Martin Niemöller - Polski Serwis Naukowy

Martin Niemöller (ur. 14 stycznia 1892 w Lippstadt, zm. 6 marca 1984 w Wiesbaden) – niemiecki pastor luterański, teolog i działacz antynazistowski.

W teologii był zwolennikiem połączenia luteranizmu z kalwińską doktryną chrystocentryzmu oraz niezależności ideowej i organizacyjnej Kościoła od państwa. Po II wojnie stał się radykalnym działaczem na rzecz pokoju i rozbrojenia.

Biografia

Zawodowy wojskowy

Był wychowanym w mocno konserwatywnym otoczeniu synem pastora, po otrzymaniu matury służył w cesarskiej marynarce wojennej, jako pierwszy oficer na U-151 brał udział w zatopieniu wielu statków handlowych. W 1918 dowodził U-Bootem (UC-67), w rok później z powodu niechęci do demokratycznego rządu Republiki Weimarskiej porzucił zawodową służbę wojskową i ożenił się z Elsą Barmer. Wspólnie z żoną próbował zająć się rolnictwem, ale trudności finansowe skłoniły go do rozpoczęcia studiów teologicznych w Münster, które ukończył w 1923. W 1920 roku jako dowódca batalionu akademickiego Freikorpsu uczestniczył w krwawym tłumieniu powstania robotniczego w Zagłębiu Ruhry.

Freikorps (niem. wolny korpus) – ochotnicze, skrajnie prawicowe formacje paramilitarne działające w Niemczech w latach 1918-1922, założone przez zdemobilizowanych żołnierzy.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Pastor i działacz antynazistowski

Po ukończeniu studiów i wikariacie pracował jako misjonarz Misji wewnętrznej, ewangelickiego ruchu starającego się przywrócić sens i ład w życiu zdemoralizowanego społeczeństwa. W 1931 został pastorem w dzielnicy Berlina – Dahlem, gdzie duże wpływy mieli profaszystowscy "Niemieccy Chrześcijanie". Chociaż popierał wówczas Adolfa Hitlera (jako wyborca był stałym zwolennikiem NSDAP, a w 1933 roku z radością powitał wprowadzenie "ustroju wodzowskiego"), to stanowczo sprzeciwiał się uzależnianiu Kościołów od państwa i podważaniu przez nie podstawowych zasad chrześcijaństwa. Z tego powodu w maju 1933 został współzałożycielem Ruchu Młodoreformacyjnego. Jego niechęć wobec nazizmu wzmogły ustawy norymberskie, które wykluczały osoby pochodzenia żydowskiego z Kościołów. We wrześniu 1933 założył "Samopomoc pastorów" (niem. Pfarrernotbund) – ogólnoniemiecką organizację, niosącą pomoc duchownym prześladowanym ze względów rasowych. Wraz z teologiem Karlem Barthem był jednym ze współautorów "Deklaracji z Barmen" (30 maja 1934), która odrzucała możliwość współpracy protestantów z faszystami. Na tej podstawie utworzył "Kościół Wyznający", który odcinał się od duchownych, współpracujących z hitlerowcami, określając ich jako "odstępców od wiary". Potępiał też "Niemieckich Chrześcijan" za ich działania wrogie chrześcijaństwu i szerzenie nienawiści narodowościowej.

Chrystocentryzm - nurt w teologii chrześcijańskiej (protestanckiej i katolickiej) uznający, że Jezus Chrystus zajmuje centralne miejsce w historii zbawienia i w świecie.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Mimo to niektórzy historycy jak R. Lammersdorf uważają, że do czasu stanowiącej punkt zwrotny konfrontacji z Hitlerem w styczniu 1934 roku "Niemöller prezentował się jako oportunista, który nie sprzeciwiał się politycznym celom Hitlera, a zwrócił się przeciw nazistom dopiero, gdy Hitler zagroził atakiem na Kościół". W kazaniach jeszcze w 1935 roku zdarzały mu się akcenty antysemickie, a generalnie jego postawa nie dorównywała bardziej zdecydowanym towarzyszom z Kościoła Wyznającego, jak zapomniany dziś Hermann Maas.

Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).

Zagłębie Ruhry (niem. Ruhrgebiet) – zagłębie przemysłowe w Niemczech w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. Położone nad rzeką Ruhrą a także w pobliżu rzeki Ren. Powierzchnia Zagłębia Ruhry w oficjalnych granicach wynosi 4435 km², zaludnienie: 5 317 565 mieszk. (stan: 01.10.2004).

Uwięzienie

W styczniu 1934 wraz z grupą innych duchownych został zaproszony do Kancelarii Rzeszy w Berlinie, gdzie rozmawiał z Hitlerem. Spotkanie miało burzliwy przebieg; Hitler zarzucił Niemöllerowi działalność antypaństwową i nie przyjął jego zapewnień, że kieruje się on przekonaniami religijnymi oraz "troską o Trzecią Rzeszę".

Kościół Wyznający (niem. Bekennende Kirche) – nazwa ruchu w niemieckim Kościele ewangelickim sprzeciwiającemu się narodowemu socjalizmowi, a działającego w okresie 1934-1945.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Od tego czasu zmuszony był jako opozycjonista do działania w coraz większej konspiracji. Radykalizowały się także jego poglądy: otwarcie określał oficjalnych zwierzchników Kościołów protestanckich jako "niegodnych heretyków" i "wrogów chrześcijaństwa". Takie poglądy budziły wśród wiernych obawę przed represjami ze strony państwa i coraz więcej osób opowiadało się za formą ograniczonej współpracy z III Rzeszą; doprowadziło to do podziału "Kościoła Wyznającego" na radykalną mniejszość i większość, która wybrała kolaborację.

Alfred Rosenberg (ur. 12 stycznia 1893 w Rewlu (obecnie Tallinn), Estonia, stracony 16 października 1946 w Norymberdze) – zbrodniarz niemiecki, jeden z najbardziej wpływowych nazistów, twórca najważniejszych teorii rasistowskich narodowego socjalizmu oraz Minister Rzeszy do spraw Okupowanych Terytoriów Wschodnich. Był członkiem tajnego Towarzystwa Thule. Jest uważany za twórcę takich założeń ideologicznych NSDAP, jak skrajny antysemityzm, przekonanie o wyższości rasy aryjskiej, teoria Lebensraumu (przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego na obszarach wschodnich) czy dążenie do obalenia traktatu wersalskiego. Pierwszą żoną Rosenberga była rodowita Estonka Hilda Leesmann, a drugą Niemka Hedwig Kramer.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Od 1935 Niemöller zorganizował wraz z kilkuset innymi pastorami protesty przeciwko wewnętrznej polityce III Rzeszy; w szczególności protestował przeciwko antysemickim i rasistowskim poglądom Alfreda Rosenberga. Spowodowało to natychmiastowe aresztowanie Niemöllera. W lipcu 1937 ponownie go aresztowano i w lutym 1938 skazano na 9 miesięcy więzienia. Ponieważ na poczet kary zaliczono mu pobyt w areszcie śledczym, został zwolniony, ale zaraz za progiem aresztu zatrzymało go Gestapo. Na osobiste polecenie Hitlera przewieziono go do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, gdzie miał zginąć na szubienicy. Życie uratowały mu protesty w prasie brytyjskiej i międzynarodowej, zorganizowane przez anglikańskiego lorda-biskupa George Bella.

Niemiecka Republika Demokratyczna w skrócie NRD (niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) - państwo powstałe 7 października 1949 na terenie byłej sowieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). 3 października 1990 NRD przyłączyła się do RFN.

Marynarka wojenna to część sił zbrojnych państwa zajmująca się obroną granic morskich i wybrzeża, a także prowadzeniem innych działań wojskowych na morzach i oceanach.

Mimo to jako szczery nacjonalista Niemöller uważał, że jego obowiązkiem jest "walka za ojczyznę" i po wybuchu II wojny światowej złożył podanie o uwolnienie z obozu i skierowanie do służby we flocie niemieckiej. Podanie oczywiście odrzucono, a w rok później przeniesiono go do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie przebywało wielu duchownych z Niemiec, Austrii i krajów podbitych (przede wszystkim z Polski). W czasie uwięzienia doszedł do wniosku, iż Kościół nie tyle powinien "służyć ludowi", co "wszystkim ludom", działając na rzecz obalenia granic między państwami oraz zlikwidowania różnic "rasowych i ideologicznych". Wtedy też uznał, że niemieckie Kościoły ponoszą dużą część odpowiedzialności za dojście faszyzmu do władzy.

Konzentrationslager Sachsenhausen – niemiecki obóz koncentracyjny założony w lipcu 1936 około 30 km na północ od Berlina. Funkcjonował do 22 kwietnia 1945.

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Działalność powojenna

24 kwietnia 1945 włączono go do transportu zakładników i więźniów specjalnego znaczenia z Dachau do południowego Tyrolu, gdzie po tygodniu zostali uwolnieni z rąk SS (które miało rozkaz zabicia więźniów w razie klęski) przez żołnierzy Wehrmachtu pod dowództwem kapitana Wicharda von Alvenslebena. W późniejszych latach starał się bronić Niemców przed nadużyciami ze strony alianckich wojsk okupacyjnych. Porównywał te nadużycia do postępowania nazistów. Przez niemiecki Kościół ewangelicko-augsburski traktowany był podejrzliwie jako "buntownik", tym niemniej starał się działać na rzecz demokratyzacji i odbudowy protestantyzmu.

SS (Die Schutzstaffel der NSDAP – eskadra ochronna NSDAP) – paramilitarna i początkowo elitarna niemiecka formacja nazistowska, podległa partii NSDAP.

II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).

W 1947 wybrano go naczelnym pastorem Kościoła w Hesji-Nassau; tę funkcję sprawował do 1965. Przygotował wspólne "wyznanie winy" protestantów niemieckich uznające współodpowiedzialność za poparcie dla faszyzmu, działał na rzecz rozwoju ekumenizmu (w latach 1961–1968 był jednym z przewodniczących Rady Ekumenicznej).

Getynga (niem. Göttingen, dolnoniem. Chöttingen) – akademickie miasto powiatowe w Niemczech, nad rzeką Leine, na południowym krańcu kraju związkowego Dolna Saksonia, siedziba powiatu Getynga. W roku 2008 miasto liczyło 124 455 mieszkańców. Jeden z głównych ośrodków naukowych kraju (ponad 30 tys. studentów). Liczące się centrum turystyczne oraz kulturalne[potrzebne źródło].

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Protestował przeciwko powstaniu RFN i militaryzacji tego państwa, działał przeciwko "zimnej wojnie", na rzecz pokoju i powszechnego rozbrojenia. Wyjeżdżał do ZSRR i Wietnamu. Stał się radykalnym pacyfistą; twierdził m.in. że każdy chrześcijanin ma prawo odmówić służby wojskowej.

Anglikanizm – odłam chrześcijaństwa (podobny do protestantyzmu i częściowo do niego należący), który powstał w Anglii w XVI wieku. Anglikanizm w części wywodzi się z tradycji protestanckiej, jednak w dużym stopniu zachował teologiczną więź z katolicyzmem.

U-Boot (niem.: Unterseeboot = okręt podwodny, dosłownie podmorski) – skrótowe oznaczenie niemieckich okrętów podwodnych. Poszczególne okręty nosiły oznaczenie w formie litery U z numerem (w okresie I wojny światowej istniały ponadto serie małych okrętów UB i podwodnych stawiaczy min UC).

Był wielokrotnie odznaczony m.in. Wielkim Krzyżem Zasługi RFN, Leninowską Nagrodą Pokoju, Medalem Pokoju im. Alberta Schweitzera i Złotym Medalem Pokoju NRD. Otrzymał doktoraty honoris causa uniwersytetów w Eden, Chicago, Budapeszcie, Delhi, Getyndze i Halifaksie.

Twórczość

"Kiedy przyszli po Żydów, nie protestowałem. Nie byłem przecież Żydem.
Kiedy przyszli po komunistów, nie protestowałem. Nie byłem przecież komunistą.
Kiedy przyszli po socjaldemokratów, nie protestowałem. Nie byłem przecież socjaldemokratą.
Kiedy przyszli po związkowców, nie protestowałem. Nie byłem przecież związkowcem.
Kiedy przyszli po mnie, nikt nie protestował. Nikogo już nie było."

Albert Schweitzer (ur. 14 stycznia 1875 w Kaysersberg w Alzacji, zm. 4 września 1965 w Lambaréné w Gabonie) – niemiecki teolog luterański, filozof, organista, muzykolog, lekarz.

Wietnam (oficjalnie: Socjalistyczna Republika Wietnamu, wiet.: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) − państwo w Azji Południowo-Wschodniej. Graniczy z Chinami, Laosem i Kambodżą. Z liczbą ludności ponad 86 mln, jest 13. co do wielkości populacji państwem świata.

W oryginale:

"...Als die Nazis die Kommunisten holten, habe ich geschwiegen; ich war ja kein Kommunist.
Als sie die Sozialdemokraten einsperrten, habe ich geschwiegen; ich war ja kein Sozialdemokrat.
Als sie die Gewerkschafter holten, habe ich nicht protestiert; ich war ja kein Gewerkschafter.
Als sie mich holten, gab es keinen mehr, der protestieren konnte".

Ekumenizm, Komunia (z gr. οικουμένη - oikumene, łac. communio - wspólnota), ruch dążący do zjednoczenia wszystkich wyznań, ruch na rzecz jedności Kościoła, zwany też ruchem ekumenicznym. Odbywa się to poprzez prowadzenie dialogu, przy zachowaniu tożsamości religijnej.

Ustawy norymberskie (niem. Nürnberger Gesetze, też Nürnberger Rassengesetze) – ustawy rasowe ogłoszone 15 września 1935 na zjeździe Reichsparteitagu w Norymberdze. Do ustaw tych należały:

Tekst angielski:

"First they came for the Jews and I did not speak out because I was not a Jew.
Then they came for the Communists and I did not speak out because I was not a Communist.
Then they came for the trade unionists and I did not speak out because I was not a trade unionist.
Then they came for me and there was no one left to speak out for me."

Trydent-Górna Adyga (wł. Trentino-Alto Adige, niem. Trentino-Südtirol, ladyński Trentin-Südtirol albo Trentin-Sudtirol) - region administracyjny w północnych Włoszech. Zajmuje obszar 13 613 km² (Trydent 6 213 km², Południowy Tyrol 7 400 km²), zamieszkuje go 962 464 osób (2004). Gęstość zaludnienia wynosi 70 osób/km².

Hermann Maas (ur. 3 stycznia 1842 w Stargardzie Szczecińskim (Stargard in Pomm.), zm. 23 lipca 1886 w Würzburgu) – niemiecki chirurg. Studiował medycynę w Greifswaldzie i Wrocławiu. W 1865 roku ukończył studia, następnie był asystentem w Szpitalu Wszystkich Świętych (Allerheiligenhospital) u Middeldorpfa. W 1866 roku został ordynatorem lazaretu. Habilitował się z chirurgii w 1869 roku. Od 1873 roku ponownie we Wrocławiu, w 1876 został profesorem nadzwyczajnym. W 1883 roku powołany na katedrę chirurgii Uniwersytetu w Würzburgu jako następca Ernsta von Bergmanna (1836-1907). Zmarł trzy lata później, po krótkiej chorobie.

Istnieją kontrowersje dotyczące wymienionych grup i kolejności, w jakiej pojawiają się w tekście. Oprócz Żydów, komunistów, socjaldemokratów i związkowców pojawiają się nieuleczalnie chorzy, Świadkowie Jehowy, mieszkańcy okupowanych krajów, katolicy, szkoły, prasa i Kościół. Wynika to stąd, że Niemöller od 1946 roku wplatał powyższy tekst do swoich przemówień i często go modyfikował. Poza tym niektóre źródła cytują ludzi przytaczających wypowiedzi Niemöllera, co wprowadza dodatkowy zamęt. O różnych wersjach tego słynnego cytatu można przeczytać na stronie profesora Marcuse, naukowca specjalizującego się w historii III Rzeszy.

Rolnictwo – jeden z działów gospodarki, którego głównym zadaniem jest dostarczenie płodów rolnych. Rolnictwo uzyskuje produkty roślinne i zwierzęce dzięki uprawie roli i roślin oraz chowu i hodowli zwierząt.

Wiesbaden - miasto w środkowych Niemczech leżące nad prawym brzegiem Renu, u podnóża gór Taunus. Jest znanym uzdrowiskiem (gorące źródła). Od 1945 roku jest też stolicą kraju związkowego Hesja. Również od 1945 należy do Wiesbaden Mainz-Kastel, uprzednio część Moguncji. Zmarł tutaj i został pochowany polski pisarz Marek Hłasko.

Przypisy

Raimund Lammersdorf. The Question of Guilt 1945–47: German and American Answers. „Conference at the German Historical Institute, Washington, D.C.”, 25–27 March 1999 (ang.). [dostęp 2011-04-18].
Peter Koblank, Die Befreiung der Sonder- und Sippenhäftlinge in Südtirol (niem.) [dostęp 24.01.2011]
Harold Marcuse: Martin Niemöller's famous quotation: "First they came for the Communists ... " What did Niemoeller himself say? Which groups did he name? In what order? (ang.). www.history.ucsb.edu. [dostęp 2011-04-18].