Nazwisko patronimiczne, patronimik (łac. patronymicum) – nazwisko utworzone na podstawie imienia ojca. Znacznie rzadszym zjawiskiem jest nazwisko matronimiczne, matronimik utworzony na podstawie imienia matki.

Rosja

Współczesne rosyjskie imiona odojcowskie (otczestwa) biorą swój początek od patronimików, stosowanych na Rusi. Ruskie imiona odojcowskie pojawiły się w X wieku. Pierwsza wzmianka o patronimikach pochodzi z 945 roku. Do XIII stulecia częstotliwość używania imion odojcowskich była znikoma.

Męskie imiona odojcowskie

Forma męskiego patronimika w języku ruskim z końcówką -icz była w użyciu u rodów bojarskich Rusi Kijowskiej i Księstwa Moskiewskiego: na przykład Jarosławicz, Wsiesławicz, Dobrynicz. Niższe warstwy nie miały pozwolenia na dodawanie imienia ojca do własnego.

Od XV wieku za szczególny przywilej uznawano dodanie do imienia ojca końcówki -wicz: Jarosławowicz, Wsiesławowicz, Dobrynowicz. Takie wyróżnienie otrzymywało się od cara za szczególne zasługi. Na przykład, w 1610 roku car Wasyl Szujski, w podzięce za pomoc kupców Stroganowych w przyłączeniu Uralu i Sybiru do państwa moskiewskiego, wydał pozwolenie Maksymowi i Nikicie Stroganowym oraz ich potomkom dodawać końcówkę -wicz. W XVII wieku Stroganowowie byli jedynymi przedstawicielami kupiectwa posiadającymi taki przywilej.

Patronimiki ludzi z niższych warstw początkowo tworzono przez dodanie krótkiej formy przymiotników dzierżawczych imienia ojca: Iwan Pietrow znaczyło Iwan syn Piotra.

Żeńskie imiona odojcowskie

Patronimiki żeńskie formowane były na dwa sposoby, przy czym w obu przypadkach powstawały w oparciu o regułę tworzenia imion odojcowskich ludzi z niższych warstw.

Zasady tworzenia patronimików ukraińskich i białoruskich prawie nie różnią się od zasad rosyjskich.

We współczesnych kulturach wywodzących się z Rusi Kijowskiej imiona odojcowskie funkcjonują na zasadzie drugiego imienia, nie zastępują nazwiska. Niemniej jednak znane są nazwiska pochodzenia patronimicznego funkcjonujące jako typowe, dziedziczone z pokolenia na pokolenie, np. Wasiliew, Iwanow, Michajłow.

Skandynawia

W Skandynawii patronimiki używane były jako nazwisko (i do dziś nazwiskami są; nie zmieniają się już jednak z pokolenia na pokolenia, a funkcjonują tak jak w Polsce). Patronimiki te były tworzone za pomocą końcówek:

Na przykład syn Sørena to Sørensen, a córka to Sørensdottir.

Islandia

 Osobny artykuł: Islandzkie nazwiska.

Przetrwały one w swojej pierwotnej postaci jedynie na Islandii, gdzie nadal tworzone są zgodnie z podanymi wyżej zasadami (końcówki -son lub -dóttir w zależności od płci). Dla obcokrajowców może stanowić to więc zaskoczenie, gdy członkowie tej samej rodziny mogą nosić cztery różne "nazwiska" (tzn. matki, ojca, męskich i żeńskich potomków; na przykład rodzice: Jón Stefánsson i Bryndís Atladóttir mogą mieć syna o nazwisku Fjalar Jónsson i córkę o nazwisku Kata Jónsdóttir). Jednocześnie na Islandii nazwisko patronimiczne ma drugorzędne znaczenie, a mieszkańcy, nawet w sytuacjach oficjalnych, zwracają się do siebie i mówią o sobie po imieniu. Także abonenci w książce telefonicznej są ułożeni w kolejności alfabetycznej ich imion.

Holandia

W Holandii stosowało się końcowki -zoon (dla syna) i -dochter (dla córki). (Stąd Abel Janszoon Tasman to Abel, syn Jana Tasmana, zaś Kenau Simonsdochter Hasselaer to Kenau, córka Simona Hasselaera). Z czasem końcówki te skróciły się do – odpowiednio – -sz (-s) i -dr. Stosowano również końcówki -se/-sen (na północy nawet tylko -s zarówno dla synów, jak i córek). Nazwiska patronimiczne przekształciły się później w nazwiska i dziedziczone były tak, jak m.in. w Polsce.