Miasto-ogród - Polski Serwis Naukowy

Fragment osiedla-ogrodu Giszowiec w Katowicach

Miasto-ogród - koncepcja miasta satelickiego, osiedla oddalonego od centrum miasta itp., charakteryzującego się niską, luźną zabudową, a przede wszystkim znacznym udziałem terenów zielonych (lasów, ogrodów, parków, itp.) w ogólnej powierzchni miasta. Pojawiła się w odpowiedzi na problem przeludnienia miast.

Nowa Huta – historyczna część obszaru Krakowa powstała w latach 1949–1990, zaprojektowana od podstaw. W latach 1949 do 1951 samodzielna jednostka osadnicza zlokalizowana na wschód od Krakowa, w założeniu mająca stać się socrealistycznym miastem. Od 1951 dzielnica administracyjna Krakowa. W 1990 w wyniku nowego podziału administracyjnego Krakowa z dzielnicy Nowa Huta wydzielonych zostało 5 dzielnic samorządowych: Dzielnica XIV Czyżyny, Dzielnica XV Mistrzejowice, Dzielnica XVI Bieńczyce, Dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie i Dzielnica XVIII Nowa Huta.

Deutsche Werkstätten Hellerau GmbH (Niemieckie Warsztaty Hellerau Sp. z o.o.) – Przedsiębiorstwo o ponad stuletniej tradycji, należące do sektora małych i średnich przedsiębiorstw, znajdujące się w Dreźnie-Hellerau, zajmujące się meblarstwem i architekturą wnętrz. Jako jedno z pierwszych wprowadziło w Niemczech mechanizację produkcji. Archiwum zakładów znajduje się pod ochroną dziedzictwa kulturalnego.

Koncepcja

Zazwyczaj przeznaczone było dla 32 tysięcy mieszkańców. Jednostka została oparta na planie koła, podzielonego głównym ulicami na sześć jednakowych części. Poszczególne strefy miały przypisane funkcje, np: usługowe, mieszkaniowe, rekreacyjne. Całość była skupiona wokół centralnego parku o średnicy ok. 900 m, w którym znajdowały się budynki publiczne i otoczona wieńcem terenów rolniczych. Według założeń na jednego mieszkańca przypadało 35 m² zieleni publicznej, a na jeden dom ok. 200 m². Na wąskim pasku terenu, który otaczał dzielnice mieszkaniowe, usytuowane miały być zakłady przemysłowe i magazyny. Odzwierciedlało to sprzeciw wobec sypialnianego charakteru przedmieść.

Żoliborz Urzędniczy - osiedle warszawskiej dzielnicy Żoliborz, obecnie w granicach rejonu MSI Stary Żoliborz, ulokowane wzdłuż ulic Brodzińskiego, Niegolewskiego, Wieniawskiego. Dawna kolonia urzędnicza, przywodząca na myśl małe miasteczko, niezwykle kameralna. Domy powstawały w latach 1923-1926. Projektowali je Aleksander Bojemski i Marian Kontkiewicz. Mają formę małych kamieniczek, wysokie dachy kryte są pomarańczową, ceglaną dachówką, białe fasady zwieńczone są trójkątnymi szczytami i półokrągłymi łukami nad drzwiami. Przydomowe ogródki zasłaniają białe mury wykończone od góry dachówkami, w których znajdują się drewniane bramy. Wzdłuż ulic posadzono drzewa. Okresu wojny nie przetrwała część kolonii przy ul. Wyspiańskiego projektu Romualda Gutta. Spłonęła w 1944 r. Obecnie znajdują się tam PRL-owskie wysokościowce.

Witold Aleksander Łuniewski (ur.15 stycznia 1881 w Warcie, zm. 21 stycznia 1943 w Tworkach) – polski psychiatra. Docent psychiatrii, prekursor polskiej szkoły psychiatrii sądowej i psychiatrii penitencjarnej, twórca pojęcia psychozy szałowo-posępniczej (obecnie: zaburzenie afektywne dwubiegunowe), założyciel i dyrektor szpitala psychiatrycznego w Warcie i dyrektor Szpitala Tworkowskiego (1919-1939). Współtwórca Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej (obecnie: Akademia Pedagogiki Specjalnej). Wielki mistrz wolnomularskiej Wielkiej Loży Narodowej Polskiej. Odbył staż, a następnie był asystentem w Zurychu u Bleulera, twórcy pojęcia schizofrenii. Odbywał także staże u Kraepelina. Habilitował się u Jana Mazurkiewicza (1931), kierownika pierwszej polskiej kliniki psychiatrycznej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego, zgodnie z koncepcją podwarszawskich "miast ogrodów", rozbudował Szpital Tworkowski o kompleks budynków i park w stylu art déco. Stworzył pierwszy w Polsce specjalistyczny oddział obserwacji sądowo-psychiatrycznych. W okresie drugiej wojny światowej uchronił pacjentów Szpitala Tworkowskiego przed masową eksterminacją w ramach tzw. akcji T4.

Ponieważ miasto miało być założone na terenach rolniczych, koszt utrzymania i ceny mieszkań były niskie. Zgodnie z ideą powstanie modelowego zespołu miast miało powodować samoczynne powstawanie nowych. Gdyby zostały połączone szybką komunikacją, skupione byłyby wokół większego "miasta centralnego".

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Miasto satelickie, miasto-satelita - miasto o pewnym stopniu samowystarczalności pod względem usług i zatrudnienia, ale uzależnione w zakresie usług wyższego rzędu (nauka, kultura) i administracji od innego większego pobliskiego miasta. Idea tego miasta zrodziła się w latach 20. XX w. w Wielkiej Brytanii.

Historia

Koncepcja miasta-ogrodu pojawiła się pod koniec XIX w. w Anglii. Autorem koncepcji miasta-ogrodu powstałej w 1898 był Ebenezer Howard, który opublikował ją w książce pt.: "Garden Cities of Tomorrow".

Pierwszy plan miasta ogrodu autorstwa B. Parkera i R. Unwina zaczęto realizować w 1904 roku. Jedna z trzech wiosek - Letchworth - dała nazwę nowemu osiedlu projektowanemu na 35 tys. mieszkańców. Miasto zostało podzielone na 4 części przez biegnącą z zachodu na wschód linię kolejową oraz prostopadłą do niej dolinę. Każda część posiadała własny ośrodek ogólnomiejski. Jest to największa jednostka. Nadano jej układ koncentryczny, jednak bez centralnego parku.

Przeludnienie – sytuacja w której liczba ludności przekracza znacząco pojemność środowiska. W przypadku innych organizmów mówi się o przegęszczeniu.

Aglomeracja (z łac. agglomeratio – nagromadzenie) – w urbanistyce jest to obszar o intensywnej zabudowie, charakteryzujący się również dużym zagęszczeniem ludności przebywającej na danym terenie okresowo (np. w ciągu dnia) lub stale. Aglomeracje charakteryzują się dużym przepływem osób i towarów oraz znaczną wymianą usług. W brzmieniu bardziej potocznym aglomeracja jest skupiskiem sąsiadujących ze sobą miast i wsi, które stanowią wspólny organizm, poprzez zintegrowanie lub uzupełnianie się rozmaitych form infrastruktury tych miejscowości oraz wzajemne wykorzystywanie potencjałów, którymi te miejscowości dysponują.

Realizacje niezupełnie zgodne z koncepcją nie wywołały samorzutnego powstawania nowych miast. Jednak w 1920 roku przyczyniły się do powstania schematu osad satelitarnych dookoła Londynu. Oprócz Letchworth miało powstać 29 satelitów, zrealizowano 8.

Przykłady

Idea miasta-ogrodu była realizowana w Polsce w najszerszym zakresie na obrzeżach Warszawy oraz jej osiedlach i miastach satelitarnych. Do tych realizacji należą:

starsza część Konstancina-Jeziorny,

Podkowa Leśna,

Milanówek,

fragmenty Starego Żoliborza: Żoliborz Oficerski, Żoliborz Dziennikarski, Żoliborz Urzędniczy; w pewnym stopniu nawiązywały do tej koncepcji powojenne Sady Żoliborskie,

w Ząbkach rozpoczęto w 1912 r. tworzenie projektu miasta-ogrodu, lecz idea ta została zrealizowana tylko częściowo,

Szpital Tworkowski jest w pełni ukończoną w okresie międzywojennym realizacją miasta-ogrodu, wg koncepcji Witolda Łuniewskiego, na podstawie projektu architektów i urbanistów Tadeusza Plucińskiego i Władysława Jastrzębskiego oraz projektanta zieleni Alfreda Lucjana Zakrzewskiego.

Innymi przykładami praktycznej realizacji są:

Karłowice (niem. Carlowitz, Karlowitz) - peryferyjne, północne osiedle Wrocławia, za północnym brzegiem Starej Odry. Wchodzi w skład dzielnicy Psie Pole. Na zachodzie graniczy z Polanowicam, na północy z Sołtysowicami

Deglomeracja (z lac. de - od, glomerare - skupiać) - to proces mający na celu zahamowanie ciągłego wzrostu zagęszczenia ludności. Wyróżniamy dwa typy deglomeracji:

w Polsce: Puszczykowo koło Poznania, Karłowice we Wrocławiu, dzielnica Giszowiec w Katowicach (częściowo zniszczona), a także Nowa Huta;

na świecie: osiedle Ratshof w Królewcu, miasto Cwmbran w aglomeracji Cardiff, miasta-ogrody: Basildon, Stevenage, Bracknell powstałe po II wojnie światowej jako efekt planu deglomeracji Londynu); w Niemczech propagował ją m.in. Hermann Muthesius, projektant i twórca miasta-ogrodu Hellerau pod Dreznem.

Tytułu "miasto-ogród" używa oficjalnie Podkowa Leśna i Milanówek.

Ratshof – dzielnica Królewca w zachodniej części miasta, obecnie jako (posiełok) Wozdusznyj (ru: Воздушный) wchodzi w skład administracyjnej dzielnicy Kaliningradu Oktjabrskij Rajon (ru: Октябрский район).

Stevenage - miasto w Wielkiej Brytanii (Anglia), w hrabstwie Hertfordshire. Liczba ludności wynosi około 79.000 mieszkańców. Miasto położone jest pomiędzy Letchworth Garden City i Welwyn Garden City.