Marsz dziesięciu tysięcy - Polski Serwis Naukowy

Marsz dziesięciu tysięcy – odwrót armii greckich najemników z Mezopotamii do Trapezuntu nad Morzem Czarnym w latach 401-400 p.n.e.

Przebieg wydarzeń

Sytuacja początkowa

W czasie drugiej wojny peloponeskiej Persja stawała raz po stronie Sparty, raz po stronie Aten. Wygrana Sparty pozwoliła przyjaźni zakwitnąć oficjalnie. Kiedy więc perski satrapa Cyrus poprosił o zgodę na pobór najemników greckich do walki z buntownikami w Pizydii na terenie Azji Mniejszej, Sparta nie robiła przeszkód. Co więcej, pozbycie się bezrobotnych i skłonnych do burd żołnierzy było dla niej korzystne – stabilizowało sytuację wewnętrzną.

Anabaza (gr. Ἀνάβασις Anabasis) – najbardziej znane dzieło Ksenofonta. Występuje również pod tytułem Wyprawa Cyrusa. Opisuje brawurowy powrót greckiego wojska najemnego spod Kunaksy w Babilonii do Grecji.

Chryzopol (gre.: Χρυσόπολις – Złote miasto, łac.: Chrysopolis), w średniowieczu określane również jako Skutari (gre.: Εκουτάριον, tur.: Üsküdar) – starożytne miasto położone w Bitynii nad cieśniną Bosfor dokładnie naprzeciw Byzantionu (późniejszego Konstantynopola). Współcześnie zarówno Konstantynopol, jak i Chryzopol oraz pobliski Chalkedon stanowią dzielnice tureckiego miasta Stambuł.

Wyprawa

W głąb Mezopotamii ok. 13 tysięcy Greków wyruszyło z miejscowości Sardes. Ich bezpośrednim dowódcą był Klearchos, weteran wojny peloponeskiej, wytrawny dowódca pochodzący ze Sparty. Po mniej więcej półrocznym marszu w kierunku Babilonu) okazało się, że Cyrus zbuntował się przeciwko swojemu bratu Artakserksesowi II, królowi Persji i wcale nie chodzi o uspokojenie Pizydii, lecz o zagarnięcie tronu. Do konfrontacji doszło we wrześniu roku 401 p.n.e. pod Kunaksą. W rozstrzygającym starciu oddziały greckie zwyciężyły na swoim odcinku, ale cała bitwa skończyła się śmiercią Cyrusa. Możliwe że do śmierci Cyrusa doszło z winy samego Klearchosa, który nie udzielił pomocy, gdyż prawdopodobnie zgodnie z tradycją, nie chciał opuścić swego stanowiska w obliczu wroga. Armia Cyrusa rozproszyła się lub przyłączyła się wojsk Artakserksesa II, natomiast Grecy znaleźli się w trudnej sytuacji. Dalsza walka nie miała sensu, bo na zapłatę nie można było już liczyć. Co gorsza, wódz perski Tissafernes podstępnie zwabił i wymordował wszystkich wyższych dowódców greckich. Żołnierze pozbawieni wodzów znaleźli się w nieznanym sobie wrogim kraju, bez zaopatrzenia i daleko od ojczyzny. W takiej sytuacji nie pozostawało nic innego jak zorganizować się na nowo. Wybrano nowych dowódców (wśród nich był Ateńczyk Ksenofont) i ok. 10 tys. wojowników wyruszyło w drogę powrotną.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Artakserkses II Mnemon (Arsakes) - król perski z dynastii Achemenidów, syn i następca Dariusza IIi królowej Parysatis. Panował w latach 404–358 p.n.e.

Podczas liczącej ok. 1000 mil drogi powrotnej, Grecy tropieni przez Persów i atakowani przez barbarzyńskie plemiona, wielokrotnie musieli wykazywać się męstwem i kunsztem wojennym. Przeszli przez góry Kurdystanu i Armenii, wzdłuż rzeki Tygrys docierając w końcu do Trapezuntu (obecnie Trabzon w Turcji), najbliższego przyjaznego portu nad Morzem Czarnym. Po pięciu miesiącach marszu do greckiej kolonii dotarło ok. 6 tys. ocalałych Greków. Z Trapezuntu, już drogą morską, przedostali się do Chryzopola (obecnie Skutari) naprzeciw Bizancjum gdzie zakończyła się cała wyprawa.

Kurdystan – górzysta kraina w południowo-zachodniej Azji zamieszkana przez Kurdów. Terytorium Kurdystanu jest podzielone między następujące państwa:

Pizydia (gr. Pisidiké, łac. Pisidia) – w starożytności kraina w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej (obecnie na terenie południowo-zachodniej Turcji), śródlądowa, położona w zachodniej części gór Taurus. Na południu graniczyła z Pamfilią, na północy z Frygią Galacką, na zachodzie z Karią i Licją, a na wschodzie z Likaonią. Rozciągała się ok. 190 km ze wschodu na zachód i miała ok. 80 km szerokości[potrzebne źródło]. Strome pasma górskie były poprzecinane dolinami i górskimi rzekami, a cały teren pokrywały lasy i pastwiska.

Skutki

Wyprawa Greków zepsuła dobre stosunki między Spartą a Persją. Persowie zaczęli się domagać, zgodnie z umową, podporządkowania sobie miast greckich położonych na wybrzeżu Azji Mniejszej. Sparta odmówiła na to zgody. Wkrótce doszło więc do wojny, w której weterani wyprawy Cyrusa pod dowództwem spartańskiego króla Agesilaosa II, mogli wykorzystać swoje doświadczenia i kolejny raz zmierzyć się z perskim przeciwnikiem.

Druga wojna peloponeska zwana też wielką wojną peloponeską (431-404 p.n.e.) między Atenami i wspierającym je Ateńskim Związkiem Morskim, a Spartą i Związkiem Peloponeskim. Powodem wojny była rywalizacja dwóch największych potęg greckich o hegemonię nad całą Grecją. Już pierwszy okres był niepomyślny dla Aten. Spartanie złupili Attykę. W Atenach, gdzie schronili się mieszkańcy całej Attyki, wybuchła groźna zaraza. Ofiarą jej padł m.in. Perykles. Po jego śmierci do głosu doszli przywódcy radykalnej grupy demokratów: najpierw Kleon, a następnie Hyperbolos. Jednym z ważniejszych sukcesów Aten było utrzymanie twierdzy Pylos i zdobycie wyspy Sfakterii, broniącej wstępu do Zatoki Pylońskiej.

Agesilaos II, (444–360 p.n.e.) król Sparty w latach 400 lub 398 – 360 p.n.e.. Wybitny wódz, prowadził działania wojenne przeciwko Persji na terenie Azji Mniejszej. Doprowadził do zawarcia pokoju z Persją (tzw. pokój Antalkidasa, 386 p.n.e.) w imię zachowania dominacji Sparty w Grecji. Ostatnie lata życia spędził dowodząc wojskami Egiptu w wojnie z Persją.

Wyprawa została opisana przez jednego z dowódców – Ksenofonta w słynnym dziele Anabaza.

Bibliografia

Wolski J., Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 1979