, jedynym dzieckiem tej pary, które przyszło na świat na terenie Polski (pozostałe rodziły się w Saksonii).

Rodzice przywiązywali dużą wagę do edukacji swoich dzieci, w tym córek; Maria Kunegunda uczyła się łaciny, francuskiego, polskiego, filozofii, geografii, religii, rysunków, muzyki i tańca. Jako młoda dziewczyna grała w wystawianych na dworze operach i operetkach, m.in. śpiewała główną rolę w operze Leucippo Johanna Adolpha Hassego.

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego , (niem.) Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ ,Sacrum Imperium 1157 , Sacrum Romanum Imperium - pierwsza wzmianka 1254, do 1512 Święte Cesarstwo Rzymskie, niem. Heiliges Römisches Reich , (łac.) Sacrum Romanum Imperium , nazwa odwołująca się do idei jak i tworu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy.

Zagłębie Ruhry (niem. Ruhrgebiet) – zagłębie przemysłowe w Niemczech w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. Położone nad rzeką Ruhrą a także w pobliżu rzeki Ren. Powierzchnia Zagłębia Ruhry w oficjalnych granicach wynosi 4435 km², zaludnienie: 5 317 565 mieszk. (stan: 01.10.2004).

Plany małżeńskie

Księżniczka Maria Kunegunda

Arcyksiążę Józef, późniejszy cesarz Józef II, po śmierci swojej żony Izabeli Marii Burbon-Parmeńskiej w 1763, nie zamierzał się powtórnie żenić. Następca tronu nie miał jednak męskiego potomka. Z tego powodu jego matka cesarzowa Maria Teresa naciskała na zawarcie nowego małżeństwa. Józef myślał początkowo o młodszej siostrze zmarłej żony Marii Ludwice, która jednak wkrótce zaręczyła się z infantem Karolem, późniejszym królem Hiszpanii Karolem IV. Pragnienie Józefa zniweczyła odmowa Karola III zerwania zaręczyn syna.

Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie. Rządzili od powstania państwa polskiego (około 900 roku) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291-1305). W latach 1138-1320 miało miejsce tzw. rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześcnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 roku panowali dwaj monarchowie z węgierskiej linii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 roku przedstawiciele dynastii Jagiellonów, jednej z linii litewskich Giedyminowiczów.

Opat (łac. abbas - ojciec, arm. abba - ojciec) – wyższy przełożony w męskich zakonach katolickich należących do kręgu zakonów mniszych. Odpowiednikiem w zakonach żeńskich jest ksieni.

W tej sytuacji cesarzowa i kancelaria dworska zaproponowały księżniczkę saską lub bawarską. W 1764 następca tronu wyjechał z Wiednia, aby zobaczyć narzeczoną. Dwór saski popierał tę koncepcję, gdyż była dla niego korzystna finansowo. Zorganizowano przyjęcie w Teplicach. Jednak 15-letnia Maria Kunegunda nie wypowiedziała wówczas ani jednego rozsądnego słowa. Zniechęcony wstydliwością księżniczki arcyksiążę odjechał i wziął sobie za narzeczoną Marię Józefę, kuzynkę Marii Kunegundy, która w jego mniemaniu nie była piękna, ale pewna siebie.

Katedra św. Trójcy (niem. Kathedrale Ss. Trinitatis) – znana również w literaturze jako Kościół Dworski (niem. Hofkirche); usytuowana nieopodal rezydencji Wettynów na Starym Mieście w centrum Drezna.

Maria Teresa Habsburg (ur. 13 maja 1717 w Wiedniu, zm. 29 listopada 1780 tamże) – córka cesarza Karola VI Habsburga i księżniczki Elżbiety von Braunschweig-Wolfenbüttel, córki Ludwika Rudolfa, księcia brunszwickiego na Lüneburgu, królowa Czech i Węgier, niekoronowana cesarzowa rzymsko-niemiecka od 1745.

Wiadomość o zachowaniu się księżniczki na spotkaniu w Czechach szybko rozeszła się po Europie i uniemożliwiła jej zawarcie małżeństwa.

Wybór na opatkę

Celem Wettynów było zwiększenie swoich wpływów w północno-zachodniej części Rzeszy Niemieckiej. Po zakończonych niepowodzeniem planach małżeńskich Marii Kunegundy, dwór drezdeński oczekiwał, że Wiedeń przyzna jej, jako odszkodowanie, godność opatki.

Problemem okazało się znalezienie odpowiedniego klasztoru. Maria Teresa zaproponowała godność koadiutora z prawem następstwa w klasztorze na Hradczanach. Dwór saski odrzucił tę propozycję, gdyż opactwo było podporządkowane Koronie Czeskiej, a nie bezpośrednio Rzeszy i objęcie w nim urzędu przez saską księżniczkę byłoby dla niej ujmą. Już w 1766 Drezno skierowało swoją uwagę na opactwa Bilzen, Essen i Thorn.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Karol III (ur. 20 stycznia 1716 w Madrycie, zm. 14 grudnia 1788 w Madrycie) – książę Parmy, Piacenzy i Guastalii w latach 1731-1735, król Neapolu (jako Karol VII) i Sycylii (jako Karol IV) w latach 1735-1759, król Hiszpanii w latach 1759-1788 z dynastii Burbonów.

W 1766 dwór saski usiłował uzyskać dla Marii Kunegundy opactwo w Bilzen. Dotychczasowa opatka Antoinetta von Eltz-Kempenich złożyła rezygnację, ale kapituła przeciwstawiła się żądaniom dworów saskiego i wiedeńskiego, stojąc na straży reguły. W imieniu kapituły Sofia von Stadion-Tannhaussen zażądała od Marii Kunegundy, oprócz wniosku, także wywodu przodków potwierdzonego przez dwóch elektorów, książąt lub hrabiów Rzeszy, przestrzegania obowiązku rezydencji i miejscowej reguły.

Józef II Habsburg, pełne imię: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790 w Wiedniu) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1764/1765 r.

Maria Ludwika Burbon-Parmeńska (ur. 9 grudnia 1751 w Parmie, zm. 2 stycznia 1819 w Rzymie) - królowa Hiszpanii jako żona Karola IV. Była najmłodszą córką Filipa I Burbona, księcia Parmy i jego żony Ludwiki Elżbiety Burbon.

Dwór saski nie chciał zaakceptować tych warunków, mimo że nie wykraczały one poza przepisy stosowane w innych zakonach kanoniczek. Szczególnie żądanie dostarczenia wywodu przodków potraktowano jako afront. Ze starań jednak nie zrezygnowano. Udało się uzyskać papieską dyspensę od obowiązku rezydencji. Z pomocą przyszedł także cesarz Józef II, który zajął dobra zgromadzenia. W tej sytuacji kapituła zgodziła się przyjąć Marię Kunegundę w poczet kanoniczek.

Hrabstwo Mark (niem. Grafschaft Mark) było państwem wchodzącym w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i leżało na obszarze dzisiejszej Nadrenii Północnej-Westfalii. Terytorium hrabstwa znajdowało się po obu stronach rzeki Ruhry i ciągnęło się wzdłuż rzek Volme i Lenne.

Tablica przodków (także: wywód, drzewo, wykres, schemat, lista lub zestawienie przodków) — tablica genealogiczna obejmująca wszystkich bezpośrednich przodków danej osoby (nazywanej probantem), co do zasady zarówno po mieczu (w linii męskiej), jak i po kądzieli (w linii żeńskiej).

W 1775 Maria Kunegunda została wybrana koadiutorką, z prawem następstwa opatki w Essen i Thorn – Franciszki Krystyny von Pfalz-Sulzbach (1696-1776). Wybór był jednogłośny, albowiem wcześniej dwory w Wiedniu i Dreźnie wypłaciły 45 000 guldenów głosującym kanoniczkom i kanonikom z Essen i Thorn.

Koblencja (niem. Koblenz, fr. Coblence) – miasto na prawach powiatu położone w zachodniej części Niemiec (kraj związkowy Nadrenia-Palatynat), port rzeczny u ujścia Mozeli do Renu. Mieszka tam 106.000 osób (grudzień 2008).[potrzebne źródło]

Johann Adolph Hasse (ur. 25 marca 1699, zm. 16 grudnia 1783) – niemiecki kompozytor doby późnego baroku. Pod koniec życia dostosował swą muzykę do stylu klasycystycznego.

Po śmierci starej i chorej Franciszki Krystyny von Pfalz-Sulzbach, Maria Kunegunda objęła 16 lipca 1776 urząd opatki w Essen i Thorn. Jako opatka zasiadała w Reichstagu z prawem głosu; przysługiwał jej także status księcia Rzeszy.

Działalność

Maria Kunegunda jako opatka w Essen i Thorn

Opactwo w Essen na początku rządów Marii Kunegundy było instytucją bardzo szacowną, ale niedostosowaną do życia dworskiego wzorowanego na Dreźnie, bądź na dworze brata opatki - Klemensa Wacława w Koblencji, gdzie Maria Kunegunda głównie mieszkała od 1769. Budynki opactwa były tak wilgotne, że wysłannik Wettynów, który nadzorował wybór opatki, nie chciał w nim nocować, a miasto opisywał jako bardzo małe i prowincjonalne, praktycznie bez życia kulturalnego, z drogami w katastrofalnym stanie. Maria Kunegunda uroczyście wjechała do Essen dopiero 8 października 1777, ale już następnego dnia wyjechała.

Przemysł ciężki – dział gospodarki związany m.in. z produkcją maszyn i półproduktów. W przeważającej większości produkuje on na potrzeby innych przemysłów a nie konsumentów. Tradycyjnie przeciwstawiany przemysłowi lekkiemu. Zwykle dość nieprzyjazny dla środowiska, emituje dużo zanieczyszczeń.[potrzebne źródło]

Biskup koadiutor – w Kościele katolickim prawnie ustanowiony przez papieża biskup, który po śmierci lub awansie biskupa diecezjalnego posiada po nim prawo następstwa na urzędzie biskupa diecezji zgodnie z kanonem 403 § 3 kodeksu prawa kanonicznego z 1983.

Maria Kunegunda była wpływową osobą na dworze swojego brata. Klemens Wacław niemal żadnej decyzji nie podejmował bez zasięgnięcia opinii siostry. Opatka miała wielki wpływ na politykę wewnętrzną. Rzadko bywała w opactwie, ale z oddali interesowała się swoimi posiadłościami. Z tego powodu, podobnie jak poprzedniczka, kilkakrotnie popadła w konflikt z kapitułą, ponieważ nie znała praw zwyczajowych opactwa, a jej doradca - Johann Jakob Schmitz, miał poglądy absolutystyczne, które kolidowały z prawami kapituły, stanów i miasta.

Sekularyzacja – zmniejszenie roli religii dla społeczeństwa. Termin pochodzi od łacińskiego saecularis (świecki); do języka polskiego przeszedł z francuskiego sécularisation. Termin ten ma także znaczenie historyczne, oznaczające przejęcie majątku, urzędów lub innych sfer życia publicznego spod władzy lub kontroli władzy kościelnej na rzecz władz świeckich. Używa się także terminu kasata, np. klasztorów.

Maria Józefa Antonina Walburga Felicitas Regula Wittelsbach (ur. 30 marca 1739 w Monachium, zm. 28 maja 1767 w Wiedniu) – księżniczka bawarska, cesarzowa rzymsko-niemiecka, córka cesarza Karola VII Bawarskiego i Marii Amalii Habsburg, córki cesarza Józefa I.

Reforma prawa w 1781 została wprowadzona bez przeszkód. Konflikt nasilił się w 1786, gdy stany pod przewodnictwem pierwszego z nich, czyli kanoniczek, wystąpiły do Sądu Rzeszy przeciw dekretowi opatki w sprawie lasów i polowań. Obie strony były świadome, że proces nie przyniesie trwałego rozwiązania. W 1792 Schmitz uzyskał profesurę na uniwersytecie w Bonn i opuścił Essen. W tym też roku Maria Kunegunda po raz ostatni odwiedziła Essen. W 1793 przedstawiciele opatki i stanów rozpoczęli rozmowy. Po długich rokowaniach, 17 września 1794 uzgodniono treść pierwszej, pisanej konstytucji opactwa, określającej prawa opatki i stanów oraz podzielono posiadłości klasztoru.

August III (Sas), (ur. 17 października 1696 w Dreźnie, zm. 5 października 1763 w Dreźnie) – w latach 1733-1763 król Polski i wielki książę litewski oraz jako Fryderyk August II elektor saski; syn Augusta II z saskiej dynastii Wettynów i Krystyny Eberhardyny Bayreuckiej.

Essen jest miastem na prawach powiatu w zachodniej części Niemiec, w landzie Nadrenia Północna-Westfalia. Pełni funkcję portu nad rzeką Ruhra i nad Kanałem Ren–Herne. Essen jest szóstym co do ludności miastem w Niemczech. Siedziba biskupstwa rzymskokatolickiego założonego w 1958 r. Od roku 1972 miasto uniwersyteckie. Na rok 2010 Essen otrzyma status Europejskiego Miasta Kultury.

Maria Kunegunda wydała także zakaz spędzania płodu, zarządzenie regulujące działalność chirurgów i akuszerek. Ponadto opatka założyła szkołę dla dziewcząt i ograniczyła liczbę dni świątecznych. Jej poprzedniczka marnotrawiła majątek klasztoru i z tego powodu Maria Kunegunda spotkała się z opozycją kapituły wobec swoich planów budowlanych. Jej projekt przebudowy pałacu Borbeck nie został zrealizowany z powodu oporu stanów. Taki sam los spotkał plan budowy drogi pomiędzy pruskim hrabstwem Mark a miastem Wesel, która miała biec przez tereny należące do opactwa i poprawić komunikację na jego terenie. Maria Kunegunda wybudowała drogę z własnych środków.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Limburgia (nid. Limburg, Provincie Limburg; limb. Nederlands Limburg) – prowincja Holandii ze stolicą w Maastricht. Powstała w 1839 po wytyczeniu granicy belgijsko-holenderskiej i podziale Limburgii.

Wraz z pruską okupacją, 3 sierpnia 1802 rozpoczęła się sekularyzacja opactwa. Maria Kunegunda straciła świeckie prawa polityczne, zachowując zwierzchnictwo duchowe. Na mocy układu z Królestwem Pruskim otrzymywała aż do śmierci 6500 talarów z dóbr opactwa w Essen.

Kobieta interesu

Maria Kunegunda dobrze radziła sobie w interesach. Gdy stany odmówiły przyznania funduszy na budowę drogi z Mark do Wesel opatka zaciągnęła pożyczkę i sama sfinansowała inwestycję, a następnie pobierała opłaty za korzystanie z drogi, które przynosiły jej 1700 talarów rocznego dochodu. Droga jako własność prywatna nie podlegała sekularyzacji. W 1803 sprzedała drogę za 45000 talarów Królestwu Pruskiemu, które chciało mieć do drogi wszelkie prawa, albowiem droga z Mark do Wesel stanowiła najważniejsze połączenie na nowo przyłączonych terenach.

Klemens Wacław Wettyn (łac. Clemens Wenzeslaus ) (ur. 28 września 1739 w zamku Hubertusburg w Wermsdorf, zm. 27 lipca 1812 w Marktoberdorf, Allgäu, Bawaria) – książę saski i królewicz polski, elektor i arcybiskup Trewiru, arcybiskup Fryzyngi, biskup Ratyzbony, biskup Augsburga.

Order Gwiaździstego Krzyża (niem.: Hochadeliger Frauenzimmer-Sternkreuzorden, węg.: Csillagkereszt-rend) – do roku 1918 najwyższe odznaczenie Austrii i Austro-Węgier dla kobiet. Obecnie, obok Orderu Złotego Runa jest drugim orderem domowym byłej dynastii panującej Habsburgów.

Maria Kunegunda była pionierką przemysłu ciężkiego w Zagłębiu Ruhry. W XVIII w. powstały tam pierwsze huty wykorzystujące rudę darniową. Opatka zainwestowała w kilka z nich własne środki. Kamera dworska założyła w 1789 stowarzyszenie, które 23 stycznia 1791 uzyskało zgodę na uruchomienie huty "Neu-Essen". Już w 1787 Maria Kunegunda była udziałowcem huty "Gute Hoffnung", natomiast w 1796 zakupiła hutę "St. Antony". Sprowadziła z Koblencji mistrza hutniczego - Gottloba Jacobi, który od 1799 był również współudziałowcem. Maria Kunegunda sprzedała swoje udziały w hutach 24 maja 1805 za 23 800 talarów braciom Haniel.

Izabela Burbon-Parmeńska, włoski Elisabetta Maria Luisa Antonietta Ferdinanda Giuseppina Saveria Dominica Giovanna Borbone, principessa di Parma (ur. 31 grudnia 1741 – zm. 27 listopada 1763) - była najstarszą córką Filipa I Burbona, księcia Parmy i Ludwiki Elżbiety Burbon.

Ruda darniowa to powstająca na torfowiskach i innych podmokłych terenach skała osadowa o niewielkiej zawartości żelaza (w postaci limonitu). Na terenie Polski dość powszechna, w celu uzyskania żelaza przetapiana była już od III w. p.n.e. i aż do XX w. (początkowo w piecach dymarkowych).

Śmierć, pogrzeb i testament

Po sekularyzacji opactwa w Essen (opactwo Thorn zostało zlikwidowane już w 1795) Maria Kunegunda mieszkała u brata Klemensa Wacława, głównie w bawarskim Oberdorf. Gdy w 1812 zmarł Klemens Wacław, jeszcze przed pogrzebem opuściła Oberdorf i zamieszkała u swojego bratanka Fryderyka Augusta I.

Maria Józefa Habsburżanka (ur. 8 grudnia 1699 w Wiedniu, zm. 17 listopada 1757 w Dreźnie) – królowa Polski, żona króla polskiego i elektora saskiego Augusta III Sasa i siostra cesarzowej rzymskoniemieckiej Marii Amalii.

Zmarła 8 kwietnia 1826 w Dreźnie i trzy dni później została pochowana w nowej krypcie w Kościele Dworskim.

W 1821 napisała testament, który został ponownie odkryty w Sächsisches Staatsarchiv w Dreźnie dopiero w 2001. Z testamentu wynika, że była opatka interesowała się swoimi dawnymi włościami. Poczyniła zapisy dla wielu osób, od najwyższego hofmistrza von Asbecka, poprzez jego sekretarza, kucharkę, zarządzającą ubraniami, kucharza dworskiego, lekarza Georga Brüninga, aż do stangreta. Legaty miał wypłacić główny spadkobierca, którym był jeden z bratanków Marii Kunegundy.

Bibliografia

Ute Küppers-Braun, Frauen des hohen Adels im kaiserlich-freiweltlichen Damenstift Essen (1605–1803). Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, Münster 1997, ISBN 3-402-06247-X.

Ute Küppers-Braun, Macht in Frauenhand – 1000 Jahre Herrschaft adeliger Frauen in Essen. Klartext Verlag, Essen 2002, ISBN 3-89861-106-X.

Ute Küppers-Braun, Ihr Schmuckkästchen war ein tragbarer Friedhof - Anmerkungen zum Testament der letzten Essener Fürstäbtissin Maria Kunigunde von Sachsen. [w:] Das Münster am Hellweg. Mitteilungsblatt des Vereins für die Erhaltung des Essener Münsters, 56 (2003), S. 129-143

Alfred Pothmann, Die Äbtissinnen des Essener Stiftes. [w:] Das Münster am Hellweg. Mitteilungsblatt des Vereins für die Erhaltung des Essener Münsters, 40 (1987), S. 5-10

Pauline Puppel, "Mon mari" – "Ma chère femme". Fürstäbtissin Maria Kunigunde von Essen und Erzbischof Clemens Wenzeslaus von Trier, [w:]: Koblenzer Beiträge zu Geschichte und Kultur 15/16 (im Erscheinen).