Międzynarodówka Komunistyczna (zwana także III Międzynarodówką), w skrócie Komintern (od ros. Коммунистический интернационал, Kommunisticzeskij internacionał) – międzynarodowa organizacja, która powstała z inicjatywy Lenina w Moskwie, w dniach 2–6 marca 1919. Została ona założona przez 19 partii komunistycznych, a wśród nich także Komunistyczną Partię Polski.

Celami Międzynarodówki było propagowanie idei komunistycznych i przygotowania do światowej rewolucji. W rzeczywistości chodziło o kierowanie działalnością partii komunistycznych i podporządkowania ich partii bolszewickiej. Kierowana była przez Komitet Wykonawczy, na czele którego stał Grigorij Zinowjew. W czasie II Zjazdu Międzynarodówki w 1920 zebrali się delegaci z 37 krajów. Ustalono wtedy zasady Kominternu, czyli tak zwane 21 punktów. Mówiły one o podporządkowaniu się partii członkowskich radzieckim wzorom względem struktury i dyscypliny oraz dawały wytyczne działalności i infiltracji komunistycznej na terenie działania partii kominternowskich. W czasie czystek stalinowskich uwięziono, prześladowano lub zgładzono wielu komunistów rosyjskich i z innych krajów.

Każda z partii komunistycznych podlegała Komitetowi Wykonawczemu Kominternu (IKKI), a ten z kolei był wydziałem Komitetu Centralnego Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików). Dla zapewnienia sobie absolutnej kontroli RPK(b) przyznała sobie pięć miejsc w Komitecie Wykonawczym, wszystkie inne dysponowały jednym miejscem.

Międzynarodówka Komunistyczna została rozwiązana w 1943 przez Józefa Stalina. Na to miejsce powołano w 1947 Kominform, czyli Biuro Informacji Partii Komunistycznych i Robotniczych. Zadaniem Kominformu było koordynowanie działalności europejskich partii komunistycznych.

Korzenie Międzynarodówki Komunistycznej

Od Pierwszej do Drugiej Międzynarodówki

 Osobne artykuły: Pierwsza Międzynarodówka i Druga Międzynarodówka.

Choć podziały na rewolucjonistów i reformistów pojawiły się o wiele wcześniej, za źródło pochodzenie Międzynarodówki Komunistycznej należy uznać podział w ruchu robotniczym jako pojawił się w 1914 roku, wraz z wybuchem I wojny światowej. Pierwsza Międzynarodówka, założona w 1864 roku podzieliła się pomiędzy socjalistów a anarchistów, którzy nie chcieli wkraczać na arenę walki politycznej, lecz propagowali ideę utworzenia silnego ruchu anarchosyndykalistycznego. Druga Międzynarodówka, utworzona w 1889 roku stała się sceną podobnych tarć.

Problem "socjalistycznej partycypacji w burżuazyjnym rządzie"

Od ok. 1899 reformistyczne i prawicowe elementy ruchu socjalistycznego wspierały wejście francuskiego niezależnego socjalisty Alexandre Milleranda do republikańskiego rządu Waldeck-Rousseau (1899-1902). W skład tego gabinetu wchodził także jako minister wojny markiz de Galliffet, najbardziej znany ze swej brutalnej działalności podczas tłumienia Komuny Paryskiej w 1871 roku. Z drugiej strony uczestnictwu w rządzie sprzeciwiali się rewolucjoniści bądź lewicowi socjaliści. We Francji za reprezentanta tego nurtu uchodził m.in. Jules Guesde, a po przeciwnej stronie barykady stał np. Jean Jaures, uważany za jednego z twórców socjaldemokracji. W 1899 Guesde powiedział m.in.: Gdziekolwiek proletariat, zorganizowany w partię klasową – która jak mówi się jest partią rewolucji – może penetrować wybrane zgromadzenie; gdziekolwiek może penetrować twierdzę wroga, ma nie tylko prawo, ale powinność wyłamania się i utworzenia socjalistycznego garnizonu w kapitalistycznej fortecy! Ale w tych miejscach, gdzie penetruje nie z woli robotników, nie za sprawą siły socjalistycznej; tam, gdzie penetruje jedynie za zgodą, za zaproszeniem i konsekwentnie w interesie klasy kapitalistycznej, tam socjalizm wchodzić nie powinien.

Guesde krytykował pogląd, iż przez tekę nadaną osobie socjalizm naprawdę zdobył władzę - podczas gdy w rzeczywistości to władza zdobyła jego samego, twierdząc że takie postępowanie doprowadzi do bankructwa socjalizmu. Z drugiej strony Jaures wspierał socjalistyczny udział w burżuazyjnym rządzie. Pogląd swój przedstawił w przemowie z 29 listopada 1900 w Lille na temat "dwóch metod". Jaures przemawiał przez kilka godzin przed tłumem ok. 8 tys. osób.

Rewizjoniści

Równie ważne były kontrowersje dotyczące publikacji Eduarda Bernsteina na temat ewolucyjnego socjalizmu, która wyznaczyła reformistyczną ścieżkę do osiągnięcia socjalizmu. Poglądy Bersnetina miażdżącej krytyce poddało wielu socjalistów, między innymi Karl Kautsky i Róża Luksemburg. Wkrótce potem nurt rewizjonistyczny zdominował Drugą Międzynarodówkę, co doprowadziło do zerwania z nią przez socjalistów rewolucyjnych.

Efekty rewolucji z 1905 roku

 Osobny artykuł: Rewolucja 1905 roku.

Rewolucja 1905 roku w Rosji zaowocowała radykalizacją wielu partii socjalistycznych, jak również falą strajków generalnych w krajach Europy Zachodniej, których głównym żądaniem było zagwarantowanie wszystkim praw wyborczych. W tym czasie Druga Międzynarodówka zyskiwała gwałtownie na popularności. Kautsky, nazywany papieżem marksizmu był wówczas radykalnym wydawcą wysoce wpływowego Die Neue Zeit, organu prasowego masowej SPD, będącej jednym z "okrętów flagowych" Międzynarodówki.

Jednakże, około 1910 roku zaczęły pojawiać się podziały także na lewicy SPD, a myśliciele tacy jak Luksemburg czy holenderski teoretyk Anton Pannekoek stali się jeszcze bardziej krytyczni niż Kautsky. Od tamtego czasu w łonie Międzynarodówki można było wskazać reformistyczne prawe skrzydło, centrum i rewolucyjne lewe skrzydło. Z tego punktu widzenia zarówno bolszewickie jak i mienszewickie skrzydła Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji były postrzegane jako jej lewica. Pomimo tego grupy rosyjskich imigrantów wchodzące w skład Międzynarodówki nie były wysoko oceniane przez jej liderów i pozostawały nieznane szerokim masom robotniczym.

Niepowodzenie Drugiej Międzynarodówki w obliczu I wojny światowej

I wojna światowa była tym czynnikiem, który ostatecznie i nieodwracalnie oddzielił rewolucyjne i reformistyczne skrzydła ruchu robotniczego. Ruch socjalistyczny był historycznie antymilitarystyczny i internacjonalistyczny, sprzeciwiając się ostro wykorzystywaniu robotników jako "mięsa armatniego" przez "burżuazyjne" rządy w ich wojnach. Manifest komunistyczny Marksa stwierdzał wprost, iż robotnicy nie mają ojczyzny i nawoływał proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!.

Jednakże, pomimo sporej większości głosującej za przyjęciem rezolucji mówiącej o sprzeciwie Drugiej Międzynarodówki wobec wojny, w kilka godzin po zdeklarowaniu stanu wojny, niemal wszystkie socjalistyczne partie państw w niej biorących udział wyraziły swoje poparcie dla swoich krajów. Wyjątkiem tutaj były partie z Bałkanów, Rosji i niewielka ilość pomniejszych ugrupowań z innych państw. Ku zdumieniu Lenina, nawet niemiecka SPD zagłosowała za kredytami wojennymi. Ostatecznie, zabójstwo francuskiego socjalisty Jeana Jaurèsa 31 sierpnia 1914 pozbawiło wszystkich nadziei, ponieważ zginął ostatni człowiek posiadający odpowiednią charyzmę, aby przekonać poszczególnych liderów socjalistycznych do niepopierania wojennych rządów jedności narodowej.

W odpowiedzi na powyższe Lenin zorganizował tzw. "lewicę zimmerwaldzką", która podczas konferencji w Zimmerwaldzie w 1915 roku opowiedziała się przeciwko imperialistycznej wojnie. Opublikował także pamflet pt. Socjalizm i wojna, w którym nazwał wszystkich socjalistów współpracujących z wojennymi rządami "socjal-szowinistami" (socjalistami słów, ale szowinistami czynów). Równocześnie napiętnował także centrum Międzynarodówki, które pomimo sprzeciwu wobec wojny bało się złamać dyscyplinę partyjną i zagłosować przeciwko angażowaniu się w konflikt zbrojny.

Zdyskredytowana przez swą pasywność, Druga Międzynarodówka została rozwiązana w środku wojny, w 1916. Jej internacjonalizm został pokonany przez idee nacjonalistyczne, pozostające u władzy w każdym w wojujących krajów. W 1917 roku Lenin publikuje swe Tezy Kwietniowe, w których otwarcie opowiada się za "rewolucyjnym defetyzmem" - bolszewicy pragną przegranej imperialnej Rosji w wojnie, co miałoby doprowadzić do wybuchu powstanie przeciwko monarchii.

Założenie Kominternu

Komintern został założony w marcu 1919 roku przez rosyjskich bolszewików, którzy nazwali siebie "komunistami". Lenin rozesłał wówczas swe 21 warunków (jednym z nich był centralizm demokratyczny) do wszystkich partii socjalistycznych, które w odpowiedzi na to podzieliły się na popierające nową Międzynarodówkę i odrzucające ją. Sekcja Francuska Międzynarodówki Robotniczej (SFIO) podczas kongresu w Tours w 1920 roku stała się areną rozłamu - powstała Francuska Partia Komunistyczna (nazywana także Francuską Sekcją Międzynarodówki Komunistycznej), popierająca nową internacjonalistyczną organizację. W 1920 roku powstała także Komunistyczna Partia Hiszpanii, a w 1921 również utworzono Włoską i Belgijską Partię Komunistyczną.

Centralną ideą Kominternu było twierdzenie, iż partie komunistyczne powinny być tworzone na całym świecie w celu przygotowywania światowej rewolucji proletariackiej. Wcielona w życie miała być także zasada centralizmu demokratycznego, mówiąca m.in. że rewolucja musi być odpowiednio "zakorzeniona" w danym kraju, ale Komintern może interweniować w celu jej przyspieszenia. Lenin wcześniej wskazał główne cele strategiczne ruchu w swojej pracy Co robić? z 1902. Twierdził także, iż nowa Międzynarodówka będzie sztabem generalnym światowej rewolucji.

Kominternowska karta członkowska Karla Kilboma (1885-1961), szwedzkiego polityka socjalistycznego.

Następujące partie i ruchy zostały zaproszone na pierwszy kongres Międzynarodówki Komunistycznej w marcu 1919 roku: