Media - kraina - Polski Serwis Naukowy

Państwo Medów około roku 600 p.n.e.

Media – starożytne państwo na terenach zachodniej części obecnego Iranu, utworzone przez indo-irańskie plemiona Medów.

W chwili świetności obejmowało poza rdzenną Medią także krainy historycznego Iranu: Elam, Persydę, Anszan, Baktrię oraz Urartu i wschodnią część Azji Mniejszej do rzeki Halys.

Najdawniejsze dzieje państwa stworzonego przez Medów są znane z nielicznych źródeł asyryjsko-babilońskich i późniejszych od nich greckich.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Asarhaddon (akad. Aššur-aha-iddina "Aszur dał mi brata"[1]) - król Asyrii w latach 681-669 p.n.e. z dynastii Sargonidów. Syn Sanheriba i królowej Zakutu.

Powstanie państwa

Pierwsze świadectwa o plemionach medyjskich (asyr. Madai) zawierają roczniki asyryjskie z przełomu 837/836 p.n.e., kiedy wojska króla Salmanasara III wkroczyły do gór Zagros. Ataki Asyrii przyczyniły się do wytworzenia wśród plemion medyjskich zalążków państwowości. Przez większą część wieku VII p.n.e. Media była podporządkowana Asyrii, która nie była jednak w stanie całkowicie podbić niespokojnych i żyjących w górach plemion. W tym celu Assarhaddon pozyskał Scytów i z ich pomocą zdołali narzucić swoją zwierzchność Medom.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Zagros – góry w Iranie, od pd.-zach. obrzeżają Wyżynę Irańską. Długość ok. 1600 km, szerokość 200-300 km. Najwyższy szczyt Zard Kuh, 4548 m n.p.m. Obejmują kilkanaście grzbietów górskich (biegnących równolegle z pn.-zach. na pd.-wsch.) rozdzielonych podłużnymi obniżeniami pochodzenia tektonicznego i krasowego. Grzbiety z płaskimi wierzchołkami i stromo opadającymi stokami.

Pierwsi królowie Medii Dajaukk (gr. Dejokes) oraz Chszatrita (gr. Fraortes) zginęli walcząc z Asyrią. Ich następca Huwachszatra (gr. Kyaksares) uwolnił się od panowania Asyrii i Scytów, podporządkował sobie plemiona irańskie (w tym Persów) oraz Urartu.

W roku 612 p.n.e. Medowie wraz z Babilończykami i Persami zdobyli stolicę Asyrii - Niniwę i ostatecznie pokonali Asyrię w latach 612 p.n.e. - 608 p.n.e..

Diodor Sycylijski, Sycylijczyk (gr. Διόδωρος ὁ Σικελιώτης Diodoros ho Sikeliotes; język łaciński: Diodorus Siculus; ur. ok. 80 p.n.e., zm. ok. 20 p.n.e.) – grecki historyk żyjący w epoce Cezara i Augusta, urodził się w Agyrion na Sycylii (stąd przydomek). Odbywał podróże po Europie, Afryce północnej i Azji Mniejszej. Przez długi okres przebywał w Rzymie. W latach 60-56 p.n.e. mieszkał w Aleksandrii.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

W połowie VI wiek p.n.e. państwo medyjskie przeżywało kryzys. Następca Huwachszatry - Isztuwegu (gr. Astiages) próbował zająć Lidię (nierozstrzygnięta bitwa nad rzeką Halys). Ok. 550 p.n.e. w czasie konfliktu z Persami armia medyjska przeszła na stronę Cyrusa i władzę nad Medią objęli Achemenidzi.

Salmanasar III (akad. Šulmānu-ašarēd, tłum. "bóg Szulmanu jest pierwszy/największy") - król Asyrii w latach 858 - 825 p.n.e. Syn i następca Aszurnasirpala II oraz kontynuator jego polityki. Podjął szereg wypraw wojennych do aramejskich państewek Syrii, które wraz królem Achabem z Izraela i Fenicją zawiązały pod kierunkiem Adadidri z Damaszku antyasyryjską koalicję. Wojny w Syrii nie przyniosły początkowo królowi sukcesów, a nawet poniósł dotkliwą klęskę pod Karkar w 853 r. p.n.e. Dopiero po śmierci Ben Hadada z Damaszku zdołał rozciągnąć zwierzchnictwo Asyrii nad tą krainą i ściągać z niej kontrybucję, o czym możemy sie dowiedzieć z czarnego obelisku. Państwo Urartu było na tyle silne, że nie ośmielił się go zaatakować bezpośrednio. Pokonał też na południu chaldejskie plemiona oraz zajął Babilon (849 p.n.e.[1] ). Swoje zwycięstwa nad wrogami uwiecznił na brązowych drzwiach z Balawat. Pod koniec jego panowania doszło do masowych powstań na zdobytych terytoriach. W walki te zaangażowany był jego syn Szamsziadad V. W ich wyniku Salmanasar zginął w niewyjaśnionych okolicznościach, a władzę objął jego syn.

Baktria (gr. Baktriana, Βακτριανα; pers. Bākhtar; arab. i ind. Bhalika; chin. 大夏, Dàxià) to starożytna, grecka nazwa krainy położonej obecnie w północnym Afganistanie. Jej stolica to Baktra (Balhika, Bokhdi, współczesny Balch).

Współczesne poglądy na temat Medii

Państwo medyjskie istniało ok. 60 lat, zanim zostało pokonane przez przywódcę Persów Cyrusa II. Wiele jego aspektów takich jak organizacja państwa, struktura społeczna czy kultura materialna i duchowa są przez obecną naukę niedostatecznie zbadane. Brak jest rodzimych źródeł pisanych, ale też archeologicznych, ponieważ na miejscu jej dawnej stolicy Ekbatany znajduje się współczesne irańskie miasto Hamadan, co uniemożliwia przeprowadzenie wykopalisk.

Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.), król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć militarnych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.

Ekbatana – (pers. Hagmatana, gr. Ecbatana) stolica państwa Medów - zbudowana w VIII wieku p.n.e. przez króla Dajaukk i rozbudowywana przez późniejszych królów Medii. Według Herodota w czasach Astyagesa miasto było otoczone siedmioma pierscieniami murów. Wewnątrz znajdował się zamek królewski i skarbiec. Po zajęciu Medii przez Persów została przekształcona w letnią rezydencję królów Persji z dynastii Achemenidów. Po zajęciu miasta przez Aleksandra III Wielkiego w 330 r. p.n.e. stała się głównym skarbcem nowego imperium.

Przyczyny upadku monarchii medyjskiej należy upatrywać w jej wewnętrznej organizacji. Media nie była bowiem państwem o w pełni ukształtowanym ustroju. Stanowiła dość luźny konglomerat wielu plemion irańskich, o zbliżonej kulturze i języku z których część prowadziła na wpół koczowniczy tryb życia. Według Diodora (Biblioteka, IX 23) król Astyages rezydujący w Ekbatanie prowadził osiadły tryb życia, nie przestrzegał staroirańskich zwyczajów, polowania, życia obozowego, którym oddawała się większość Medów. Rodzące się niezadowolenie wykorzystał Cyrus II obdarzony znakomitym wyczuciem politycznym.

Urartu, Ararat, Biajnili, Królestwo Wan (urart. – KURbi-a-i-na; orm. – Ուրարտու; tur. – Urartular; pers. – اورارتو) – starożytne państwo na Bliskim Wschodzie, na obszarze Wyżyny Armeńskiej (obecnie terytorium byłego Urartu znajduje się w granicach Armenii, Turcji i Iranu). Najwcześniejsze wzmianki o Urartu jako związku plemion pochodzą z XIII wieku p.n.e.; jako samodzielne państwo wymienione zostało w źródłach pisanych z VIII wieku p.n.e. Upadek królestwa nastąpił w VI wieku p.n.e., przedtem Urartu zajmowało silną pozycję wśród państw Bliskiego Wschodu [1].

Scytowie – koczownicze ludy irańskie wywodzące się z obszarów pomiędzy Ałtajem a dolną Wołgą[potrzebne źródło], zamieszkujące od schyłku VIII lub od VII wieku p.n.e. północne okolice Morza Czarnego. Byli spokrewnieni z Sakami i Sarmatami.

Pokonanie przez Persów Astyagesa dla samych Medów, poza zmianą dynastii nie przyniosło większych wstrząsów.Zarówno Persowie jak i Medowie wywodzili się z tego samego pnia ludów indo-irańskich o zbliżonym języku i obyczajach, a Cyrus, który był spokrewniony z Astyagesem nie czynił różnicy między przedstawicielami obu plemion, co pogodziło pokonanych z nową sytuacją.

Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.), król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć militarnych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.

Astyages (inaczej Isztuwegu, Arsztiwajga), syn Kyaksaresa, był ostatnim władcą państwa Medów (585 p.n.e.- 550 p.n.e.). Przegrał wojnę z władcą perskim a zarazem swym wnukiem Cyrusem II Wielkim i państwo Medów dostało się pod panowanie Achemenidów. Uważa się, że Cyrus przyjął państwowy ceremoniał królewski, a liczni Medowie zachowali pozycję społeczną równą Persom.

Przez wiele lat w nauce odmawiano Medom większych osiągnięć, a państwo przez nich stworzone jako przejściowe przed imperium Achemenidów. Dominujący dotychczas pogląd pomału ulega rewizji. Medowie przejęli podział administracyjny z sąsiedniej Asyrii, a nazwa jednostki terytorialnej satrapia oraz niektóre terminy związana z myślistwem mają rdzeń medyjski.

Elam – starożytne państwo powstałe około 2400 roku p.n.e. na terenach obecnego południowo-zachodniego Iranu (prowincja Chuzestan na granicy z Irakiem) oraz górskiej prowincji Lorestan sięgającej aż do Buszehr nad Zatoką Perską o strukturze federacyjnej. Jego najważniejszym miastem była odkryta w 1927 roku Suza, leżąca na wschodnim brzegu rzeki Kercha (staroż. Choaspes).

Przypisy

Wolski J., Iran - siedziba imperiów w starożytności. I. Achemenidzi, Polska Akademia Nauk, Kraków 1986, s. 9-10.

Bibliografia

Cotterell A., Cywilizacje starożytne, Łódź 1990.