Melchior z Mościsk (ur. ok 1511 w Mościskach k. Przemyśla, zm. 19 maja 1591 w Krakowie) - prowincjał dominikanów, spowiednik Zygmunta Augusta, kaznodzieja i inkwizytor.

Urodził się w rodzinie mieszczańskiej jako Jan, syn Jakuba; jego prawdziwe nazwisko brzmiało najprawdopodobniej Drobicki (lub Drobyczski). Od 1521 studiował w Akademii Krakowskiej. 1 października 1530 wstąpił do zakonu dominikanów w Krakowie, a rok później złożył śluby zakonne, przyjmując imię Melchior. W 1543 uzyskał lektorat w studium generalnym klasztoru Św. Trójcy w Krakowie, dalsze studia odbywał w Bolonii, gdzie w 1545 zdobył bakalaureat, a w 1546 doktorat teologii. W 1548 skierowano go do Lwowa, gdzie w latach 1549-1550 był przeorem tamtejszego klasztoru; stanowisko to pełnił później jeszcze kilkakrotnie. Dla konwentu lwowskiego polecił wybudować (1551-1558) infirmerię i bibliotekę, którą wzbogacił własnymi książkami.

W 1559 na kapitule płockiej został obrany po raz pierwszy prowincjałem prowincji polskiej dominikanów, po krótkiej przerwie ponownie objął ten urząd na przeciąg trzech kadencji. Jako prowincjał wykazał wiele energii w dążeniu do poprawy sytuacji materialnej zakonu, którego placówki, oparte głównie na ofiarności, ucierpiały wskutek postępów reformacji. Obok systematycznego potwierdzania dawnych nadań wystarał się u Zygmunta Augusta o przywilej pozwalający dominikanom na nabywanie dóbr ziemskich bez ograniczeń, dbał o należytą gospodarkę w dobrach klasztornych. Duży nacisk kładł na podniesienie poziomu wykształcenia kadry zakonnej, zalecając i ułatwiając zakonnikom studia na Akademii Krakowskiej i uniwersytetach zagranicznych. 1570 uchwalono na kapitule opodatkowanie zamożniejszych klasztorów na rzecz studium generalnego w Krakowie. Dążenia Melchiora do ścisłego zespolenia z prowincją polską kontraty ruskiej wywołały 1579-1580 opór m.in. Łukasza ze Lwowa, przeora klasztoru krakowskiego, który oskarżył go przed nuncjuszem Caligarim o nadużywanie władzy prowincjała, lekceważenie wolnej elekcji przeorów i zaniedbanie karności zakonnej. 1580 Melchior udał się na kapitułę generalną do Rzymu, gdzie oczyścił się z tych zarzutów. Generał zakonu Paweł Constabilis odwołał Łukasza do klasztoru lwowskiego. Melchior był definitorem na kapitule w Warce (1551), Lwowie (1556), Łowiczu (1565) i Lublinie (1570).

Jako kaznodzieja generalny zakonu i zarazem inkwizytor prowadził bardzo energiczną działalność kontrreformacyjną, m.in. na stanowisku spowiednika Zygmunta Augusta, które zajmował prawdopodobnie od 1559. Towarzysząc królowi na sejmy (miał wygłosić kazania na 16 sejmach), starał się paraliżować działalność różnowierców, zmierzającą do ograniczenia politycznych uprawnień biskupów, a przede wszystkim nie dopuścić do zwołania synodu narodowego, współdziałając w tej sprawie blisko ze Stanisławem Hozjuszem. Na naradzie biskupów, odbytej podczas sejmu piotrkowskiego 1559, wystąpił ostro przeciw zwołaniu synodu prowincjonalnego z udziałem różnowierców. Dużą aktywność wykazał zwłaszcza podczas sejmów 1563/1564, współpracując ściśle z nuncjuszem F. Commendonem w obronie interesów Kościoła katolickiego. 1565 otrzymał od papieża breve nadające mu prawo rozgrzeszania heretyków w uznaniu dla jego osiągnięć w zwalczaniu heretyków i w celu umożliwienia akcji nawracania. Obdarzony talentem kaznodziejskim i dużą siłą oddziaływania, zdobył popularność zwłaszcza w środowiskach miejskich (np. w Poznaniu). Jego postylle krążyły w odpisach, a z kazań, których nie ogłaszał drukiem, jedno zachowane w zbiorach biblioteki klasztoru na Jasnej Górze, pisane po polsku, zawiera ostrą krytykę tak świeckich, jak i duchownych. 1561 kazał śpiewać podczas mszy modlitwę "Contere Domine" (o zniszczenie heretyków), w 1575 otrzymał dla siebie i dla swoich następców na prowincjalstwie prawo zakładania bractw różańcowych w celu upowszechniania kultu maryjnego. 1583 ogłosił w Krakowie krótkie pisemko polemiczne przeciw Bernardowi Ochinowi (Epistola deploratoria...), w 1584 wydał "Expositio missae domini Hugonis cardinalis O. P."

Został pochowany w krużgankach krakowskiego klasztoru dominikanów.

Bibliografia: