Meczet (arab. مسجد masdżid; l.mn. مساجد masadżid) to miejsce kultu muzułmańskiego. Słowo meczet oznacza dowolny budynek, w którym oddaje się cześć Bogu, niezależnie od jego architektury.

Podstawowym celem istnienia meczetów jest umożliwienie muzułmanom wspólnej rytualnej modlitwy (salat). Oczywiście, meczety mogą być wykorzystywane także w innych celach – jako miejsca spotkań, czy ośrodki edukacyjne. Pierwsze meczety, takie jak Meczet Kuba i Masdżid an-Nabawi, powstały w VII wieku i stanowiły po prostu wyznaczone miejsca pod gołym niebem. Dziś większość meczetów posiada wyrafinowane kopuły i minarety.

Etymologia

Arabskie słowo masdżid jest rzeczownikiem miejsca utworzonym od czasownika sadżada, (oznaczającego "zginać się" lub "klękać"), co jest odniesieniem do prostracji w czasie muzułmańskiej modlitwy. Słowo masgid (מסגד) istniało w języku aramejskim już w V wieku p.n.e. i było używane przez Nabatejczyków w odniesieniu do wszelkich świątyń; możliwe, że protosemickim znaczeniem było stela lub "święty filar".

Meczet w tekstach muzułmańskich

Słowo "masdżid" powtarza się w Koranie, najczęściej w odniesieniu do sanktuarium Kaaba w mieście Mekka. Koran stosuje termin "masdżid" w odniesieniu do miejsc kultu innych wyznań, w tym judaizmu i chrześcijaństwa. W tym samym, ogólnym znaczeniu miejsca kultu słowo to wykorzystywane jest w hadisach.

Historia

Wielkie wrota i wysokie wieże, zwane minaretami, są charakterystyczne dla meczetów. Jednak meczety ewoluowały przez wieki i ich architektura dostosowywała się do tradycji narodów przyjmujących islam.

Pierwsze meczety

Meczet Al-Aksa, trzecie najświętsze miejsce islamu

Według przekazów muzułmańskich, pierwszym meczetem na świecie była Al-Kaaba, zbudowana przez Abrahama na polecenie samego Boga. Pierwszym meczetem zbudowanym przez muzułmanów był Meczet Kuba w Medynie. Kiedy Mahomet mieszkał w Mekce, uważał Kaabę za najważniejsze miejsce kultu. Prorok traktował Kaabę z ogromnym szacunkiem nawet gdy służyła ona za miejsce rytuałów ku czci demonów, dokonywanych przez pogańskich Arabów. Kurajszyci próbowali nawet zabronić muzułmanom wstępu do Kaaby. Po podboju Mekki w 630 roku, Mahomet przekształcił Kaabę w meczet, zwany odtąd Al-Masdżid al-Haram, czyli Świętym Meczetem. Masdżid al-Haram był systematycznie powiększany przez kalifów, by pomieścić rosnącą liczbę wiernych przybywających na doroczną pielgrzymkę (hadżdż). Obecny wygląd świątynia ta uzyskała w 1577 za panowania osmańskiego sułtana Selima III.

W 622 roku, po przybyciu do Medyny, Mahomet zbudował Meczet Kuba za miastem. Muzułmanie wierzą, że budowla ta znajduje się na miejscu, gdzie prorok mieszkał przez 3 dni przed wkroczeniem do Medyny.

Zaledwie kilka dni po utworzeniu meczetu Kuba, Mahomet założył w Medynie następny meczet, dziś znany jako Masdżid an-Nabawi, czyli Meczet Proroka. To w Masdżid an-Nabawi powstały praktyki dziś powielane we wszystkich meczetach na świecie, takie jak adhan, czyli wezwanie do modlitwy. Masdżid an-Nabawi ma duży dziedziniec, kopiowany obecnie w większości meczetów na świecie. Prorok miał zwyczaj stać na jednym końcu arkady wygłaszając kazanie. Później prorok nakazał, by zbudować trójstopniowy pulpit, znany dziś jako minbar.

Mahomet mieszkał w pobliżu meczetu w Medynie, który stanowił centrum religijne i polityczne młodej wspólnoty muzułmańskiej. W tym miejscu planowano bitwy, prowadzono negocjacje, opiekowano się chorymi i przetrzymywano jeńców. Wielu wyznawców proroka mieszkało w namiotach wewnątrz meczetu.

Dziś meczet An-Nabawi w Medynie, Al-Haram w Mekce i Al-Aksa w Jerozolimie uchodzą w islamie za trzy najświętsze miejsca na Ziemi.

Ewolucja i rozprzestrzenienie

Błękitny Meczet (Meczet Sułtana Ahmeda) w Stambule z wysokimi, smukłymi minaretami jest typowym przykładem architektury osmańskiej

Meczet Centralny w Glasgow

Minaret Wielkiego Meczetu w Xi'an w Chinach

Meczety rozprzestrzeniły się po świecie razem z islamem. Egipt został zajęty przez Arabów w 640 roku. Mieszkańcy tego kraju szybko stali się gorliiwymi wyznawcami nowej wiary, a Kair zyskał przydomek miasta tysiąca minaretów. Egipskie meczety często połączone są z medresami, grobowcami lub szpitalami.

Pierwsze chińskie meczety zostały zbudowane w VIII wieku w mieście Xi'an. Wielki Meczet w Xi'an, który w obecnej formie istnieje od XVIII wieku, nie posiada cech architektonicznych charakterystycznych dla meczetów arabskich. Zamiast tego, zbudowany jest tak by harmonizować ze starożytną architekturą chińską.W zachodnich Chinach meczety są budowane w stylu typowym dla świata arabskiego, podczas gdy świątynie we wschodniej części tego państwa przypominają bardziej pagody.

W XI wieku, po konwersji Turków na islam, na terenie Anatolii i w Azji Środkowej zaczęły powstawać meczety. Wiele z tych pierwszych meczetów, takich jak Hagia Sofia w Konstantynopolu, to dostosowane do potrzeb nowej wiary bizantyjskie kościoły i katedry. Osmanowie stworzyli własny styl meczetów, charakteryzujący się dużymi centralnymi kopułami, licznymi minaretami, i otwartymi fasadami. Dla stylu osmańskiego typowe są również kolumny, aisles, i wysokimi stropami wewnątrz meczetu, choć zachowano najbardziej charakterystyczne elementy arabskich meczetów, takie jak mihrab. Ten styl charakteryzuje również niektóre meczety budowane w dzisiejszej Turcji.

W Indiach meczety zjawiły się za panowania dynastii mogolskiej w XVI i XVII wieku. Mogołowie przynieśli ze sobą charakterystyczny styl, z ostro zakończonymi cebulowatymi kopułami. Przykładem jest tu Dżami Masdżid w Delhi, stolicy Indii.

W XX wieku imigracja muzułmanów i coraz liczniejsze nawrócenia Europejczyków na islam na kontynencie europejskim wymusiły budowę miejsc kultu na tym kontynencie. Większe europejskie miasta, takie jak Rzym, Londyn i Monachium, posiadają typowe meczety znane z krajów europejskich. Natomiast w mniejszych miejscowościach muzułmanie chętniej adaptują opuszczone budynki o typowo europejskiej architekturze.

W Stanach Zjednoczonych pierwszy meczet zbudowano w Cedar Rapids w stanie Iowa. Ze względu na napływ muzułmańskich imigrantów z Azji Południowej, liczba islamskich świątyń szybko rośnie. Osiemdziesiąt siedem procent amerykańskich meczetów powstało po 1970 roku, a połowa po roku 1980.

Adaptacja budynków

Według historyków muzułmańskich, we wczesnym okresie istnienia kalifatu żydowskim i chrześcijańskim miastom które poddały się islamskim najeźdźcom pozwolono na zachowanie kościołów i synagog. W miarę wypierania poprzednich religii przez islam budowle te przerabiano na meczety. Jednym z pierwszych kościołów przerobionych na meczety był kościół św. Jana Chrzciciela w Damaszku, który w 705 roku stał się Meczetem Umajjadów. Proces ten przybrał na sile za panowania dynastii Abbasydów.

Turcy osmańscy przerobili niemal wszystkie kościoły Konstantynopola, włącznie ze sławną katedrą Hagia Sofia na meczety po upadku tego miasta w 1453 roku. Meczetami stały się także żydowskie i chrześcijańskie seminaria budowane na grobach postaci biblijnych uznawanych za proroków przez islam. Przykładem jest tu meczet Al-Aksa, zbudowany na gruzach żydowskiej Świątyni Salomona.

Z drugiej strony, meczety bywały przerabiane na świątynie innych religii, w szczególności po rekonkwiście w 1492 roku w Hiszpanii, gdzie zamieniono je w kościoły katolickie. Również w Indiach zamieniono niektóre meczety na świątynie hinduskich bogów.

Funkcje religijne

Modlitwa

Muzułmanie podczas modlitwy w meczecie Umajjadów

Każdy dorosły muzułmanin powinien codziennie odbyć rytualną modlitwę, zwaną salat, co najmniej pięć razy. W większości meczetów odbywa się więc pięć spotkań modlitewnych dziennie: przed wschodem Słońca (fadżr), w południe (zuhr), po południu (asr), po zachodzie Słońca (maghrib) i wieczorem (isza'a). Choć uczęszczanie do meczetu nie jest obowiązkowe, to według hadisu modły w meczecie są lepsze od indywidualnych

Oprócz tych pięciu modlitw dziennie, w piątek odbywają się modlitwy dżumuah, zwane też modłami piątkowymi, które zastępują modlitwę w południe. Dla wszystkich dorosłych mężczyzn wizyta w meczecie na dżumu'ah jest obowiązkowa.

Modlitwa pogrzebowa, zwana salat al-dżanazah, jest odprawiana po śmierci muzułmanina. Jest to jedyna modlitwa odbywająca się przy otwartych drzwiach w meczecie. Podczas zaćmienia Słońca, również odbywa się specjalna modlitwa zwana salat al-kusuf.

Są dwa główne święta w kalendarzu islamskim: Id al-Fitr i Id al-Adha. W obydwa te dni, specjalne modlitwy są odmawiane rano. Modlitwy podczas tych świąt odmawiane są we większych grupach, zatem we większych meczetach modlitwy będą normalnie odprawiane dla zgromadzonych w nich, a także dla zgromadzonych w mniejszych lokalnych meczetach. Niektóre meczety wynajmują nawet duże budynki publiczne, aby mogło się tam modlić wielu muzułmanów. Meczet, szczególnie w krajach, gdzie muzułmanie stanowią większość, będzie też prowadzić modlitwy podczas świąt np. na miejskich placach.

Obchody ramadanu

Meczet Ibrahima al-Ibrahima w Gibraltarze

Święty miesiąc islamu, ramadan, jest obchodzony na różne sposoby. Jako, że muzułmanie powinni pościć za dnia, w trakcie Ramadanu, w meczetach odbywają się uroczyste obiady (iftar) po zachodzie słońca, połączone z modlitwą maghrib. Pożywienie na tę okazję jest przygotowywane przez wszystkich członków gminy muzułmańskiej, choć czasem jest kupowane przez bogatego właściciela meczetu. Mniejsze wspólnoty mogą nie być w stanie zorganizować iftar każdego wieczora ramadanu. W niektórych meczetach odbywają się również śniadania (suhur) w porze modltitwy fadżr, przed wschodem słońca. Za szczególnie szlachetną formę jałmużny uchodzi zapraszanie biedaków na iftar i suhur

W większych meczetach organizowane są również specjalne modły nocne, zwane tarawih. Mogą one trwać do dwóch godzin. Przez ostatnie dziesięć dni ramadanu odbywają się całonocne modły, zazwyczaj połączone z katechezą, na pamiątkę nocy Lajlat al-Kadr, kiedy to rozpoczęło się objawianie Koranu Mahometowi. Co najmniej jeden dorosły mężczyzna ze wspólnoty (zwany i'tikaf) musi mieszkać przez te dziesięć dni w meczecie. Wspólnota ma obowiązek karmienia go przez ten okres.

Dobroczynność

Trzecim z pięciu filarów islamu jest zakat – oddawanie części ze swego majątku ubogim. Obowiązek ten jest zwykle realizowany w meczecie. Przed świętem Id al-Fitr, meczety stają się miejscami zbiórki pieniędzy dla ubogich, przeznaczonych na umożliwienie nawet najbiedniejszym godne obchodzenie tego święta