Metys - Polski Serwis Naukowy

Obraz przedstawiający wyjaśnienie słowa Metys z XVIII wieku

Mapa z krajami, w których Metysi stanowią znaczną część ludności

Metys – osoba europejsko-indiańskiego pochodzenia.

W polskiej nomenklaturze za Metysa uważa się zwykle osobę mającą część indiańskiej krwi, bez względu na pochodzenie indiańskiego przodka, przynależność państwową czy narodową. Mówi się więc o Metysach kanadyjskich, amerykańskich czy meksykańskich. Niekiedy też nazwy Metys używa się w stosunku do mieszańców ludności białej z innymi przedstawicielami odmiany żółtej, np. pierwotnymi mieszkańcami Madagaskaru. Współcześnie w języku angielskim istnieje określenie Métis (z francuskiego, dlatego wymawiane "meti", z akcentem na ostatnią sylabę) zarezerwowane wyłącznie dla osób o mieszanym pochodzeniu zamieszkujących Kanadę.

John Ray Cash znany jako Johnny Cash (ur. w Kingsland, zm. w Nashville) – amerykańska ikona muzyki oraz kultury. Bojownik o prawa Indian, więźniów i ludzi uciśnionych w szerokim tego słowa znaczeniu.

Naród – wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym wytworzona w procesie dziejowym, przejawiająca się w świadomości swych członków. Chociaż naród wyróżnia się na tle innych zbiorowości, to jednak nie jest możliwe precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia. W socjologii nie ma jednej definicji tego pojęcia, istnieją też rozbieżności między stanowiskiem socjologów, antropologów i historyków.

Samo słowo Metys wywodzi się z angielskiego Metis, które z kolei pochodzi z francuskiego Mètis. Może być także wywiedzione z hiszpańskiego mestizo. W obu językach słowa te zawierają łaciński pierwiastek mixtus – mieszać.

Metysi kanadyjscy

Społeczność ta wywodzi się od potomków handlarzy z Kompanii Zatoki Hudsona (niemal wyłącznie mężczyzn pochodzenia francuskiego, szkockiego i irlandzkiego) i indiańskich kobiet z lokalnych plemion oraz potomków francuskich osadników z Quebecu i ich indiańskich żon. Kształtująca się od połowy XVII w. społeczność metyska z czasem wykształciła specyficzną kulturę – łącznie z własnym językiem zwanym michif, będącym mieszanką języków francuskiego, dialektów szkockich, irlandzkich i lokalnych języków indiańskich.

Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.

Shannon Elizabeth Fadal (ur. 7 września 1973 w Houston w Teksasie), amerykańska aktorka i modelka, najbardziej znana z roli Nadii w komedii z 1999 roku pt. American Pie, czyli sprawa dowCipna.

Głównym zajęciem kanadyjskich Metysów było łowiectwo, a przede wszystkim polowania na bizony. Z mięsa bizonów wytwarzali tzw. pemikan (pemmican) – suszone mięso bizonów, mieszane z bizonim łojem i leśnymi jagodami. Ten długo zachowujący świeżość, pożywny i smaczny produkt był poszukiwany przez pracowników Kompanii Zatoki Hudsona, Kompanii Północno-Zachodniej oraz przez władze Kanady na zaopatrzenie dla wojska. Właśnie kontrola nad rynkiem pemikanu stałą się przyczyną sporu pomiędzy dwiema kompaniami, którego kulminacją była Bitwa pod siedmioma dębami. Ekspansja ekonomiczna Metysów doprowadziła także do napięć pomiędzy nimi a indiańskim plemieniem Siuksów, te zaś doprowadziły do lokalnej wojny.

Irlandia (irl. Éire [ˈeːɾʲə]; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Wspólnoty Europejskiej. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.

Język miszif (ang. Michif albo Mitchif) - język Metysów z Kanady i północnej części Stanów Zjednoczonych. Należy do kategorii języków pidżynowych.

Metysi wzniecili w Kanadzie dwa bunty: Rebelię nad Rzeką Czerwoną w 1869 roku oraz Rebelię Północno-Zachodnią w 1885. Prawne, ekonomiczne i społeczne następstwa obu stłumionych krwawo buntów istnieją – i są żywo w Kanadzie dyskutowane – do dziś.

Reprezentująca społeczności metyskie (i ich prowincjonalne władze) w kontaktach z władzami Kanady tzw. Krajowa Rada Metysów (Métis National Council) definiuje następujące kryteria bycia Metysem:

Josephine Baker, właśc. Freda Josephine McDonald (ur. 3 czerwca 1906 w Saint Louis, Missouri, zm. 12 kwietnia 1975 w Paryżu), tancerka, aktorka i piosenkarka francuska pochodzenia afroamerykańskiego. Niektóre źródła podają jej nazwisko rodowe jako Freda Carson

José de la Cruz Porfirio Díaz Mori (ur. 15 września 1830, zm. 2 lipca 1915), prezydent Meksyku, dyktator, rządził Meksykiem od 1876 do 1911 (z wyjątkiem czteroletniego okresu).

samoidentyfikacja jako Metys

historyczne pochodzenie od członka Narodu Metysów

odrębność od innych Pierwszych Narodów (rdzennych ludów Kanady)

akceptacja przez Naród Metysów

Współcześnie (od 1982) według prawa kanadyjskiego Metysi zaliczani są do rdzennych ludów Kanady i posiadają podobne przywileje co ludność indiańska. M.in. precedensowy wyrok sądu w Ontario z 2003, uznający pierwotne prawo (Aboriginal right) tamtejszych Metysów do polowania na własne potrzeby, umożliwił szybkie rozszerzenie tego prawa na wszystkich kanadyjskich Metysów w drodze negocjacji władz poszczególnych prowincji z przedstawicielami lokalnych społeczności metyskich. 31 maja 2005 Krajowa Rada Metysów (MNC) podpisała z rządem Kanady ramową umowę przewidującą dalsze rozszerzanie autonomicznych uprawnień Metysów w ramach kanadyjskiej federacji.

Zambo (również pejoratywnie sambo, słowo prawdopodobnie pochodzenia afrykańskiego, z kongijskiego (?) nzambu - "małpa"), osoba pochodząca od rodziców należących do rasy żółtej i czarnej. Początkowo słowem tym określano potomków Indian Ameryki Północnej i Południowej oraz murzyńskich niewolników (patrz też niewolnictwo w USA), jak również - rzadziej - potomków mulatów i przedstawicieli rasy czarnej.

Ontario – prowincja Kanady. Ontario jest najludniejszą i najprężniejszą ekonomicznie częścią Kanady. W granicach Ontario znajduje się stolica Kanady Ottawa, największe miasto Kanady Toronto, a także największa aglomeracja tzw. Golden Horseshoe. W 1855 stacjonujący tam żołnierze angielskiej armii wymyślili hokej na lodzie.

Ich obecną liczebność różne źródła szacują na od 300 tys. do 700 tys. Według oficjalnych statystyk w 2001 292 310 osób w Kanadzie identyfikowało się jako Metysi – najwięcej w prowincjach: Alberta (66 055), Manitoba (56 795) i Ontario (48 345). Większość posługuje się na co dzień językiem angielskim, wielu – francuskim, u młodszego pokolenia Metysów wzrasta też zainteresowanie nauką języka mitchif.

Społeczeństwo to podstawowe pojęcie socjologiczne, jednakże niejednoznacznie definiowane. Terminem tym tradycyjnie ujmuje się dużą zbiorowość społeczną, zamieszkującą dane terytorium, posiadające wspólną kulturę, wspólną tożsamość oraz sieć wzajemnych stosunków społecznych. Społeczeństwo ponadto posiada własne instytucje pozwalające mu na funkcjonowanie oraz formę organizacyjną w postaci państwa, plemienia czy narodu.

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Znani Metysi

Znanymi Metysami byli m.in. w Kanadzie: Louis Riel, Cuthbert Grant i Gabriel Dumont, a w USA: John Ross, Charles Curtis i Rudolph Carl Gorman.

W 2004 członkiem Sądu Najwyższego prowincji Ontario został Metys Todd Ducharme. Znaną w Kanadzie Metyską jest też uprawiająca fitness i kulturystykę Sharon Bruneau.

Mieszane – po części indiańskie – pochodzenie mieli/mają m.in. Josephine Baker (tancerka i aktorka), Johnny Cash (piosenkarz country), JoJo (piosenkarka pop), Porfirio Díaz (prezydent Meksyku), Shannon Elizabeth (aktorka), Chuck Norris (aktor), Elvis Presley (piosenkarz i aktor), Megan Fox (aktorka).

Sharon Leigh Bruneau (ur. 1 lutego 1964 r. w Timmins w prowincji Ontario, Kanada) – kanadyjska kulturystka, okazjonalnie aktorka i statystka. Uprawia także fitness. Jest franko-kanadyjską Metyską.

Dakotowie, Dakoci, Siuksowie, Sjuksowie, Lakoci – Indianie Ameryki Północnej z obszaru Wielkich Równin. Dzielą się na trzy grupy: wschodnią Santee, środkową Yankton i zachodnią Teton.

Zobacz też