Marian Jonkajtys - Polski Serwis Naukowy

Marian Jonkajtys (ur. 20 maja 1931 w Augustowie, zm. 4 kwietnia 2004 w Warszawie) – polski aktor, reżyser teatralny, poeta, rzeźbiarz, pedagog.

Urodził się w Augustowie, w rodzinie nauczycielskiej. Jego rodzice byli pierwszymi nauczycielami (1919 r.) w Szkole Podstawowej w Radziłowie. Ojciec - Hieronim Jonkajtys został aresztowany w październiku 1939 i zamordowany przez NKWD (w tym czasie Augustów był już pod okupacją sowiecką). Wcześniej - we wrześniu 1939 w walkach z Sowietami zginął starszy brat Mariana - Bronisław, podchorąży Wojska Polskiego. 13 kwietnia 1940 Marian Jonkajtys wraz z matką, bratem Janem i czterema siostrami został wywieziony do kołchozu w Północnym Kazachstanie, w okolice Pietropawłowska i Kokczetawu (Grażyna Jonkajtys – Luba, siostra Mariana, swoje wspomnienia z tego okresu spisała w książce: "Was na to zdzieś priwiezli, sztob wy padochli - Kazachstan 1940-1946"; pierwsze wydanie:Instytut Literacki, Paryż 1981 - jako Maria Januszkiewicz-"Kazachstan").

Katorga (ros. Каторга, z greckiego κάτεργον keteirgon zmuszać) – ciężka praca fizyczna, często ponad ludzkie siły. Katorga była często karą dla osób, represjonowanych z przyczyn politycznych w Rosji. Zgodnie z rosyjskim kodeksem karnym z 1847 roku, zesłanie i katorga były karami powszechnie wymierzanymi uczestnikom zrywów narodowościowych i wyzwoleńczych. Po dojściu do władzy bolszewików zesłanie i katorgę zastąpiły zsyłki i łagry Gułag-u.

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie (do 1996 jako Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna) – publiczna szkoła wyższa z siedzibą w Warszawie.

Do Polski Jonkajtysowie wrócili dopiero po 6 latach katorgi, w kwietniu 1946. Zamieszkali w Warszawie, gdzie Marian Jonkajtys podjął naukę w Liceum Ogólnokształcącym im. B. Limanowskiego. Po uzyskaniu matury, przez dwa lata (1950-1952), studiował rusycystykę na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Warszawskiego. , a potem został studentem Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej (PWST) im. Aleksandra Zelwerowicza (na Aktorskim Wydziale Estradowym). Ukończył studia (z odznaczeniem) w 1957.

Bursztynowe drzewo - nagroda przyznawana przez Kaszubów za wybitne zasługi wobec kultury. Wywodzi się z myśli, że bursztyn i drzewo to największe skarby Kaszub a ich połączenie gwarantuje moc, dostatek i wrażliwość na piekno. Jednym z członków jury przyznającego nagrode w okresie międzywojennym był malarz marynista Marian Mokwa

Aleksander Bardini (ur. 17 listopada 1913 w Łodzi, zm. 30 lipca 1995 w Warszawie) – polski aktor, reżyser teatralny i filmowy oraz pedagog żydowskiego pochodzenia.

W latach 1957-59 występował w Teatrze Buffo w Warszawie (debiut 9 marca 1957), w latach 1959-61 w Teatrze Syrena, w latach 1961-69 w Teatrze Ludowym (gdzie także reżyserował) oraz Teatrze Nowym. W 1961 był reżyserem pierwszego Konkursu Polskiej Piosenki w Warszawie (wygrała piosenka w wykonaniu Reny Rolskiej, która w 1965 została jego żoną). W 1965 wraz z Wojciechem Młynarskim, Jerzym Derflem i Reną Rolską zakłada teatrzyk "Dreszczowiec".

Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu (KFPP OPOLE) – polski festiwal muzyczny organizowany corocznie w Opolu, zwykle w czerwcu. Stanowi podsumowanie sezonu artystycznego (od Opola do Opola) polskiego środowiska twórców i wykonawców piosenek.

Stan wojenny został wprowadzony 13 grudnia 1981 r. na terenie całej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na mocy uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r., podjętej niejednogłośnie na polecenie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (pozakonstytucyjnego tymczasowego organu władzy, faktycznie nadrzędnego wobec konstytucyjnych władz państwowych), poparty przez Sejm PRL uchwałą z dnia 25 stycznia 1982 r.. Został zawieszony 31 grudnia 1982 r., a zniesiono go 22 lipca 1983 r.

W 1972 zostaje ojcem Grzegorza (później absolwenta Wydziału Grafiki warszawskiej ASP; autora okładek i ilustracji do wszystkich niemal książek Mariana Jonkajtysa).

W roku 1974 w pomieszczeniach Domu Kultury na Targówku zorganizował teatr muzyczno-estradowy zwany Teatrem na Targówku (późniejsza Rampa). Do 13 grudnia 1981 był dyrektorem naczelnym i artystycznym teatru. Współpracował z PAGART-em (wielokrotnie wyjeżdżając do USA, Kanady, ZSRR i NRD) oraz Polskim Radiem (Podwieczorek przy mikrofonie). Dla telewizji reżyserował programy rozrywkowe (np."Teatrzyk Marianowicza" w cyklu Telewizyjny Leksykon Humoru - 1967) oraz imprezy estradowe (m.in. Festiwal Polskiej Piosenki Opole'74).

I Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Integracyjnymi im. Bolesława Limanowskiego- publiczne liceum ogólnokształcące zwane Żoliborską Jedynką lub potocznie przez uczniów Limanem, znajduje się w warszawskiej dzielnicy Żoliborz przy ul. Alojzego Felińskiego 15, założone zostało przez Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Patronem jest polski polityk, historyk oraz działacz ruchu socjalistycznego i niepodległościowego Bolesław Limanowski.

Rena Rolska, właściwie Regina Rollinger-Jonkajtys (ur. 19 stycznia 1932 w Warszawie) - polska piosenkarka i aktorka. Od 1954 roku występowała jako solistka orkiestry tanecznej Jana Cajmera. W latach 1955-1959 działała w kabarecie Pineska. Zrezygnowała z występów estradowych w 1981 roku.

Przez 27 lat był też wykładowcą PWST w Warszawie (początkowo jako asystent Ludwika Sempolińskiego i Aleksandra Bardiniego, a od 1968 już jako adiunkt), gdzie uczył interpretacji piosenki estradowej.

Po ogłoszeniu stanu wojennego, odwołany przez ówczesne władze, przestał być dyrektorem Teatru na Targówku. Nie chcąc występować jako aktor, zajął się metaloplastyką i rzemiosłem artystycznym (zdał egzamin czeladniczy). W rzeźbieniu i inkrustowaniu metalem drewnianych ikon, obrazów i pamiątek pomagała mu żona, piosenkarka Rena Rolska, która również wycofała się z życia estradowego. W latach 1987-2000 mieszkał z rodziną w Sulejówku, gdzie m.in. działał na rzecz odbudowy "Milusina" - domu Marszałka Piłsudskiego.

Teatr Nowy – teatr dramatyczny w Warszawie istniejący od 1947. Obecnie działający na dwóch scenach: Scena Kameralna przy ul. Puławskiej 37 i Scena Teatr Praga – Fabryka Trzciny przy ul. Otwockiej 14.

Grzegorz Jonkajtys (ur. 1972) – grafik, animator, reżyser. Syn aktora i pisarza Mariana Jonkajtysa i piosenkarki Reni Rolskiej. Absolwent Wydziału Grafiki na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, który ukończył z dziekańskim wyróżnieniem w 1997 roku. Mieszka w San Francisco.

Po roku 1989, gdy reaktywowano Związek Sybiraków, pisał wiersze w większości poświęcone męczeństwu polskich zesłańców na Syberii i w Kazachstanie. Najbardziej znanym jest Marsz Sybiraków, do którego muzykę napisał Czesław Majewski. Utwór został oficjalnym hymnem Związku Sybiraków. Jonkajtys zaprojektował i wykonał (metodą inkrustacji) drewniany różaniec sybiracki, którego wagoniki - paciorki inkrustowanymi nazwami miejsc zsyłek Polaków na Syberię symbolizują Polską Golgotę Wschodu. Różaniec ten jako dar Związku Sybiraków został ofiarowany Ojcu Św. Janowi Pawłowi II . Repliki różańca znajdują się w licznych kościołach w kraju. Był także inicjatorem idei Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru, który odbywa się od 2001 w Białymstoku.

Podwieczorek przy mikrofonie – audycja radiowa istniejąca od roku 1936, nadawana regularnie w programie I Polskiego Radia w latach 1958 – 1989. Konferansjerem, reżyserem i autorem wielu tekstów był aktor estradowy Zenon Wiktorczyk. Prowadzili ten program w różnych okresach także: Mieczysław Pawlikowski, Jan Pietrzak, Lucjan Kydryński i Eryk Lipiński, a przed wojną, Kazimierz Rudzki. Oprawę muzyczną zapewniał Janusz Sent.

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

W 2005 jednej z ulic w centrum Augustowa nadano imię Mariana Jonkajtysa. W Sulejówku jest park jego imienia, a w 2009 odsłonięto tam kamień pamiątkowy z tablicą upamiętniającą Mariana Jonkajtysa oraz sybiraków. W Puławach rondo przy ul.Dęblińskiej nazwane jest Rondem Mariana Jonkajtysa. W 2009 VI Światowy Zjazd Sybiraków w Szymbarku przyznał Marianowi Jonkajtysowi pośmiertnie nagrodę Ambasadora Sybiraków i "Bursztynowe drzewo".

Szymbark (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Szimbark) – wieś w północnej Polsce w województwie pomorskim, w powiecie kartuskim, w gminie Stężyca. Położona na Kaszubach, na obszarze Kaszubskiego Parku Krajobrazowego, w Szwajcarii Kaszubskiej, u podnóża wzgórza Wieżycy, w paśmie Wzgórz Szymbarskich.

Związek Sybiraków - polska organizacja grupująca byłych zesłańców, którzy nazywają siebie Sybirakami. Od 1989 prezesem Związku był Ryszard Reiff, a obecnie jest Tadeusz Chwiedź.

Odznaczony był m.in. Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarł w Warszawie; pochowany na Powązkowskim Cmentarzu Komunalnym.

Twórczość

role teatralne

role filmowe: 1962 "Gangsterzy i filantropi" (reż.: Jerzy Hoffman) (lekarz)

seriale tv: 1994 "Gwiazdy tamtych lat" (dokumentalny film tv o Renie Rolskiej); reż. i scen.: Krzysztof Wojciechowski , Janusz Horodniczy

Poezje

1994 My, których ocaliłaś (modlitwa do Pani Jasnogórskiej) wyd. Warszawa ARES ISBN 83-86213-20-5

1997 Żywa pamięć. Ze wspomnień rodzinnych z zesłania w Kazachstanie i innych doświadczeń Polaków radzieckim Wschodem notatek wierszem ciąg dalszy wyd. Vipart ISBN 83-87124-03-6

1998 Różaniec sybiracki (modlitwa Sybiraków w formie różańca opatrzona wstępem ks. Biskupa A. Nosola) wyd. Marian Jonkajtys

2003 W Sybiru białej dżungli wyd. Instytut Lwowski (zbiór wierszy) ISBN 83-916009-4-7

2006 Sonety Kołymskie wyd. Vipart ISBN 83-87124-59-1 (tomik wierszy o tematyce sybirackiej)

10 pieśni Sybirackich do wierszy Mariana Jonkajtysa w opracowaniu fortepianowym Wyd. M. Jonkajtys (przy pomocy finansowej Związku Sybiraków)

Linki zewnętrzne (źródła)

o książce M. Jonkajtysa w "Rzeczypospolitej"

wspomnienia Reny Rolskiej

pożegnanie Mariana Jonkajtysa na wortalu teatralnym

Marian Jonkajtys na stronie Związku Sybiraków (zdjęcie)

Marian Jonkajtys - "Marsz Sybiraków" (hymn Związku Sybiraków)