Mendog - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zapoznaj się również z: inne znaczenia nazwy Mendog.

Pomnik Mendoga przed Starym Arsenałem w Wilnie

Mendog, Mindowe (lit. Mindaugas, biał. Mindoŭh/Міндоўг, ur. ok. 1203, zm. 12 sierpnia 1263) – wielki książę (1235-1253), od 1253 roku do śmierci przypuszczalnie król Litwy.

Auksztota (lit. Aukštaitija), Litwa właściwa – kraina historyczna i region etnograficzny na Litwie, na Nizinie Środkowolitewskiej i Pojezierzu Wileńskim, w dorzeczu górnej i środkowej Wilii, nad Niewiażą, Świętą i Muszą, ze stolicą w Poniewieżu; historyczny ośrodek ekspansji państwa litewskiego.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Doprowadził do zjednoczenia księstw plemiennych. Miał rezydencję w zamku Woruta. Podbił Ruś Czarną, po czym uczynił jej zarządcą swego syna Wojsiełka naznaczając mu siedzibę w leżącym na jej terenie Nowogródku.

Do ok. 1240 roku Mendog uzyskał panowanie nad całą Auksztotą, po czym rozpoczął rozprawę z opozycją wśród swoich krewnych, bratanków Edywida i Towciwiła oraz księcia żmudzkiego Wykinta, których ok. 1245 wysłał na wyprawę wojenną pod Smoleńsk, jednocześnie odbierając im dotychczasowe ziemie. Bratankowie Mendoga opanowali wtedy Połock i prawdopodobnie Witebsk oraz Smoleńsk, z których jednak wyparto ich w 1248 roku. Kilka lat później doszło jednak do wypowiedzenia posłuszeństwa Mendogowi, który wysłał przeciw bratankom wyprawę karną. Ci w 1248/49 zbiegli do księcia Daniela Halickiego, męża ich ciotki. Daniel Halicki wykorzystał spory wewnętrzne na Litwie do próby odebrania Rusi Czarnej; stworzył w tym celu koalicję z Krzyżakami inflanckimi oraz Jaćwingami i częścią władców Żmudzi.

Erdvilas - jeden z pogańskich książąt plemion litewskich. Wraz z 21 książętami (w tym przyszłym królem - Mendogiem) zawarł pokój z Rusią Halicką. Kiedy Mendog stał się jedynym władcą Litwy Erdvilas wraz z Tautvilasrm i Vykintasem wszczęli bunt przeciw niemu. Zdołał zyskać pomoc Jaćwingów. Przyjął następnie chrzest, dzięki temu wszedł w sojusz z chrześcijańskimi władcami - księcia Daniela, księcia Rusi Włodzimierza oraz arcybiskupa ryskiego Alberta.

Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.

Wobec powstania silnej koalicji wśród swoich wrogów, Mendog podjął próbę przeciągnięcia części na swoją stronę, m.in. Krzyżakom złożył obietnicę chrztu, a innych przekupując. Podczas wyprawy na Żmudź pod Twiremetem zginął natomiast Wykint, co pozwoliło Litwie odeprzeć zagrożenie. Krzyżacy otrzymali w zamian za udzieloną pomoc nadania ziemi, jednak były to terytoria, których Mendog nie kontrolował lub podbite w ostatniej wojnie ziemie przeciwników; zakon nie miał wówczas sił na opanowanie tych terenów i realne sprawowanie na nich władzy.

Jaćwingowie lub Jaćwięgowie – wymarły w XVI wieku lud bałtycki, blisko spokrewniony z Prusami i Litwinami (czasem uważany za jedno z plemion pruskich), zamieszkujący Jaćwież (Sudowię). Posługiwali się językiem jaćwińskim (jaćwieskim) lub dialektem języka pruskiego.

Heidenryk (ur. w Saksonii, zm. 28 lub 29 czerwca 1263) – pierwszy biskup chełmiński prowincjał zakonu dominikanów. Nominowany przez papieża na biskupa w 1245, konsekrowany na biskupa w Lugdunie przez papieża Innocentego IV. W kwietniu 1246 otrzymał od wielkiego mistrza krzyżackiego dotację dla nowo powstałej diecezji chełmińskiej. W 1253 dokonuje koronacji księcia litewskiego Mendoga. W styczniu 1255 uczestniczy wraz z królem czeskim Przemysłem II Otokarem krucjacie do Sambii. Napisał traktat De amore Sanctis Trinitatis, którego fragmenty przechowywane są do dzisiaj Bibliotece Watykańskiej. Był spowiednikiem mistyczki bł. Juty, obecny w dniu jej śmierci 12 maja 1260.

Bez powodzenia Mendog prowadził od 1244 r. walki z inflanckim zakonem kawalerów mieczowych.

Problem koronacji Mendoga

Bulla Innocentego IV z 1251 r. ze zgodą na koronację Mendoga pod warunkiem przyjęcia chrztu

W 1251 r. Mendog przyjął z rąk biskupa chełmińskiego Heidenryka chrzest, co było warunkiem wydania przez papieża Innocentego IV w dniu 17 lipca 1251 roku zgody na koronację. Nie jest pewne czy Mendog został faktycznie koronowany, ponieważ nie zachowały się na to żadne dokumenty, jednak wielu historyków litewskich przyjmuje to za fakt i jest zdania, że jeśli do niej doszło to nastąpiło to prawdopodobnie 6 lipca 1253 (pogląd Edvardasa Gudavičiusa) lub 29 czerwca (pogląd historyka Tomasa Baranauskasa). Nie jest też znane miejsce koronacji. Przyjmuje się, że prawdopodobnie było to Wilno, Nowogródek (historycy białoruscy) lub Onikszty (Anykščiai) na kopcu Palatavio.

Inflanty (, niem. Livland, łot. Vidzeme) to nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie i ugrofińskie, na których kulturę od najdawniejszych czasów wpływała kultura niemiecka i skandynawska. Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.

Chrzest – w chrześcijaństwie obrzęd nawrócenia i oczyszczenia z grzechów, mający postać sakramentalnego obmycia wodą, któremu towarzyszy słowo (Ef 5,26). Jednoczy on z Tajemnicą paschalną, Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa dla uzyskania odrodzenia do nowego życia w Duchu Świętym, życia w wieczności. Jest to obrzęd wyznania wiary, czyniący członkiem Kościoła-Ciała Chrystusa (por. Rz 11,9). Był praktykowany w Judaizmie jako obmycie z rytualnej nieczystości. Do tej pory czynią to chasydzi w specjalnie do tego przeznaczonym baseniku zwanym mykwą. Jako obmycie rytualne jest praktykowany również w wielu innych religiach.

W 1254 roku Daniel halicki i Towciwił zmuszeni byli zawrzeć pokój, wzmocniony małżeństwem córki Mendoga z synem Daniela (Szwarnem). Ruś Czarna z Nowogródkiem jako lenno Litwy została wówczas oddana Romanowi Daniłowiczowi, Towciwił powrócił do księstwa połockiego, Żmudź objął syn Wykinta, Treniota.

Juliusz Słowacki herbu Leliwa (ur. 4 września 1809 w Krzemieńcu, zm. 3 kwietnia 1849 w Paryżu na gruźlicę) – jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf. Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Twórca filozofii genezyjskiej (pneumatycznej), epizodycznie związany także z mesjanizmem polskim. Był też mistykiem. Obok Mickiewicza uznawany powszechnie za najwiekszego przedstawiciela polskiego romantyzmu.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Mendog w 1261 roku powrócił do wiary przodków i wspierał walczących z Krzyżakami Żmudzinów, których wojska rozbiły 13 lipca 1260 roku zjednoczone wojska Krzyżaków pruskich i inflanckich nad jeziorem Durbe.

Zginął w 1263 roku w wyniku spisku książąt pod przywództwem Dowmuta z Nalszczan i Trenioty, którzy nienawidzili Mendoga za jego twarde i krwawe rządy.

Jest głównym bohaterem dramatu Juliusza Słowackiego Mindowe (1829).

Bitwa pod Durben, pod Durbe – 13 lipca 1260 miało miejsce starcie połączonych wojsk zakonu kawalerów mieczowych pod dowództwem mistrza krajowego Burcharda von Hornhausena i Krzyżaków pod dowództwem marszałka pruskiego Henryka Botela z dowodzonymi przez poganina Treniotę (siostrzeńca Mendoga) Żmudzinami i Litwinami.

Daniel Romanowicz Halicki, ukr. Данило Галицький (ur. 1201, zm. 1264) – król halicko-wołyński (1253-1254), syn Romana Halickiego, z wołyńskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów. Po babce prawnuk Bolesława Krzywoustego. Urodził się około 1201 r.

Przypisy

Twiremet na litewskiej Wikipedii

Zobacz też

Erdwił

Tautvilas

Vykintas

Mendog II

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Mendog