Mart Stam - Polski Serwis Naukowy

Mart Stam (właśc. Martinus Adrianus Stam, także: Mostam, ur. 5 sierpnia 1899 w Purmerend w Holandii, zm. 23 lutego 1986 w Szwajcarii) - holenderski architekt modernistyczny, rysownik i teoretyk architektury , działający także w Szwajcarii, Niemczech i Związku Radzieckim.

M. Stam: Dom szeregowy na wystawie Weißenhof w Stuttgarcie

M. Stam: Dom szeregowy na wystawie Weißenhof od strony ogrodu

Stam jako uczeń działał w organizacjach katolickich, miał jednak również związki z socjalistami. Uczył się zawodu stolarza, a później kreślarza budowlanego. Po I wojnie śwatowej pracował jako kreślarz w biurach Granpré Molière'a w Rotterdamie, Karla Mosera w Zürichu i Maksa Tauta i Hansa Poelziga w Berlinie. Jednocześnie współtworzył też pierwsze niezależne projekty. Nieoczekiwaną sławę przyniósł mu w 1922 wielokrotnie publikowany i często komentowany projekt betonowo-szklanego wieżowca w Królewcu, mający cechy konstruktywistyczne. Następnie Stam wydawał nieregularnie ukazujący się periodyk ABC i wywarł tym znaczny wpływ na rozwój nowoczesnego projektowania. W 1927 został zaproszony do wzięcia udziału w wystawie Werkbundu na Weißenhofie w Stuttgarcie i zbudował trzysegmentowy dom szeregowy z tarasami dachowymi, będący jego pierwszym samodzielnym projektem a zarazem przykładem dojrzałego stylu międzynarodowego. W tym czasie Stam pracował u różnych architektów w Holandii, zapewne głównie jako rysownik, przy czym przypisywany mu wkład w poszczególne obiekty jest niepewny. W latach 1928-1929 uczył architektury w Bauhausie. Zaprojektował też równolegle z Miesem van der Rohe i Marcelem Breuerem tzw. krzesło zawieszone. Następnie na kilka lat wyjechał do ZSRR, gdzie wraz z Ernstem Mayem stworzył projekty urbanistyczne kilku miast, m.in. Magnitogorska.

Bauhaus – uczelnia artystyczna powstała w Weimarze z połączenia Akademii Sztuk Pięknych i Szkoły Rzemiosł Artystycznych w 1919 r., później działająca w Dessau (dziś Dessau-Roßlau) i Berlinie. Działała do 1934 r. Została utworzona przez Waltera Gropiusa. Określenie Bauhaus używane jest również potocznie lub nieściśle jako nazwa stworzonego przez nią kierunku architektonicznego, jednego z odłamów niemieckiego modernizmu.

Werkbund (niem. Deutscher Werkbund, Der Deutsche Werkbund = Niemiecki Związek Twórczy) – organizacja skupiająca architektów, artystów i inżynierów związanych z budownictwem, założona w 1907 w odpowiedzi na pomysł Hermanna Muthesiusa. Działalność Werkbundu miała znaczący wpływ na rozwój idei architektury modernistycznej w Niemczech i krajach ościennych.

W 1935 Stam powrócił do Amsterdamu i założył własne biuro. Zbudował przede wszystkim Drive-In Flats 1936, jeden z pierwszych domów szeregowych z garażami w kondygnacji parteru. Struktura elewacji świadczy o ponownym zwróceniu się Stama w stronę konstruktywizmu. W 1939 został dyrektorem Instytutu Nauczania Rzemiosła Artystycznego w Amsterdamie.

Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Po II wojnie światowej Mart Stam został zaproszony do powstającej NRD, gdzie uczył architektury i projektował budynki posiadające pewne cechy socrealizmu. W 1953 rozczarowany i rozgoryczony kolejny raz wrócił do Holandii, gdzie kilkanaście lat pracował, wznosząc m.in. wieżowiec w Rotterdamie. Po przejściu na emeryturę w 1966 wyjechał do Szwajcarii z drugą żoną, Olgą, gdzie pod jej wpływem unikał wszelkich kontaktów ze światem zewnętrznym. W 1984 na krótko się ujawnił, lecz wkrótce zmarł.

Niemiecka Republika Demokratyczna w skrócie NRD (niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) - państwo powstałe 7 października 1949 na terenie byłej sowieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). 3 października 1990 NRD przyłączyła się do RFN.

Socrealizm (realizm socjalistyczny) – kierunek w sztuce, określany jako metoda twórcza, istniejący od 1934 w sztuce radzieckiej, a następnie w pozostałych krajach socjalistycznych. Miał tam oficjalny status podstawowej i jedynej metody twórczości artystycznej i był ideowym oraz propagandowym narzędziem partii komunistycznych.

Główne dzieła

dom szeregowy na osiedlu Weissenhof, 1927

dom Palički na osiedlu Baba w Pradze, 1928

dom starców we Frankfurcie nad Menem, 1928-1930

fabryka wyrobów tytoniowych van Nelle w Rotterdamie, 1930 (z Brinkmannem i van der Vlugtem - atrybucja niepewna)

Drive-In Flats w Amsterdamie, 1936