Mięczaki - Polski Serwis Naukowy

Mięczaki (Mollusca, od łac. molluscus – miękki) – typ zwierząt, najliczniejszy po stawonogach. Liczbę żyjących gatunków szacuje się na ok. 130 tysięcy. Odznaczają się olbrzymią różnorodnością morfologiczną i zróżnicowaniem rozmiarów. Typ ten bada malakologia.

Budowa

W budowie mięczaków można wyróżnić głowę (poza małżami), nogę i wór trzewiowy okryty płaszczem.

Morze (odgłosy morza ?/i ) – część oceanu, mniej lub bardziej wyraźnie oddzielona od pozostałych jego części brzegami kontynentu, wyspami lub wzniesieniem dna. Ze względu na utrudnioną wymianę wód morza charakteryzują się indywidualnymi cechami. Zbiór tych cech nazywa się ustrojem hydrologicznym.

Głowa (caput) – część ciała zwierząt, zajmująca u człowieka i u innych ssaków szczytowe umiejscowienie (ewentualnie przednie). Szyja (collum) stanowi podporę dla głowy oraz drogę łączącą ją z tułowiem i kończyną górną.

Mięczaki należą do pierwoustych. Wykazują (poza głowonogami) bruzdkowanie spiralne. Należą do zwierząt dwubocznie symetrycznych, ale wszystkie ślimaki utraciły symetrię w wyniku torsji, czyli obrotu worka trzewiowego w stosunku do nogi i głowy o 180°.

Wiele mięczaków posiada szkielet zewnętrzny. Większość z nich wytwarza muszlę zbudowaną z substancji organicznej: konchioliny i związków wapnia. Muszla pełni rolę ochronną, zwierzę może się w niej schować w razie złych warunków środowiskowych czy niebezpieczeństwa. Poza tym muszla jest miejscem przyczepu mięśni, w tym również mięśni służących do poruszania się. U głowonogów jest skryta pod płaszczem.

Malakologia, malakozoologia (gr. malakós-miękki) – dział zoologii zajmujący się badaniem mięczaków. Obejmuje ich morfologię, embriologię, fizjologię, ekologię, biologię i systematykę. Ukształtowała się w XIX wieku. Podstawy dał M. Lister, zaś G. Cuvier zapoczątkował systematyczną klasyfikację.

Larwa (łac. larva – maska, widmo, lm larvae) – postać i stadium rozwoju postembrionalnego (młodocianego) zwierzęcia charakteryzujące się możliwością wzrostu, często różniące się anatomicznie, fizjologicznie i ekologicznie od postaci dojrzałej osobników tego samego gatunku. Występuje powszechnie w rozwoju bezkręgowców, ryb i płazów.

Głowa wyodrębniona (cefalizacja; poza małżami).

Układ krwionośny otwarty (w przypadku głowonogów – praktycznie zamknięty).

Ciało okryte grzbietowo charakterystycznym płatem skórno-mięśniowym tj. płaszczem.

Noga płaska u ślimaków, klinowata u małży i podzielona u głowonogów.

Charakterystyczna dla mięczaków jest obecność tarki służącej do rozdrabniania pokarmu.

Jelito ma przebieg prosty lub tworzy pętle w worku trzewiowym.

Większość gatunków żyje w wodzie i oddycha skrzelami, gatunki lądowe wykształciły fałdy płaszcza pełniące rolę płuc.

Mięśnie skośnie prążkowane.

Rozmnażają się płciowo (rozdzielnopłciowość, rzadziej obojnactwo).

Larwa może być typu trochofory lub weliger (u niektórych małży występuje również larwa glochidium).

Żyją w morzach, wodach słodkich oraz na lądzie. W Polsce występuje ok. 230 gatunków mięczaków. Małże liczą około 93 000 żyjących gatunków.

Mięsień (łac. musculus) – kurczliwy narząd, jeden ze strukturalnych i funkcjonalnych elementów narządu ruchu, stanowiący jego element czynny. Występuje u wyższych bezkręgowców i u kręgowców. Jego kształt i budowa zależy od roli pełnionej w organizmie.

Rostrokonchy (†Rostroconchia) – gromada wymarłych mięczaków, żyjących od kambru do permu, należąca do muszlowców (Conchifera). Rostrokonchy charakteryzowały się dwubocznie symetryczną jednoczęściową muszlą, do złudzenia przypominającą muszle małżów, dlatego też pierwotnie zaliczane były do tej gromady. Zrośnięta muszla miała charakterystyczne otwarcia z przodu i z tyłu, przekształcone, w późniejszych okresach ewolucji, w wąskie rurki - rostra (typowe dla konokardii). W odróżnieniu od małżów muszla nie miała więzadła i zawiasu.

Prawdopodobnie pojawiły w prekambrze, ale współczesne bogactwo form osiągnęły pod koniec ordowiku. Być może pochodzą od organizmów podobnych do wstężnic.

Znaczenie mięczaków

Wyrządzają szkody w rolnictwie i warzywnictwie (np. pomrowy),

Są żywicielami wielu pasożytów człowieka i zwierząt,

Muszle wykorzystywane są do wyrobu przedmiotów użytkowych i ozdobnych,

Niektóre gatunki są jadalne (omułki, ostrygi),

Mięczaki kopalne jako skamieniałości przewodnie służą do określenia względnego wieku Ziemi,

Komórek nerwowych mięczaków używa się do badań laboratoryjnych z tego względu, że są podobne do komórek ludzkich,

Z ciała ostryg i kałamarnic można otrzymać pewne substancje działające antybakteryjnie i antywirusowo,

Jako składnika past do zębów używa się sproszkowanych muszli mątw. Poza tym proszek taki używany jest do polerowania,

Głowonogi są używane do produkcji purpury,

Systematyka

Typ: mięczaki (Mollusca)

Gromada: bezpłytkowce (Aplacophora)

Gromada: chitony (Polyplacophora)

Gromada: hiolity (Hyolitha†)

Gromada: głowonogi (Cephalopoda)

Gromada: Helcionelloida†

Gromada: jednotarczowce (Monoplacophora)

Gromada: łódkonogi (Scaphopoda)

Gromada: małże (Bivalvia)

Gromada: rostrokonchy (Rostroconchia†)

Gromada: ślimaki (Gastropoda)

Gromada: tarczkonogi (Caudofoveata)

Zobacz też

bruzdobrzuchy (Solenogastres)

muszlowce (Conchifera)

bellerofonty (Bellerophontida)

fauna Polski

zatrucie toksynami morskimi mięczaków

Linki zewnętrzne

Strona Stowarzyszenia Malakologów Polskich

Noga – u mięczaków, silnie umięśniony narząd ruchu lub przyczepienia do podłoża, położony na brzusznej stronie ciała. Jest w różnym stopniu odgraniczony od głowy. U głowonogów uległa znacznym przekształceniom. Służy do pełzania, pływania, zagrzebywania, a zredukowana noga mięczaków osiadłych – do przyczepiania się do podłoża. Noga porusza się dzięki ruchom rzęskowym lub falom skurczów mięśni.

Torsja – zjawisko zachodzące we wczesnym rozwoju ontogenetycznym ślimaków (Gastropoda), polegające na obrocie worka trzewiowego w stosunku do cefalopodium (nogi i głowy) o 180°. W wyniku torsji muszla i jama płaszczowa ślimaka znajdują się z przodu jego ciała, narządy wewnętrzne ulegają skrzyżowaniu, niektóre narządy jednej (częściej lewej) strony ciała ulegają redukcji lub zanikowi, a zwierzę zatraca symetrię dwuboczną.