Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku

Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku (fr. Commission Interalliée de Gouverment et de Plébiscite de Haute Silésie) działała od 11 lutego 1920 r. do 10 lipca 1922 r. Powołano ją na mocy 88 art. traktatu wersalskiego i umowy francusko-niemieckiej z dnia 9 stycznia 1920 r. w celu przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku. Zadaniem Komisji i towarzyszących jej wojsk alianckich było dopilnowanie prawidłowego przebiegu kampanii plebiscytowej i samego głosowania oraz utrzymanie porządku i spokoju. W założeniu Komisja miała być organem bezstronnym. W rzeczywistości był w niej odzwierciedlony spór, jaki toczyły między sobą zwycięskie państwa Ententy o dostęp do gospodarki niemieckiej.

Naczelne Dowództwo Wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku - powołane w styczniu 1920 przez Radę Najwyższą Konferencji Pokojowej w Paryżu oraz przez Naczelne Dowództwo Wojsk Sojuszniczych w Paryżu. NDWSnGŚ wraz z podległymi oddziałami wojskowymi miało wesprzeć działania Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku. NDWSnŚ przebywało na terenie plebiscytowym od lutego 1920 do lipca 1922.

Ententa (z , później angielsko-francuskiego (tzw. entente cordiale, 1904) a następnie angielsko-rosyjskiego (1907). Trójporozumienie zaczęło funkcjonować w 1907.

Stronę francuską reprezentował generał Henri Le Rond zaś niemiecką przedstawiciel niemieckiego MSZ Walther von Simons. W skład Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku (MK) weszli przedstawiciele Włoch, Francji oraz Wielkiej Brytanii. Przewodniczącym został Le Rond. Włochy reprezentował jego zastępca gen. Alberto De Marinis Stendardo di Ricigliano. Wielką Brytanię do 4 czerwca 1921 r. reprezentował płk. sir Harold Franz Passawer Percival, później sir Harold Stuart. MK na obszarze plebiscytowym dysponowała formalnie pełnią władzy dotychczas przynależną tam państwu niemieckiemu z wyjątkiem ustawodawstwa i podatków. Odpowiadała przed Radą Najwyższą Konferencji Pokojowej w Wersalu
Wojciech Korfanty (ur. jako Adalbert Korfanty 20 kwietnia 1873 w osadzie Sadzawka (obecnie Siemianowice Śląskie), zm. 17 sierpnia 1939 w Warszawie) – polski przywódca narodowy Górnego Śląska, związany z chrześcijańską demokracją.

Traktat wersalski (Pokój Paryski) – główny układ pokojowy kończący pierwszą wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy i państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Został ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku i z tą datą wszedł w życie. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.

Na siedzibę komisji wybrano Opole gdzie powstały departamenty sprawiedliwości, skarbu, spraw wewnętrznych, spraw wojskowych, spraw ekonomicznych, komunikacji i aprowizacji. W 21 siedzibach powiatów obszaru plebiscytowego powołano kontrolerów plebiscytowych zgodnie z instrukcją paryską z dnia 24 stycznia 1920 r. 11 kontrolerów reprezentowało Francję, 5 Włochy, 5 kolejnych Wielką Brytanię. Kontrolerzy sprawowali pieczę na funkcjonowaniem miejscowej administracji przy pomocy doradców zwanych technicznymi (do maja 1920 wyłącznie byli to Niemcy) a ich szefem był dyrektor departamentu spraw wewnętrznych MK. Służyli pomocą różnym funkcjonariuszom przysyłanym przez MK do kontroli, nadzorowali ceny, rozwiązywali konflikty między pracownikami i pracodawcami.

Stanisław Naulin (ur. 17 kwietnia 1870 w Saint Loup w departamencie Deux-Sévres, zm. 3 listopada 1932 w Paryżu) generał francuski, od 23 sierpnia 1921 roku Naczelny Dowódca wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku w okresie działania Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, następca Gratiera.

Jules Victor Gratier (ur. 25 czerwca 1863 w Barraux w departamencie Isére, zm. 23 września 1956 w La Tronche w departamencie Isére) – Naczelny Dowódca wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku w okresie działania Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej.

Rozporządzeniem z 11 lutego 1920 roku utworzono w Opolu Sąd Najwyższy zajmujący się rozstrzyganiem zaskarżonych wyroków sądów cywilnych z całego obszaru plebiscytowego (działały w oparciu o niemiecki kodeks cywilny) oraz Sąd Specjalny zajmujący się rozpatrywaniem przestępstw politycznych przeciwko MK, jej organom, urzędnikom oraz wojskowym (zgodnie z niemieckim kodeksem karno-procesowym).
Plebiscyt na Górnym Śląsku (niem. Volksabstimmung in Oberschlesien) – jeden z dwóch plebiscytów dotyczących pogranicza polsko-niemieckiego, które wyznaczono w 1919 w wersalskim traktacie pokojowym kończącym I wojnę światową. Plebiscyt był przeprowadzony 20 marca 1921 i poprzedzony dwoma powstaniami ludności Śląska domagającej się przyłączenia regionu do Polski (powstania śląskie).

Opole (niem. Oppeln, cz. Opolí, śl. Uopole[3]) – miasto na prawach powiatu w Polsce. Główny ośrodek gospodarczy, naukowy, kulturalny i administracyjny oraz stolica województwa opolskiego. Historyczna stolica Górnego Śląska [4]. Jedno z najstarszych miast w kraju.

21 stycznia 1920 r Rada Najwyższa Konferencji Pokojowej skierowała na obszar plebiscytowy wojska okupacyjne, podporządkowane Naczelnemu Dowództwu Wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku. Do sierpnia 1921 roku ich dowódcą był Francuz, generał dywizji Jules Gratier a następnie generał Stanisław Naulin. Do maja 1920 roku wojska te liczyły 10300 żołnierzy, w tym Francuzi mieli 7650 żołnierzy i zajmowali obszar przemysłowy. Włosi stacjonowali w powiatach strzeleckim, głubczyckim, kozielskim i raciborskim w liczbie 2650 żołnierzy. W marcu i maju 1921 roku przybyły wojska brytyjskie w sile 2300 osób. Oddelegowane siły były zbyt małe a ich kontrola raczej bardziej formalna niż rzeczywista.
Daniel Kęszycki (ur. 1 lipca 1884 w Londynie, zm. 29 października 1936 w Poznaniu) - ziemianin, właściciel majątku w Błociszewie koło Śremu, działacz narodowy, uczestnik powstania wielkopolskiego, konsul generalny RP w Opolu.

Do kontaktów z MK ze strony polskiego rządu powołano Delegaturę Rządu Polskiego i Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej. Delegatem wybrano konsula generalnego Daniela hrabiego Kęszyckiego. Jego zastępcami byli konsul Jan Karszo-Siedlewski oraz wicekonsul Stanisław Ptaszycki. Polską ludność Śląska reprezentował Polski Komitet Plebiscytowy w Bytomiu z siedzibą w hotelu Lomnitz kierowany przez komisarza Wojciecha Korfantego. Łącznikiem między Polskim Komitetem Plebiscytowym a MK w Opolu był prof. Adam Żółtowski.
Przy Komisji akredytowano przedstawicieli także innych państw: Niemcy reprezentował książę Hermann Fürst von Hatzfeld, Herzog zu Trachenberg, później hrabia Hans Graf Praschma, Freiherr von Bilkau, Czechosłowację – dr Jiři Pořisek (Julij Pořizek), Watykan – nuncjusz apostolski, arcybiskup Achille Ratti, od grudnia 1920 r. monsignore Giovanni Battista Ogno-Serra.
28 listopada 1920 roku przy boku MK utworzono dwunastoosobową Radę Przyboczną jako reprezentanta ludności śląskiej. Składała się z sześciu Polaków i tyluż Niemców.
Przypisy

Arnulf Hein, Oberschlesien – Land unterm Kreuz. Ein Kalendarium der Ereignisse von 1917 bis 1922, tłum. pol. Górny Śląsk – kraina dotknięta krzyżem. Kalendarium wydarzeń lat 1917-1922, Narodowa Oficyna Śląska, Zabrze 2006

Bibliografia

Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 9, 10. ISBN 978-83-7729-021-7.

Bożena Malec-Masnyk, Plebiscyt na Górnym Śląsku, Instytut Ślaski w Opolu, Opole 1991

Zdjęcia

Upamiętnienie siedziby MKRiP na Górnym Śląsku, w Opolu

Gen. Henri Le Rond

Wkroczenie wojsk brytyjskich na Górny Śląsk

Wojska francuskie na Górnym Śląsku