Mefistofeles - opera - Polski Serwis Naukowy

Mefistofeles – czteroaktowa opera Arriga Boita do własnego libretta według „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego. Prapremiera: 5 marca 1868 w Teatro alla Scala w Mediolanie.

Recepcja

Po zakończonej klęską mediolańskiej prapremierze zagrano operę raz jeszcze w formie dwuczęściowej w ciągu dwóch, następujących po sobie wieczorów. Kompozytor przystąpił zatem do skrócenia dzieła i w nowej redakcji miało ono premierę 4 października 1875 w Teatro Comunale w Bolonii. Z operą tą wiążą się trzy polonica. Po pierwsze, historyczny pierwowzór postaci Fausta studiował w Krakowie, po drugie, kompozytor, po kądzieli będący polskiego pochodzenia, w scenie frankfurckiego festynu wprowadził rytmy oberka, a po trzecie, wybitnym odtwórcą tytułowej postaci na światowych scenach był Adam Didur, zwycięsko rywalizujący w tym względzie z Fiodorem Szalapinem. W bliższych nam czasach wybitnymi odtwórcami tej partii byli: Nikołaj Giaurow, Paata Burczuladze i Romuald Tesarowicz. Istnieje obyczaj wykonywania partii Małgorzaty i Heleny Trojańskiej przez jedną śpiewaczkę.

Mefistofeles (Mefisto, Mefistofiel) – jeden z siedmiu wielkich książąt piekła, nazywany czasami samym Szatanem lub jego sługą. Jego imię pochodzi z hebrajskiego: mefir – niszczyciel, tofel – kłamca lub mephistoph – niszczyciel dobra albo z greki: mephostophiles – duch ciemności, nielubiący światła.

Mediolan (wł. Milano, łac. Mediolanum, lomb. Milan) – miasto i gmina w północnych Włoszech, stolica prowincji Mediolan i regionu Lombardia. Położone na północno-zachodnim skraju Niziny Padańskiej pomiędzy rzekami Ticino, Adda, Po i Alpami. Mediolan położony jest na wysokości 122 m n.p.m. Drugie co do wielkości po Rzymie miasto Włoch. Według danych na koniec 2005 roku gminę zamieszkuje 1 308 735 osób, 7191 os./km². Zajmuje powierzchnię 182 km².

Osoby

Mefistofeles – bas

Faust – tenor

Małgorzata – sopran

Helena Trojańska – sopran

Marta, sąsiadka Małgorzaty – kontralt

Pantalis, towarzyszka Heleny – kontralt

Wagner, uczeń Fausta – tenor

Treść

Miejsce i czas akcji: Niemcy w pierwszej połowie XVI wieku.

Prolog

Zawarty zostaje pomiędzy Bogiem, reprezentowanym przez chorus mysticus oraz Szatanem w osobie Mefistofelesa zakład o duszę człowieka, rozegrany na wybranym w tym celu uczonym – Johannie Fauście.

Johann Wolfgang von Goethe [ˈjo:han ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡø:tə] (ur. 28 sierpnia 1749 we Frankfurcie nad Menem, zm. 22 marca 1832 w Weimarze) – najwybitniejszy niemiecki poeta okresu romantyzmu i jeden z najbardziej znaczących w skali światowej, dramaturg, prozaik, uczony, polityk, wolnomularz.

Helena Trojańska (gr. Ἑλένη Helénē) – córka Tyndareosa, króla Sparty, lub według innej wersji mitu córka Zeusa, który pod postacią łabędzia zapłodnił Ledy, a Helena wykluła się z jaja.

Akt I

Podczas wielkanocnego kiermaszu, przechadzając się brzegiem Menu, Faust spotyka tajemniczego „szarego mnicha”, pod którego habitem ukrywa się Mefistofeles. Pod wpływem tego zdarzenia, wróciwszy do swojej pracowni, rozmyśla nad nicością swego dotychczasowego życia. Ponownie zjawia się mnich-Mefistofeles, który proponuje mu zawarcie paktu, na mocy którego odda mu duszę, jeśli dozna uczucia najwyższego szczęścia, którego moment będzie chciał zatrzymać na wieczność.

Kontralt (alt głęboki) – najniższy rodzaj głosu żeńskiego. Skala kontraltu obejmuje co najmniej dźwięki od c do c2. Kontralt brzmi jak alt ale jest zazwyczaj głosem o większej skali – w niektórych przypadkach aż do wysokiego c-trzykreślnego sopranu. Kontralt jest rzadko spotykanym głosem zwłaszcza w Europie. Przede wszystkim kontralt – wbrew powszechnemu mniemaniu – nie jest głosem niższym niż alt. Kontralt jest głosem bardziej wszechstronnym i rozległym. Posiada w przeciwieństwie do krótkiego altu skalę ponad trzech oktaw. W dolnym rejestrze brzmi nisko i ciemno jak alt, lecz w górnym rejestrze, którego brak altowi, brzmi jak sopran. I jeszcze różnica podstawowa: kontralt, w przeciwieństwie do altu, musi mieć biegłość techniczną, czyli umiejętność szybkiego śpiewania, zwaną koloraturą. Altowi na ogół ta umiejętność nie jest potrzebna.

Akt II

Odzyskawszy młodość, Faust zakochuje się w Małgorzacie. Aby móc cieszyć się jej niezakłóconym towarzystwem, dostarcza jej doręczonego przez Mefistofelesa środka nasennego, który ma uśpić czujność jej matki. Tymczasem Mefistofeles flirtuje z jej sąsiadką Martą. Nasyciwszy zmysły, obaj udają się na romantyczny sabat na szczycie Brockenu – noc Walpurgii z 30 kwietnia na 1 maja. Podczas mającego miejsce pandemonium Fausta prześladuje wizja Małgorzaty z krwawą pręgą na szyi.

Akt III

W więziennej celi Małgorzata oczekuje na wykonanie wyroku śmierci za otrucie matki środkiem dostarczonym przez Fausta, oraz utopienie dziecka, które urodziło się z ich związku. Początkowo cieszy się z nieoczekiwanego zjawienia Fausta i wspólnej ucieczki, ale odtrąca jego pomoc, gdy w Mefistofelesie rozpoznaje szatana.

Akt IV

Mefistofeles przenosi Fausta na pola elizejskie, gdzie spotyka on cień Heleny Trojańskiej, w której się zakochuje. Wyzwoleni od trosk zdają się pędzić szczęśliwe życie pośród zjaw przeszłości, przybywających na sabat klasyczny.

Epilog

Faust z powrotem znajduje się w punkcie wyjścia, w swojej pracowni. Czyżby wszystkie jego przeżycia były jedynie złudzeniem. A więc nie ciąży nad nim żadna wina i umiera pogodzony ze światem.

Bibliografia

Lesław Czapliński „Zakochany diabeł, czyli infernum z ludzką twarzą” (o „Mefistofelesie” Arria Boito) w: „W kręgu operowych mitów” Kraków