Bandera wojenna z lat 1919-1930

Bandera wojenna z lat 1927-1945

Marynarka Wojenna II RP – jeden z dwóch, obok wojska, jak ówcześnie nazywano wojska lądowe, rodzajów Sił Zbrojnych II RP.

Od 1928 roku Marynarka Wojenna swoje święto obchodziła 10 lutego

Formowanie Marynarki Wojennej

W listopadzie 1918 roku Polska składała się z niecałej Kongresówki i zachodniej części Galicji. Wizja dostępu do morza, jak i tworzenia własnej marynarki wojennej, była jeszcze niepewna. Jednak już 28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski powołał do życia Sekcję Marynarki Wojennej w Ministerstwie Spraw Wojskowych z komandorem Bogumiłem Nowotnym z Cesarsko-Królewskiej Floty Austro-Węgier jako jej szefem. W Modlinie sformowano pierwsze jednostki: Flotyllę Rzeczną, Oddział Zapasowy Marynarzy i Batalion Morski. W skład jednostek weszli marynarze z byłych flot zaborczych. Polską marynarkę budowali oficerowie w 72% z zaboru rosyjskiego, 6% z zaboru niemieckiego i 22% z zaboru austriackiego. Stwarzało to duże trudności w nazewnictwie i procedurach. Język fachowy stworzył weteran Floty Austro-Węgierskiej kpt. mar. Antoni Ledóchowski.

W grudniu przystąpiono do tworzenia Flotylli Wiślanej z pozostawionego przez Niemców sprzętu pływającego, a w kwietniu 1919 roku Flotylli Pińskiej na rzece Pinie z łodzi i motorówek poniemieckich. Flotylla powstała z połączenia flotylli w Krakowie oraz Flotylli w Warszawie i w Modlinie. Pierwszym dowódca Flotylli Pińskiej był por. mar. J. Giedroyć. 11 marca 1919 roku do dymisji podał się komandor Nowotny, a dymisja została przyjęta przez Piłsudskiego, który wymusił ją z powodu buntu marynarzy w Twierdzy Modlin. W połowie 1919 roku na szefa Departamentu dla spraw Morskich został wyznaczony wiceadmirał Kazimierz Porębski z marynarki rosyjskiej. W Międzynarodowej Komisji ds. żeglugi na Odrze Polskę po I wojnie światowej reprezentował admirał Napoleon Louis-Wawel, przybyły z Cesarsko-Królewskiej Floty Austro-Węgier.

Traktat wersalski przyznał Polsce ponad 140 km wybrzeża z małymi portami w Helu i Pucku. Ten drugi stał się bazą rodzącej się polskiej Marynarki Wojennej i bazowania pierwszego okrętu wojennego ORP „Pomorzanin”, kupionego prywatnie przez komandora Józefa Unruga (państwo Polskie nie miało jeszcze wtedy „osobowości prawnej”).

Marynarze czynnie uczestniczyli w kształtowaniu granic wolnej Rzeczypospolitej, m.in. w wojnie polsko-bolszewickiej z lat 1919-1920. Pierwsze działania wojenne podjęły uzbrojone jednostki pływające Flotylli Pińskiej w dorzeczu rzeki Prypeć już w 1919 roku. Zajmowały się one dostarczaniem zaopatrzenia dla wojsk polskich, a w maju 1919 roku stoczyły pierwszą potyczkę z jednostkami nieprzyjaciela. 3 lipca 1919 pod Horodyszczem współdziałały z wojskami gen. A. Listowskiego w ofensywie na Łuniniec. W kwietniu 1920 jednostki Flotylli Pińskiej (polski statek uzbrojony „Pancerny” oraz kilka motorówek) stoczyły z 6 uzbrojonymi statkami sowieckimi największą, zwycięską bitwę pod Czernobylem. Jeden statek sowiecki został zatopiony, 2 prawdopodobnie uszkodzone, a kolejny wraz z kilkoma jednostkami transportowymi zdobyty. Na lądzie walczyło z wojskami bolszewickimi ok. 2,5 tys. marynarzy z Pułku Morskiego, Flotylli Pińskiej i Wiślanej. Wojna polsko-bolszewicka była regresem rozwijającej się Marynarki Wojennej. W czasie ofensywy sowieckiej 20 sierpnia 1920 roku Flotylla Pińska została rozwiązana, a jej statki zatopione. W tym samym roku, z inicjatywy kapitana A. Mohuczego, Batalion Morski został przeformowany w Pułk Morski pod dowództwem kapitana Konstantego Jacynicza. Formowano go na bazie kadry Marynarki Wojennej z Torunia, Batalionu Morskiego z Pucka i Specjalistów Morskich z Modlina.

Dowódcami batalionów byli: 1 – kpt. mar. Antoni Wąsowicz, 2 – kpt. mar. Adam Mohuczy, 3 – kpt. mar. Włodzimierz Steyer. Pułk Morski nigdy nie walczył całością sił. Do akcji batalionu Pułku wchodziły oddzielnie w różnym czasie i odległych od siebie rejonach. 1 Batalion Morski walczył pod Ostrołęką, 2 Batalion Morski z Modlina pod dowództwem kapitana Konstantego Jacynicza wraz z generałem J. Hallerem w dniu 10 lutego 1920 zaślubił Polskę z Bałtykiem, wrzucając platynowy pierścień na znak przynależności Polski do Bałtyku i Bałtyku do Polski (w lutym 1920 na teren Pomorza wkroczył wraz z wojskiem polskim gen. Józef Haller dowódca Frontu Pomorskiego). 2 Batalion uczestniczył w krwawych walkach pod Grodnem i Białymstokiem. 3 Batalion udziału w walkach nie brał. Pułk Morski został rozwiązany jesienią 1920.

Obsada personalna najważniejszych stanowisk służbowych w Marynarce Wojennej w 1922 roku

Do 1926 roku w jej skład wchodziły: 2 kanonierki („Komendant Piłsudski” i „Generał Haller”), 4 trawlery („Jaskółka”, „Mewa”, „Rybitwa” i „Czajka”), 5 torpedowców („Mazur”, „Krakowiak”, „Ślązak”, „Podhalanin” i „Kujawiak”), 4 monitory rzeczne („Warszawa”, „Toruń”, „Pińsk” i „Horodyszcze”) oraz 2 transportowce („Warta” i „Wilia”). Przewidywano dalszy rozwój floty wojennej.

Pokojowa organizacja Marynarki Wojennej w 1924 roku

ORP „Wicher”

ORP „Mazur”

ORP „Iskra”

Rozbudowa sił morskich

Pierwszy program rozbudowy floty opracowano już na początku 1920. Przewidywał on nabycie lub budowę do końca 1929: 2 okrętów liniowych, 6 krążowników, 28 kontrtorpedowców, 42 okrętów podwodnych, 3 podwodnych stawiaczy min, 28 trałowców, 54 kutrów torpedowych, 14 jednostek pomocniczych, ponad 80 jednostek rzecznych i ponad 70 samolotów. Ponieważ okazał się on dalece nierealny, nie uzyskał aprobaty Ministerstwa Spraw Wojskowych i na stałe trafił do archiwum.

Pierwszymi okrętami morskimi były otrzymane w 1921 w wyniku podziału byłej floty niemieckiej małe torpedowce: „Kaszub”, „Mazur”, „Krakowiak” „Ślęzak” i „Góral” (przemianowany na „Podhalanina”). W latach 1920-1921 sprowadzono je do kraju i wyremontowano. Ponadto zakupiono w Finlandii i Danii 2 kanonierki o wyporności 342 t każda: „Komendant Piłsudski” i „Generał Haller”, 4 trałowce o wyporności 150 t każdy: „Czajka”, „Jaskółka”, „Mewa” i „Rybitwa”, a w Gdańsku 4 monitory rzeczne, okręt hydrograficzny i kilka motorówek. W 1922 ukształtowała się Marynarka Wojenna jako samodzielny rodzaj Sił Zbrojnych. Na czele stało Kierownictwo MW.

Połowa lat 20. przyniosła złożenie zamówień we Francji na dwa kontrtorpedowce i trzy okręty podwodne. W latach 30. rozpoczęcie budowy nowych okrętów we Francji (stawiacza min), w Anglii (dwóch kontrtorpedowce) i Holandii (dwóch okrętów podwodnych). Nie pozostawał bez zadań przemysł rodzimy. Wybudowano 6 trałowców oraz przygotowano się do budowy dwóch kontrtorpedowców. Kierownictwo Marynarki w osobach wiceadmirała Kazimierza Porębskiego, kontradmirała Jerzego Świrskiego, kontradmirała Józefa Unruga rozpoczęło rozwój infrastruktury lądowej Marynarki Wojennej. Powstała główna baza Polskiej Marynarki Wojennej w Gdyni z nowoczesnym portem, baza pomocnicza na Helu oraz jednostki piechoty, artylerii, logistyczne, specjalistyczne i inne. Utworzone zostało Lotnictwo Marynarki Wojennej. Jego twórcą był komandor Karol Trzasko-Durski. Samoloty Morskiego Dywizjonu Lotniczego bazowały w Pucku. W 1924 został opracowany projekt lądowej organizacji obrony wybrzeża, oparty o rozbudowę systemu fortyfikacji i artylerię dużych kalibrów z głównym punktem obrony na Helu. Plan przewidywał tylko obronę pasa nabrzeżnego w oderwaniu od położenia operacyjnego wojsk Okręgów korpusów.

W latach 1930-1932 do służby weszły zamówione we Francji dwa nowoczesne niszczyciele: „Wicher” i „Burza” oraz trzy okręty podwodne: „Ryś”, „Wilk” i „Żbik”. W latach 1935-1938 zbudowano w kraju 6 małych trałowców, którym nadano imiona złomowanych trałowców poniemieckich oraz „Żuraw” i „Czapla”. W 1937 roku przybyły do Polski zamówione w Anglii dwa duże niszczyciele: „Grom” i „Błyskawica”, a w 1938 roku zbudowany we Francji stawiacz min „Gryf” i dwa duże okręty podwodne: „Sęp” i „Orzeł” oraz samoloty rozpoznawcze. W 1928 sformowano morski dyon artylerii 75 mm w składzie 4 baterii po 2 działa dyslokowany koło Gdyni oraz w 1935 morski dyon 75 mm artylerii plot do obrony Helu. W 1931 sformowano w Gródku Jagielońskim morski batalion strzelców przeniesiony do Wejherowa, jako element lądowej obrony wybrzeża.

W 1936 roku, kiedy przystąpiono do realizacji planu modernizacji i rozbudowy wojska, Marynarka Wojenna posiadała już dość znaczny potencjał bojowy. Składały się nań: dywizjon kontrtorpedowców („Wicher” i „Burza”), dywizjon okrętów podwodnych („Wilk”, „Ryś”, „Żbik”) oraz torpedowiec „Kujawiak” i 2 okręty pomocnicze „Sławomir Czerwiński”) i „Smok”, dywizjon minowców (kanonierki: „Komendant Piłsudski” i „Generał Haller” oraz trałowce: „Jaskółka”, „Mewa”, „Czajka” i „Rybitwa”), zespół okrętów wydzielonych (okręty pomocnicze: „Wilia”, „Iskra” i „Pomorzanin”).

Centrum Wyszkolenia Specjalistów Floty posiadało 5 okrętów (okręt pomocniczy „Bałtyk” i torpedowce: „Mazur”, „Ślązak”, „Krakowiak” i „Podhalanin”). Dowództwu Floty podlegały ponadto: morski dywizjon lotniczy, (25 wodnopłatowców), morski batalion strzelców, morski dywizjon artylerii przeciwlotniczej (8 dział 75 mm).

Siły obronne na Helu to: dywizjon artylerii przeciwlotniczej (6 dział 75 mm) i dywizjon artylerii nadbrzeżnej (4 działa 152 mm i 6 dział 100-105 mm).

Flota wojenna dysponowała ponadto kompanią łączności i oddziałem minowym (okręt pomocniczy „Smok” i 3 krypy minowe).

Rozbudowano też flotyllę rzeczną w Pińsku (2 monitory rzeczne, 2 kanonierki, 5 uzbrojonych statków rzecznych i 3 uzbrojone kutry rzeczne). Tuż przed wojną został utworzony Oddział Wydzielony „Wisła” operujący na Wiśle, podobny do Flotylli Pińskiej.

W wyniku realizacji planu rozbudowy sił morskich flota wojenna miała się składać z 6 niszczycieli, 8 okrętów podwodnych, jednego stawiacza min, 8 trałowców, 3 ścigaczy oraz ww. okrętów wojennych i pomocniczych. W ciągu 20 lat powstała silna flota wojenna.

Pokojowa organizacja Marynarki Wojennej 1 sierpnia 1939 roku

Mundur galowy komandora porucznika Marynarki Wojennej II RP

Wojna obronna 1939

1 września 1939 Marynarka Wojenna RP miała 4 niszczyciele: „Burza”, „Wicher”, „Grom” i „Błyskawica”, 5 okrętów podwodnych: „Wilk”, „Ryś”, „Sęp”, „Orzeł” i „Żbik”, jeden stawiacz min „Gryf”, 6 trałowców, 2 kanonierki, jednostki szkolne i pomocnicze. 30 sierpnia wyszły z Gdyni i wzięły kurs na Wielką Brytanię niszczyciele: „Grom”, „Błyskawica” i „Burza”. Polska Marynarka, choć o wiele słabsza, stawiała zacięty opór Niemcom. 1 września okręty polskie w Zatoce Gdańskiej stoczyły zacięte walki z samolotami Luftwaffe. 3 września niszczyciel „Wicher”, stawiacz min „Gryf” i bateria artylerii nabrzeżnej na Helu stoczyły zwycięski bój z dwoma niszczycielami niemieckimi, poważnie je uszkadzając. Małe okręty nawodne broniły wybrzeża do 15 września. Okręt podwodny „Orzeł” był internowany od 15-18 września w Tallinnie. Bo brawurowej ucieczce z Tallinna bez map, kodów i torped opuścił wody Bałtyku i przedarł się do Anglii, gdzie dotarł 7 października. Blokadę niemiecką przerwał także okręt podwodny „Wilk”. Flotylla Pińska, weszła w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. F. Klebeerga jako jej odwód. Pododdziały piesze Flotylli zamknęły przeprawy przez Jasiołdę i Prypeć w celu zamknięcia możliwości przedostania się Niemców na wschód od Pińska. Okręty po obronie z następującymi Sowietami, zostały zatopione przez polskich marynarzy. Spieszone załogi walczyły w składzie SGO „Polesie”, m.in. w bitwie pod Kockiem 5 października. Flotylla Wiślana w okresie 1-9 września brała udział w działaniach bojowych. Nie odegrała jednak większej roli ze względu na szczupłe siły i bardzo niski stan wody Wisły. Zgodnie z rozkazem dowódcy Flotylli, 9 września zatopiono jednostki pływające pod Duninowem i Płockiem. Spieszone pododdziały Flotylli brały udział w walkach w ramach Armii Pomorze.

Podczas kampanii wrześniowej w 1939 polska Obrona Wybrzeża nie miała szans nawiązania równorzędnej walki z przeważającą armią niemiecką. Część okrętów została zatopiona, niektórym udało się przedostać do Wielkiej Brytanii, a pozostałe zostały internowanie w Szwecji. Marynarze broniący Półwyspu Helskiego poddali się 2 października jako jeden z ostatnich punktów obrony w kraju.

We wrześniu 1939 Polska Marynarka Wojenna straciła stawiacz min „Gryf”, niszczyciel „Wicher”, 6 trałowców, 2 kanonierki, 8 pływających jednostek pomocniczych. Okręty podwodne; „Sęp”, „Ryś” i „Żbik” zostały internowane w Szwecji. Okręty, które wcześniej opuściły Bałtyk, i okręty podwodne, które przerwały blokadę, stanowiły zalążek Polskiej Marynarki Wojennej na Zachodzie.

 Osobny artykuł: Obrona Wybrzeża w kampanii wrześniowej 1939.

Przypisy

Bibliografia