Zobacz na Wikimedia Commons galerię:
Matka Boska

i kategorię:
Matka Boska Bolesna

Maria z Nazaretu, Miriam, Maryja (aram. מרים Marjam; gr. Μαριάμ, Μαρία María; arab. مریم marjam) (ur. przed 20 p.n.e. w Jerozolimie lub Seforis, zm. po 30 n.e. wg tradycji w Efezie) – matka Jezusa Chrystusa, żona Józefa z Nazaretu, zajmuje ważne miejsce w wierze wielu wyznań chrześcijańskich, szanowana także w islamie. Maryja, Matka Boga wymieniana jest w Modlitwie Eucharystycznej (Communicantes) Kanonu rzymskiego.

Życie Marii w Biblii i tradycji chrześcijańskiej

Pochodzenie, dzieciństwo, rodzina

Rodzice Marii, św. Joachim i św. Anna (ilustracja z Kroniki norymberskiej)

Giotto di Bondone, Narodziny Marii. Padwa, Kaplica Scrovegnich

Biblia nie mówi jednoznacznie o przynależności Marii do któregokolwiek pokolenia Izraela. Komentarz w Biblii Tysiąclecia interpretuje Łk 1,32 i Rz 1,3 jako aluzję do pochodzenia z pokolenia Judy. Tradycję pochodzenia z tego właśnie pokolenia przekazują po raz pierwszy Justyn Męczennik i Ignacy Antiocheński.

Niektórzy bibliści chrześcijańscy do Marii odnoszą rodowód Jezusa podawany przez Ewangelię Łukasza, zgodnie z którym ojcem Józefa był Heli. Według takiej interpretacji, powstałej w czasach nowożytnych, rodowód ten traktuje Heliego jako ojca Józefa, ponieważ kobiety nie mogły stanowić ogniwa rodowodu. Według innego poglądu, sięgającego czasów Juliusza Afrykańczyka (ok. 200 r.), oba rodowody odnoszą się bezpośrednio do Józefa, a różnice wynikają z prawa lewiratu.

Informacje na temat dzieciństwa Marii znane są wyłącznie z przekazów pozabiblijnych, takich jak Protoewangelia Jakuba i trzynastowieczna Złota legenda. Według tych źródeł rodzicami Marii byli Joachim i Anna. Małżonkowie długo nie mogli doczekać się potomka. Przysięgli Panu, że jeżeli da im dziecko, oddadzą je na służbę Bogu. Pewnego dnia Annie ukazał się anioł, który oznajmił, że dziecko które urodzi będzie wielbione przez cały świat. Dziewięć miesięcy później na świat przyszła córka, której zgodnie z wolą anioła nadano imię Maria. W wieku trzech lat została ona oddana przez rodziców na wychowanie kapłanom i niewiastom usługującym w świątyni.

Anna, żona Joachima, miała być siostrą Elżbiety, matki Jana Chrzciciela, czyli zgodnie z tą tradycją Maria była siostrzenicą Elżbiety. Niektórzy uważają, że siostrą Marii była też Salome, żona Zebedeusza, której dwaj synowie, Jakub i Jan, byli uczniami Jezusa.

Małżeństwo z Józefem

Zaślubiny Marii i Józefa, XV-wieczna tapiseria w kolegiacie NMP w Beaune

W Protoewangelii Jakuba i w Złotej legendzie znajduje się opis okoliczności zawarcia małżeństwa Marii i Józefa. Gdy Maria miała czternaście lat, zgodnie z rozporządzeniem najwyższego kapłana miała wrócić do swej rodziny, aby wyjść za mąż. Nie zgodziła się jednak na opuszczenie świątyni, ponieważ składała śluby czystości i była przeznaczona do służby Panu. Nie wiedząc co robić, kapłani zwrócili się o pomoc do Boga, który polecił zebrać wszystkich nieżonatych mężczyzn z rodu Dawida. Każdy z nich miał złożyć na ołtarzu gałązkę. Na jednej z nich miał spocząć Duch Święty w postaci gołębicy i właściciel tej gałązki miał zostać mężem Marii. Wkrótce okazało się, że na żadnej z gałązek nie spoczął Duch Święty. Wtedy okazało się, że jeden z mężczyzn nie złożył gałązki. Tym człowiekiem był Józef z Galilei. Kiedy i on położył gałązkę, przepowiednia się spełniła. Podczas gdy Józef przygotowywał dom do przybycia żony, Maria udała się do Nazaretu, gdzie objawił jej się Archanioł Gabriel.

Narodziny Jezusa

Konrad von Soest, Zwiastowanie, Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli i Ofiarowanie Jezusa w świątyni - fragment ołtarza z Bad Wildungen

Według Ewangelii Łukasza Maria mieszkała w mieście galilejskim Nazaret razem z poślubionym jej cieślą Józefem. Tam nastąpiło zwiastowanie (obwieszczenie przez archanioła Gabriela wieści o tym, że narodzi Jezusa) i poczęcie za sprawą Ducha Świętego (Łk 1,26-38). Wkrótce potem nawiedziła dom kapłana Zachariasza i jego żony, Elżbiety, rodziców Jana Chrzciciela. Podczas tych odwiedzin Elżbieta wygłosiła proroctwo o dziecku Marii. Maria miała w jej domu wypowiedzieć/zaśpiewać hymn (Magnificat).

Zgodnie z Ewangelią Mateusza, kiedy mąż Marii uświadomił sobie, że spodziewa się ona dziecka, zamierzał ją oddalić, ale za namową anioła nie uczynił tego (Mt 1,19-25). Narodziny Jezusa w Betlejem Łukasz Ewangelista tłumaczy koniecznością udania się Marii i Józefa na ogłoszony w całym państwie spis ludności. Tam Maria powiła Jezusa i położyła go w żłobie, a okoliczni pasterze, którym narodziny Mesjasza oznajmił anioł i mędrcy ze Wschodu mieli oddać im cześć. Następnie król rzymskiej prowincji Izrael - Herod - dowiedziawszy się o narodzinach zapowiedzianego przez Pisma króla żydowskiego, w obawie przed utraceniem władzy, wydał rozkaz, aby wymordować wszystkie dzieci do lat 3. Mord ten nazwano rzezią niewiniątek. Zagrożenie dla życia dziecka zmusiło świętą rodzinę do podróży do Egiptu. Wcześniej Maria, razem z Józefem, miała przedstawić Jezusa w świątyni, gdyż według prawa Mojżeszowego każde pierworodne dziecko płci męskiej miało być poświęcone Jahwe. Nowo narodzone dziecko otrzymało imię Jezus.

W czasie działalności publicznej Jezusa

Zaśnięcie Marii w otoczeniu apostołów i Chrystusa trzymającego duszę Marii. Mozaika w kościele Chora w Stambule

W przekazach biblijnych na temat publicznej działalności Jezusa, jak twierdzi J. Baldock, Maria nie pojawia się często. Według niektórych egzegetów katolickich Ewangelie ukazują ją jako tę, która poprzez miłość współdziałała w nowych narodzinach chrześcijan do życia przez wiarę, dzięki której stają się członkami /przynależącymi/ do Głowy-Chrystusa. Wraz z synem uczestniczyła w weselu w Kanie Galilejskiej i była świadkiem pierwszego cudu Chrystusa (por. J 2, 1-12). Ewangelie przywołują słowa Jezusa, w których podkreśla on, że ważne są nie więzy krwi, macierzyństwo biologiczne Maryi, lecz macierzyństwo duchowe i duchowa relacja braterska i siostrzana, wynikająca ze słuchania Słowa Bożego i wypełniania go (por. Mt 12,46-50; Mk 3,33-35; Łk 8,19-20). Maria stała pod krzyżem wraz z Marią Magdaleną, Marią Kleofasową oraz Janem. Tam w duchowym testamencie jej syn, ustanowił między nią a jego umiłowanym uczniem duchową relację macierzyńską, która zgodnie z wiarą Kościoła jest otwarta dla wszystkich uczniów Jezusa.

Po zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa, Dzieje Apostolskie 2, 12-15 sytuują ją wraz z apostołami i innymi bliskimi uczniami Jezusa, ok. 120 osób, w Wieczerniku w oczekiwaniu na Zesłanie Ducha Świętego. Ostatnie lata życia na ziemi, według tradycji, spędziła razem z Janem w Efezie. Zgodnie z tradycją Kościoła Katolickiego, po śmierci została wraz z ciałem wzięta do nieba.

Koniec życia ziemskiego

Jan Wielki, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, ok. 1480, Katedra we Włocławku

 Osobny artykuł: Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny.

Informacje na temat końca życia ziemskiego Marii i jej zaśnięcia lub, według innej tradycji, wniebowzięcia pojawiają się w Złotej legendzie i zostały zaczerpnięte z apokryficznej księgi, której autorstwo przypisuje się Janowi Ewangeliście. Według tego źródła po wniebowstąpieniu Jezusa, Maria zamieszkała w domu w pobliżu góry Syjon, gdzie odwiedził ją anioł, trzymający w ręku gałązkę palmową. Maria otrzymała od posłańca z niebios wiadomość, że za trzy dni opuści ziemskie ciało. Chciała zostać pochowana przez apostołów. Wtedy anioł powiedział, że przybędą do niej w dniu śmierci. Gdy Maria siedziała z aniołem, jej dusza opuściła ciało i udała się wprost w ramiona syna. Jezus polecił apostołom pochować ciało matki w dolinie Jozafata. Trzy dni później Jezus powrócił na ziemię i zapytał apostołów, jak może uczcić Marię. Wtedy oni polecili Jezusowi, aby zabrał ciało matki do nieba, aby na wieki pozostało po jego prawicy. Archanioł Michał zszedł na ziemię i złączył ciało Marii z jej duszą. Maria wyszła z grobu i natychmiast została wzięta do nieba. Szaty Marii miały zostać w grobie na pociechę wiernym. Rzekoma suknia Marii stała się w późniejszych czasach relikwią w katedrze Notre Dame w Chartres.

Katolicki dogmat o wniebowzięciu Marii został ogłoszony w 1950 przez papieża Piusa XII. Nie jest uznawany przez prawosławie, wielu teologów prawosławnych wysuwa argumenty teologiczne przeciwko niemu.

W teologii Nowego Testamentu

Jako nowa "Dziewica, córa Syjonu" (Iz 37,22)

Teologia postaci Marii u Ewangelisty Łukasza, według C.P. Ceroke, płynie nie z rozpatrywania historycznych okoliczności, lecz z przekonania o Bożym wybraniu Marii. Jest ona napełniona łaską ((gr.) kecharitomene). Pozdrowienie anioła: witaj! ( dosł. raduj się!, (gr.) chaire!), nie jest zwykłym pozdrowieniem, gdyż Maria zastanawia się nad jego znaczeniem. Jak zauważył C.P. Ceroke, w opinii rosnącej liczby egzegetów Nowego Testamentu pozdrowienie Marii przez anioła jest subtelnym nawiązaniem do proroctw Starego Testamentu, które zapraszały Izraela do radości z powodu zbawczego działania Boga. Izrael w tych proroctwach występuje jako kobieta, córa Syjonu (por. Jl 2,21-27; Za 9,9-10; So 3,14-17). Prorocy w wypowiadają raduj się! (So 3,14 LXX). Pełna łaski Maria z Łukaszowej ewangelii znajduje swój prawzór w Izajaszowej Dziewicy, córze Syjonu (Iz 37,22), uosabiającej lud Izraela oraz w Jeremiaszowej Dziewicy Izrael (Jer 31,4). Zaś zapewnienie anioła skierowane do Marii:Pan z Tobą, ma swe wcześniejsze paralele w następujących Księgach Starego Testamentu: Rdz 26,24; 28,15; 46,4; Wj 3,12; Sdz 6,12.16. Jest to zwrot zapowiadający inaugurację ery mesjańskiej: tak u proroka Sofoniasza: Pan, jest pośród ciebie (3,15b) i trochę dalej Nie bój się, Syjonie! (So 3,16). U Łukasza zaś anioł mówi: Nie lękaj się Mario! (Łk 1,30). Słowa anioła do Marii: znalazłaś łaskę u Boga, odpowiadają zapewnieniu Sofoniasza z 3,15b: Nie będziesz już bała się złego. Dziewicze poczęcie Marii, zacienione chwałą Boga - moc Najwyższego osłoni Cię (Łk 1,35b) - ma swą paralelę w Księdze Wyjścia 40,35. Jest tam mowa o chwale Bożej w namiocie spotkania, mieszczącym Arkę Przymierza: spoczywał na nim obłok i chwała Pana wypełniała przybytek. Grecka Septuaginta używa w Księdze Wyjścia 40,35 tego samego czasownika zacienić ((gr.) episkiadzo), co Łukasz w 1,35b. Maria porównana zostaje przez ewangelistę do Arki Przymierza. Jednocześnie jednak w pieśni Magnificat, ewangelista utożsamia ją z ubogimi Jahwe ((aram.) anawim), jak u Sofoniasza 3,12. Według pieśni Marii, wszystkie pokolenia będą błogosławić (Łk 1,48) jej osobę, jej macierzyńską rolę w powstaniu Nowego Izraela. Jest ona też figurą, typem Kościoła.

W nauczaniu Ojców Kościoła

Od Soboru nicejskiego do Soboru efeskiego

W okresie stuletnich niemal kontrowersji ariańskich po Soborze nicejskim (325 r.) liczni obrońcy ortodoksji nicejskiej, tzn. Bóstwa Chrystusa - tak wschodni jak zachodni Ojcowie Kościoła - rozwijali jednocześnie nauczanie Kościoła dotyczące Marii, jej miejsca i roli w historii zbawienia. Podkreślano zwłaszcza Boże Macierzyństwo oraz pośrednictwo zbawcze. Ważne miejsce zajmował temat nieustannego dziewictwa nie tylko ante partum (przed zrodzeniem), ale również in partu (w zrodzeniu) i post partum (po zrodzeniu). Akcentowano też szczególną godność Matki Zbawiciela, jej bezgrzeszność i doskonałość moralną. Jednym z ważniejszych teologów na wschodzie był Atanazy Wielki (zm. 373). Używał on tytułu Bogurodzica (Theotokos) ze względu na fakt, że Maria była matką Słowa Wcielonego, Boga-Człowieka.

Ojcowie kapadoccy kontynuowali zasadnicze linie mariologii Atanazego wielkiego na temat nieustającego dziewictwa oraz tytułu Theotokos. Bazyli Wielki występował przeciwko określaniu Marii jako Anthropotokos (dosł. Człowiekarodzica). Grzegorz z Nazjanzu pisał o jej oczyszczeniu i uświęceniu przy Wcieleniu Słowa, zaś Grzegorz z Nyssy o uświęceniu przy Zwiastowaniu anielskim oraz o wolności Marii od grzechów. Wiele pisali o Marii Efrem Syryjczyk (zm. 573) oraz Epifaniusz z Salaminy (zm. 403).

Efrem Syryjczyk skupił swą refleksję teologiczną na pośrednictwie zbawczym Matki Odkupiciela. Nazywał on Marię „pośredniczką świata”, czy „pośredniczką wobec Boga”, w której ród ludzki pokłada swą szczęśliwość, „pośredniczką we wszelkiej sprawie”, „narzędziem naszego zbawienia”, „odkupieniem grzechów”, względnie „odpuszczeniem grzechów”, „naszym przebłaganiem”, „życiem całego świata”, „matką wszystkich”, „oblubienicą Bożą, przez którą jesteśmy z Nim pojednani”. Syryjczyk ukazywał Marię jako uczestniczkę Odkupienia i sprawczynię życia, przeciwstawiając ją Ewie - uczestniczce niewierności oraz sprawczyni śmierci. Wielokrotnie pisał o skuteczności i potędze wstawiennictwa Maryi i o rozdawaniu przez nią wszelkich łask i darów Bożych. Rola Matki Zbawiciela była rozumiana przez Efrema jako „opiekunki wszystkich, jedynej nadziei, ucieczki, pociechy i obrony”.

Epifaniusz z Salaminy występował zarówno przeciw tzw. antidikomarianitom, którzy twierdzili, że Maria po zrodzeniu Chrystusa podjęła pożycie małżeńskie z Józefem, jak i przeciw kollyridianom, którzy składali Marii ofiary jako bogini. Obydwie grupy wpisał do swego rejestru herezji. Epifaniusz wyznawał wiarę, że Maria jest „świętą, wieczystą dziewicą” (e agia aeiparthenos). Przeciwstawiał Marię Ewie, podkreślając jej duchowo-nadprzyrodzone macierzyństwo jako Matki Odkupiciela, źródła życia nadprzyrodzonego wobec ludzi. Jako jeden z pierwszych poruszył problem śmierci Marii oraz jej chwały pośmiertnej. Wobec milczenia w tej sprawie Pisma Świętego pozostawił ten problem otwartym. Jeśli Maria umarła, śmierć jej była opromieniona największym blaskiem, a jeśli została zabita, na co zdaje się wskazywać Pismo św. w słowach Symeona: „a duszę Twoją przeniknie miecz” (Łk. 2,35) — doznała chwały i wywyższenia wśród męczenników i „święte jej ciało obdarzone zostało pełnią szczęśliwości”.

Przedstawiciel szkoły antiocheńskiej, Jan Chryzostom (zm. 407) — choć sprzyjał poprawnemu rozumieniu Wcielenia i Bóstwa Chrystusowego — unikał zarówno tytułu „Theotokos” jak i „Anthropotokos”, ale niedwuznacznie opowiadał się za Bożym Macierzyństwem Marii. Za wyżej wymienionymi doktorami wyrażał też przekonanie o nieustannym, wieczystym dziewictwie Matki Chrystusowej. Przekonanie to podzielali Cyryl z Aleksandrii (zm. 444), Dydym Aleksandryjski i in. Natomiast Bonosus z Illyricum oraz Eunomiusz z Cyzyku wyrażali pogląd, iż Maria po zrodzeniu Chrystusa miała jeszcze inne dzieci. Opinia ta spotkała się z ostrą odprawą i potępieniem, m.in. na synodzie w Tesalonikach (392 r.).

Orzeczenie Soboru efeskiego

Ikona w rzymskiej bazylice Santa Maria Maggiore upamiętniająca orzeczenie Soboru efeskiego o Bożym macierzyństwie Marii. Dwa złączone palce małego Jezusa są symbolem dwóch zjednoczonych w Nim natur, boskiej i ludzkiej.

Sobór efeski (431 r.) był zwołany by rozwiązać spór chrystologiczny wokół poglądów Nestoriusza, patriarchy Konstantynopola. Zagadnienie jedności natur w osobie Chrystusa było ściśle związane z tytułem Marii jako Bożej Rodzicielki. Nestoriusz odmawiał tego tytułu Marii, nazywając ją Chrystotokos (dosł. Chrystusarodzica), określenie pokrewne do Anthropotokos (dosł. Człowiekarodzica). Zgromadzenie ojców soborowych w dniach 16 i 17 lipca 431 r., na IV i V-ej sesji przedyskutowało projekt listu do papieża Celestyna (zm. rok później w 432 r.) przygotowany przez Cyryla Aleksandryjskiego, w którym Maria nazwana została Theotokos. Treść listu została przyjęta przez zgromadzonych biskupów, otrzymując rangę uroczystego orzeczenia Magisterium Kościoła nt. prawd wiary. Czytamy w nim:

Sformułowane prawdy dogmatyczne o roli Marii w tajemnicy Wcielenia jako Bogurodzicy zostały potwierdzone dwadzieścia lat później przez Sobór chalcedoński (451 r.):

Dla uczczenia orzeczenia Soboru efeskiego nt. Marii jako Bożej Rodzicielki, w Rzymie została zbudowana Bazylika Matki Bożej Większej - Santa Maria Maggiore, będąca jedną z czterech bazylik papieskich. Umieszczono w niej ikonę Marii z dzieciątkiem Jezus, tzw. Matki Bożej Śnieżnej która posłużyła za wzór wielu obrazom maryjnym w sanktuariach na całym świecie, np. Matki Bożej Podkamieńskiej, Latyczowskiej, Berdyczowskiej, Agłońskiej a także, choć ze zmianami MB Trybunalskiej i in.